Cادۋاقاسوۆتىڭ ۇلدارى

اينالاسى ءۇش عاسىردىڭ ىشىندە ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ تەڭ جارىمىن جاۋلاپ العان رەسەي يمپەرياسىنا رومانوۆتار اۋلەتى بيلىك قۇرعان ۋاقىتتا باتىس ءسىبىر ولكەسى, ونىڭ ورتالىعى ومبى قالاسى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىعى بولعانى جانە ۇلتىمىزدىڭ بولاشاعىن ويلاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى وسى قالادا قىزمەت اتقارعانى تاريحتان بەلگىلى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الىپ يمپەريانىڭ ىشىندە ءورىس العان ساياسي وقيعالار مەن داعدارىستار جانە ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سالقىنى اق پاتشانىڭ وتارلانعان ايماقتارىندا بولعان ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستارىنان كەيىن ىلە-شالا ءوز ىشىنەن جان الىسىپ, جان بەرىسىپ ارپالىسقان ازامات سوعىسىن تۋعىزدى. ءوزارا اق گۆاردياشىلار مەن قىزىل گۆاردياشىلار بولىپ بولىنگەن ورىستاردىڭ بۇل تەكەتىرەسى بۇكىل رەسەي ايماعىنىڭ وتارلانىپ, جاۋلاپ الىنعان جەرلەرىن دەرلىكتەي شارپىدى. ۇلان-عايىر يمپەريانىڭ ىشىندەگى تالاس-تارتىس پەن قىرعي-قاباق قىرقىس ءسىبىر قازاقتارىنىڭ جادىندا “اق پەن قىزىل ارالاسقان جىلدار” دەپ اتالدى. انتانتا مەملەكەتتەرىنىڭ قولداۋىمەن بۇكىلرەسەيلىك جوعارعى باس قولباسشى اتانىپ, ادميرال ا.ۆ.كولچاك قۇرعان ءسىبىر ۇكىمەتىنىڭ ورتالىعى ومبى قالاسى بولدى. وسى الاساپىران كەزەڭدى جەر-سۋىنان ايىرىلعان قازاق ۇلتىنىڭ بولاشاق قامى ءۇشىن پايدالانىپ قالۋدى ماقسات ەتكەن الاش جۇرتىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ساياساتتان حابارى بار وقىعان قازاق جاستارى وسى ىسكە بەلسەنە ارالاستى. قاربالاس وقيعالار­دىڭ قىزعان ورتاسىندا سول جىلدارى ومبى قالاسىندا قۇرىلىپ, قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسقان “بىرلىك” ۇيىمى جانە ونىڭ جەتەك­شى­لەرى­نىڭ ءبىرى جانايدار سادۋاقاسوۆ ءجۇردى. ۇيىم­نىڭ رۋحاني دەمەۋشىلەرى, باعىت-باعدار سىلتەۋ­شى­لەرى ءاليحان بوكەيحانوۆ, مۇقان ايتپەنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, قازاق قىزدارىنىڭ ارا­سى­نان گۇليا دوسىمبەكوۆا, حاديشا سەيىتوۆا جانە تاعى باسقا الاشتىڭ ازاماتتارى بولدى. “بىرلىك” ۇيىمىنا مۇشە بولعان قازاق جاستارىنىڭ ىشىندە ومبى ءوڭىرىنىڭ تۋماسى, وسى قالادا وقىپ جۇرگەن سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن عابباس ءسادۋ­اقاس­ ۇلى توعجانوۆ تا جۇرگەنى تاريحي قۇجات­تاردان بەلگىلى. سادۋاقاستىڭ جانايى (جانايدار), ءسادۋا­قاس­تىڭ سماع ۇلى, سادۋاقاستىڭ عابباسى, 20-شى عاسىردىڭ باسىندا قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ ساياسي ومىرىندە ەلەۋلى ورىن العان وسى ءۇش تۇلعانىڭ جاۋقازىن جاستىق شاقتارى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بولىپ قالىپتاسۋداعى العاشقى ءومىر جولدارى ءيىسى قازاق زيالىلارى­نىڭ سول كەزدەگى رۋحاني ورتالىعىنا اينالعان ومبى قالاسىندا وسىلايشا ءتۇيىستى. وسى ازامات­تارمەن قاتار ءجۇرىپ قىزمەت اتقارعان, كەيىن بۇل ازاماتتار ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان كەزدە, ومبى جاقتاعى اعايىندارى­مىز­دىڭ اراسىن پانالاپ, ەلگە 60-جىلدارى ورالعان ومار سانسىزباەۆ اعامىز (بۇل كىسىنى ەل “اعا­جان” دەپ اتايتىن ەدى) ولار جونىندە كوپتەگەن جۇرەك تەبىرەنتەتىن ەستەلىكتەر مەن وقيعالاردى جينالعان كوپشىلىك قاۋىم الدىندا ءجيى ايتىپ وتىراتىن ەدى. سماعۇل مەن عابباس ومار سانسىزباي ۇلىنىڭ اۋىلداسى, ءارى اعايىنى بولسا, قىردىڭ قازاعى (سارىارقا ءوڭىرىنىڭ قازاقتارىن ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك ايماعىندا ءالى كۇنگە دەيىن وسىلاي اتايدى) جانايدار سادۋاقاسوۆ جالپى ومبى قازاقتارىنا, اسىرەسە, وسى ءوڭىردى سوناۋ كوشىم حاننىڭ زامانىنان بەرى مەكەندەپ كەلە جاتقان كەرەي رۋىنىڭ ىشىندەگى اشامايلى كەرەيدىڭ ءبىر تارماعى بولىپ بولىنەتىن مالاي-باقتىباي ەلىنە ءوزىنىڭ كەمەڭگەر اقىل-ويىمەن, ءبىلىم-پاراسا­تى­مەن تانىلىپ, ەكى ازاماتپەن (سماعۇل ءسادۋا­قاس­ ۇلى سادۋاقاسوۆ جانە عابباس سادۋاقاس ۇلى توع­جانوۆ) قاتار بىرگە تۋعان باۋىرداي بولعانى ءوز الدىنا, جاسى ۇلكەن بولعاندىقتان, ولارعا جول سىلتەگەن اقىلشى اعا بولا بىلگەنىن دە ومار اعامىز تىلگە تيەك ەتىپ اڭگىمەلەيتىن. بۇل ءۇش ازا­مات­تىڭ ارعى شىعۋ تەگىن بىلە بەرمەيتىندىكتەن, ومبى قالاسىنا اقمولا, قارقارالى, تورعاي, ورىنبور, تارباعاتاي, التاي-زايسان وڭىرىنەن ءار­قيلى ساۋدا-ساتتىق, شارۋاشىلىق جاعداي­لارى­مەن كەلگەن قازاقتار ءۇشىن ولار “سادۋاقاس­تىڭ ۇلدارى” اتاندى. سول زامانداعى ۇعىم بويىنشا ومبى ءتارىزدى ۇلكەن شاھاردا اۋقاتتى قازاقتىڭ بالالارى وقيتىن. وسى سەبەپتەن دە كوپشىلىككە ەسىمى تانىس, ومبىدا دۇكەن ۇستاپ “ۇركىت شاپقان” بايلاردىڭ قاتارىندا جۇرت اۋزىنا ىلىككەن جانە گۋبەرناتور كەڭسەسىندە تا­مىر-تانىستارى مول, ءوزى دە ءبىر كەزدەرى قورعان بو­لىسىندا سايلاۋعا تۇسكەن, كوزى اشىق, ساۋاتتى توعجاننىڭ سادۋاقاسىنىڭ اتاق-ابىرويى وزگە­لەردەن جوعارى تۇردى. القيسساسىن بىلمەيتىن جۇرتتىڭ كوبى عابباسپەن قوسا سماعۇل مەن جا­ناي­داردى دا سادۋاقاستىڭ اينالاسىنا تەليتىن. 1916-18-جىلدارى ومبى قالاسىنداعى “بىرلىك” جانە “جاس قازاق” ۇيىمىنىڭ باسشى­سى بولعان جانايدار سادۋاقاس ۇلىنىڭ جاسى ۇلكەن اعا رەتىندە سماعۇل مەن عابباستى وسى ۇيىمنىڭ مۇشەلىگىنە تارتىپ, ولاردىڭ ساياسي-دەموكراتيالىق تۇرعىداعى قوعامدىق كوزقارا­سىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, ارتىق ايتپاعان بولار ەدىك. ولار ومبىدان بار-جوعى 100 شاقىرىم قاشىقتىقتى مەكەندەپ, ارالارى تىعىز ورنالاسقان جارقىن, ۇيالى, باينياز, قىزىلشىلىك, قاراشىلىك, تورەگەلدى, بۇلانباي, جاندوس, تومار, دۇيسەنباي (بەلگىلى مەم­لەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جۇماباي شاياح­مەتوۆ وسى اۋىلدا تۋعان), ماشەن (مۇقان ايتپەنوۆ وسى اۋىلدىڭ تۋماسى), قارجاس اۋىل­دارى­مەن قوسا وزگە قازاق اۋىلدارىنا دا ءجيى بارىپ, سول كەزدەگى “قازاق” گازەتىندە جاريا­لان­عان ماقالالاردى, وزدەرى شىعاراتىن “جاس ازا­مات” گازەتى جانە “بالاپان” قولجازبا جۋرنالى­مەن تانىستىرىپ, رەسەيدە بولىپ جاتقان وزگە دە ساياسي وقيعالاردى جۇرتقا تۇسىندىرۋمەن اي­نالىستى. ومبىداعى قارجاس اۋىلىنىڭ نەگىزىن 19-شى عاسىردىڭ 50-ءشى جىلدارى اكەسى شورمان ءبيدىڭ تىلەگى بويىنشا باياناۋىل وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى مۇسا شورمانوۆ قالاعان ەدى. ول باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ سارايىنا بارار الدىندا وسى جەردە تىنىعىپ, دەمالىپ, نامازىن وقيدى ەكەن. بۇل اۋىل اۋەلدە ومبى قالاسىنىڭ ىرگەسىندە قونىس تەپتى, ورنالاسقان جەرى سۋلى, نۋلى اق قايىڭ مەن تەرەك وسكەن جەر. اۋەلى بۇل اراعا قارجاس رۋىنىڭ اقشا اتاسىنان تارايتىن 10 شاقتى ءۇي كوشىپ كەلەدى. الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, قازاق ادەبيەتىندە وزىندىك قول­تاڭبا قالدىرعان قوعام قايراتكەرى, جانايدار سادۋاقاس ۇلى مەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلىنىڭ سىرلاس دوسى بولعان قوشكە (قوشمۇحامەد) كەمەڭگەروۆ وسى اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. مۇسا مىرزا كەمەڭگەر اتانوۆتى ءوزىنىڭ تىكەلەي ارا­لاسۋىمەن ومبىدا اشىلعان بولىستىق كەڭسەنىڭ پيسارلارىن دايارلايتىن وقۋعا جىبەرگەن. كەيىن وسى توڭىرەكتى قونىستانىپ قالعان. كەمەڭگەردەن دۇيسەنباي, دۇيسەباي ەسىمدى ۇل تۋعان. قوشكە – دۇيسەبايدىڭ بالاسى. پاتشالىق رەسەيدىڭ قول­داۋىمەن جەرىمىزدى تارتىپ العان قاراشەكپەن­دەردىڭ قارا حالىققا جاساپ وتىرعان قياناتىن, اينالاسى ون جىلدىڭ ىشىندە رەاكتسياشىل ستولىپين ۇكىمەتىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن قازاق جەرىنە ءمۇساپىر كۇيدە قاڭعىپ كەلگەن “جوكە اياقتاردىڭ” (ورتالىق رەسەيدەن جەر اۋىپ, قامىس شاركەي كيىپ كەلگەن ورىستىڭ مۇجىق­تا­رىن ءسىبىر قازاقتارى وسىلاي اتاعان) نە سەبەپ­تەن قازىر بايىپ كەتكەنى, نە­لىك­تەن قازاققا شەكەدەن قارايتىنى جونىندە بۇگىندە ءوزىنىڭ جەر-سۋىنان ايىرىلىپ وتىرعان قازاقتىڭ كوزىن اشىپ, ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىن ءجۇر­گىزدى. جانايدار سادۋاقاسوۆ ومبى قالاسىنداعى قازاق زيالىلارى­مەن, اسىرەسە مۇقان كەرەي­باي­ ۇلى ايتپەنوۆتىڭ (ول كىسى مەنىڭ ۇلى اكەم مۇقانجار ومار­ ۇلى­نا جيەن بولىپ كەلەدى) ۇيىمەن ارالاستى. مۇقان ايتپەنوۆ ومبىنىڭ بەدەلدى ورىستارىنىڭ ءبىرى, رەسەيدەگى پەتراشەۆتىك كوزقاراستى ۇستانعان پەتر سا­بوستيانوۆپەن, ونىڭ ۇلدارىمەن تامىر ەدى. ۇلى قازان توڭكە­رىسىنەن كەيىن ىلە-شالا قاراشا ايىندا قۇرىلىپ, كەيىننەن “الاش” پارتياسىنىڭ نەگىزى قالانۋىنا سەبەپشى بولعان ء“ۇش ءجۇز” پارتياسى­نىڭ كوش­باس­شى­لارىنىڭ ءبىرى مۇ­قاڭنىڭ ۇيىنە ومبى قالاسىنداعى قازاقتىڭ زيالى قاۋى­مى ءا.بوكەي­حا­نوۆ م.دۋلا­توۆ, ك.توعى­سوۆ, ق.كەمەڭ­گەروۆ, م.جۇما­باەۆ سىن­دى الاش­تىڭ كوزى اشىق, ۇلتجاندى ازاماتتارى ءجيى جي­نالاتىن. ومبىداعى بەدەلدى قازاق شەنەۋ­نىكتەرى باتىس ءسىبىر گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ كەڭەسشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان مۇقان ايتپەنوۆتىڭ جەزدەسى جۇمان سەيىتوۆ جانە باينياز اۋى­لىنىڭ قازاعى, گەنەرال-گۋبەرناتور كەڭسەسىنىڭ اۋدارماشىسى جۇمابەك بايسەيىتوۆ ولارمەن ءجيى ارالاستى. جۇمان سەيىتوۆتىڭ شىققان تەگى باياناۋىل وڭىرىنەن ەدى. باياناۋىل دۋانىنىڭ اعا سۇلتانى مۇسا مىرزانىڭ ىقپالىمەن كەزىندە ومبى قالاسىنداعى ورىس گيمنازياسىنا وقۋعا كەلىپ وسىندا تۇراقتاپ قالعان. ونىڭ ۇلدارى مۇسىلمانبەك, مۇراتبەك, اسىلبەك ء“ۇش ءجۇز” كەيىننەن “الاش” پارتياسىنىڭ مۇشەلەرى بول­دى. ءبارى دە پاتشا زامانىندا ۇلى قازان ءتوڭ­كە­رىسىنە دەيىن مەديتسينا, ەكونوميكا سالا­لا­رىن­دا جوعارى ءبىلىم العان, ساۋاتتى ازاماتتار ەدى. جانايدار سادۋاقاسوۆتىڭ العاش ومبى قالاسىنا وقۋعا كەلگەندە مۇقان ايتپەنوۆتىڭ ۇيىندە تۇرعانىن ومبىنىڭ كونەكوز قاريالارى بەرتىن دە ايتىپ وتىراتىن. بۇل ۇيگە ازامات سوعىسى جىلدارى سيبرەۆكومنىڭ قازاق-تاتار سەكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى بولعان, مەملەكەت قايراتكەرى ابىلقايىر دوسوۆتىڭ اكەسى اقمولا ءوڭىرىنىڭ ورتا شارۋاسى ىسقاق قاسەيىن دەگەن ىنىسىمەن بىرگە ءجيى ءتۇسىپ تۇراتىن. وسى دەرەكتى مەن 1985 جىلى مۇقان ايتپەنوۆتىڭ نەمەرە ءىنىسى اسايحان سۇلتان ۇلىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىدىم. سۇل­تان مەن مۇقان بىرگە تۋعان, ءوزىمنىڭ ەتجاقىن اعامىز, بۇل كۇندە مارقۇم بولعان زەينوللا وسپان­ ۇلى دا سادۋاقاستىڭ جانايى تۋرالى كوپ­تەگەن دەرەكتەردى ءبىلۋشى ەدى, اسىرەسە مۇقان ايت­پەنوۆتىڭ ۇلى مۇحامەدجان ەكەۋىنىڭ اراسىندا قىل وتپەيتىن تاتۋلىق بولدى دەيتىن. مۇحامەدجاندى وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى باندىلار اتىپ كەتتى. مۇقان ايتپە­نوۆ­تىڭ ومبى قالاسىندا ءسىبىردىڭ قىزىل اعاشى­نان قيۋلاپ سالعان كەڭ سارايداي ۇيىندە وسى ءول­كەنىڭ شونجارلارى ءجيى ءتۇسىپ تۇردى. سولاردىڭ ىشىندە بۇل كىسىمەن وتە كوپ ارالاسقان, اعايىن-جۇرتىنىڭ وقۋعا تالابى بار بالالارىن وقىتۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتىپ شاپاعاتى تيگەن باي­لار­دىڭ ءبىرى توعجاننىڭ سادۋاقاسى مەن ەل ءىشىن­دە بالا وقىتىپ سادۋاقاس مولدا اتانعان تۇرا­باي­دىڭ سادۋاقاسى ەدى. مالاي اتاسىنىڭ ىشىندە قوزىباق اۋلەتىنەن تارايتىن توعجان مەن تۇرا­باي ەكەۋى نەمەرە اعايىن. توعجاننىڭ ءسادۋا­قاسى 1928 جىلى قازاقستانداعى 500 ءىرى بايدىڭ قاتارىندا تاركىلەۋگە ىلىكسە, سادۋاقاس مولدا 1937 جىلعى ستاليندىك سۇرگىننىڭ كۇربانى بولدى. ولاردىڭ ۇلدارى سماعۇل مەن عابباس وقۋلارىن ەل ىشىندەگى مولدادان كەيىن سارىكولدە بۇراتانا حالىقتاردىڭ بالالارى ءۇشىن اشىلعان ەكى جىل­دىق باستاۋىش مەكتەپتە (ۋچيليششە) جالعاس­تىر­دى. جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا اشىل­عان بۇل وقۋ ورنىن ءار جىلدارى ولارمەن قاتار مەملەكەت قايراتكەرى بولعان جۇماباي شاياح­مە­توۆ, دراماتۋرگ بەكمۇحامەد سەركەباەۆ (حا­لىق ءارتىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ اكەسى), ۇلا­عاتتى ۇستاز نۇرجان اۋەلبەكوۆ (1960-1990 جىل­دار ارالىعىندا قازاقستاندا سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, كوكشەتاۋ, تورعاي, قىزىلوردا وبلىستىق پار­تيا كوميتەتتەرىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان پارتيا-كەڭەس قىزمەتكەرى, مەملەكەت قايراتكەرى ەركىن اۋەلبەكوۆتىڭ اكەسى), كەڭەس قىزمەتكەرى احمەت ابدراحمانوۆتار وقىدى. بۇلاردىڭ ءبارى دە ومبىداعى “بىرلىك” جاستار ۇيىمىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, قازاق-تاتار سەكتسياسىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى بولدى. سماعۇل مەن عابباستىڭ ومبىدا وقىپ ءجۇر­گەن جىلدارى اۋىلى ارالاس, قويى قورالاس بو­لۋ­مەن قاتار, ءبىزدىڭ ەلگە جيەن بولىپ كەلەتىن مۇقان ايتپەنوۆتىڭ ۇيىمەن ءجيى ارالاسىپ, سول ۇيدە پاتەردە تۇرعان جانايدارمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. ءوز زامانىنا ساي ومبى قالاسىندا قازاق جاستارىنىڭ “بىرلىك” ۇيىمى ارقىلى باستارىن قوسقان دارا تۇلعا­لاردىڭ ورىس مادەنيەتىنە بايلانىستى اتى-جوندەرىنە اكەلەرىنىڭ ەسىمدەرى دە قوساقتالىپ جازىلعاندىقتان جانە وسى مادەنيەتتى بوي­لارىنا سىڭىرە باستاعان قازاقتار ءۇشىن بەدەلدى بولعان ولاردىڭ ءومىربايان جولدارىنىڭ العاشقى تاراۋلارى ومبى وڭىرىندە “سادۋاقاستىڭ ۇلدا­رى” دەگەن اتاۋمەن دە كوپشىلىككە تانىس بولدى. سول كەزدە ومبى قالاسىندا “جۇمان بالالارى”, “سادۋاقاستىڭ ۇلدارى” دەگەن اتاۋلار ءسىبىر اي­ما­عىنداعى جانە شالعاي وڭىرلەردەن كەلگەن قا­زاق­تار ءۇشىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اۋىزعا الىناتىن. ءبىزدىڭ توڭىرەكتە ون ساۋساعىنان ونەر تامعان, سىبىزعى مەن گارموندا قوسا ويناعان سەركەبايدىڭ قۇسايىنى دەگەن ازامات بولدى. قۇسايىن بويىنا قونعان تابيعي دارىنى مەن قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا ءوز زامانىندا ومار, بايماعامبەت, قوجاحمەت باقسىلارعا باتاسىن بەرگەن ءومىرتاي باقسىنىڭ قوبىزىمەن ايتىسىپ جەڭگەن ونەرپاز ەدى دەسەدى. بەكمۇحامەد سەركەباەۆ – وسى قۇسايىننىڭ بالاسى. بەكمۇحامەد قۇسايىن ۇلى 20-شى عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى وزىمەن “اق پەن قىزىل” ارالاسقان جىلدارى ەتەنە تانىس جانە ساياسي ۇستانىمدارى ءبىر بولعان, سول كەزدە قازاق كسر-ءى مەن الماتى وبلىسىندا جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان جانايدار سادۋاقاسوۆتى ساعالاپ, قىزىلجاردان الماتى وبلىسىنا قونىس اۋدارادى. سونىمەن قاتار, جانايدار سادۋاقاس ۇلىنىڭ سول كەزدەگى قازاق زيالىسى, سولتۇستىك وڭىردە جەكە قارجىسىنا مەكتەپ اشىپ اعارتۋشىلىق قىز­مەت اتقارعان امىرە قاجى­نىڭ بالاسى زەينەل­عابيدەن ومس­كاۋيمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانىن دا ايتا كەتكەنىمىز ءجون. ساعا اۋى­لىندا مەك­تەپ اشىپ, بالا وقىت­قان زەي­نەلعابيدەنگە بەكمۇ­حامەد سەركەباەۆ پەن جانايدار ءسادۋا­قا­سوۆ ورىنبور, ۋفا, ترويتسك, قازان قالالارىنان ادەبي كىتاپ­تار الدىرىپ, قازاق گازەتتەرىن جىبەرۋگە كومەكتەسىپ وتىرعان. ومبىدا وقىپ جۇرگەن قازاق جاس­تارىن, ولار قۇرعان “جاس ازامات”, “جاس قازاق” ۇيىم­دارىن وزگە بايلارمەن كاتار ۇلكەن قاراوي كولىنىڭ ماڭىن مەكەندەگەن سارمان باي, جەكسەنباي باي, ءبىر عانا شاع­راي جەرىندە (بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسى, قىزىلتۋ اۋدانى, “چەحوۆ” سوۆحوزىنىڭ اۋماعى) ون سەگىز مىڭ جىلقى بىتكەن اعايىندى قاسىم-سالىمدەر قاجەتتى قاراجاتپەن قولداعانى جايىندا عابباس توعجانوۆتىڭ تۋعان ءىنىسى وقاپ سادۋاقاس ۇلى قازىمبەتوۆ, نەمەرە ءىنىسى قالي­جان ءىلياشوۆ, كونەكوز قاريالار زەينوللا وسپانوۆ, عازيز ءاۋ­با­كىروۆتەر اڭگىمەلەپ وتىراتىن. جانايدار, سماعۇل جانە عابباس سادۋاقاسۇلدارىنىڭ جاس­تىق شاقتارى وزگە جۇرتقا ەسەسى كەتكەن حالقىنىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىعىپ, ەڭسەلى ەل بولۋ جو­لىنا ارنالعانى تاريحي شىن­دىق. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىل­دارى ءۇش ازامات قازاق كەڭەس­تىك سوتسيا­ليستىك رەسپۋبليكا­سى­نىڭ ساياسي ومىرىندەگى ايتۋلى وقي­عالاردىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ, ءوزىن­دىك ساياسي كوزقاراستارىمەن جانە ۇستانىم­دارىمەن ەرەكشەلەندى. ءبىر اۋىلدا تۋىپ-وسكەن اعايىندى ەكى جىگىت سماعۇل مەن عابباس قازاقستاننىڭ ساياسي-قوعامدىق دامۋ تاريحى جولىندا ءارتۇرلى باعىتتاعى ساياسي كوزقاراستا قالىپتاستىردى. ولاردىڭ اراسىن­داعى داۋ-داماي مەن ساياسي تۇرعىداعى تەكەتىرەس قازاق رەسپۋبليكاسى باسشىلىعىنا ماسكەۋدىڭ جىبەرگەن وكىلى ف.ي.گولوششەكين كەلگەننەن كەيىن مۇلدە شيەلەنىسىپ كەتتى. قازاقستانداعى ء“سادۋا­قاسوۆشينا”, “رىسقۇلوۆشينا”, “توعجانوۆ­شي­نا”, “قوجانوۆشينا” ءتارىزدى ايدار تاعىلعان كوپ­تەگەن ساياسي اعىمدار گولوششەكين بيلىك قۇر­عان جىلدارى جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇ­لاق­تاي قاپتادى. جانايدار سادۋاقاسوۆ پەن سماعۇل سادۋاقاسوۆ ۇلتشىلدىق باعىتتاعى كوزقاراستى, بيلىك باسىنا جەرگىلىكتى ۇلتتان شىققان كادر­لاردى مولىراق تارتۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردە ءىس قاعازدارىن قازاقشا جۇرگىزۋ يدەياسىن ۇستان­دى. ال, عابباس سادۋاقاس ۇلى بولسا, ماركسيزم-لەنينيزم يدەيالارىنان قازاق ۇلتىنىڭ وزگە حالىقتارمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرۋىن ىزدەگەن جانە وعان شىن مانىندە سەنگەن قايراتكەر ەدى. سماعۇل مەن عابباستىڭ اراسىنداعى ساياسي ايتىستى سادۋاقاس مولدا دا, عابباستىڭ اكەسى سادۋاقاس باي دا تۇسىنبەدى. تەك قانا كوزى اشىق, ساۋاتتى, وڭ مەن سولىن ايىرا بىلەتىن عابباستىڭ اكەسى توعجاننىڭ سادۋاقاسى عانا: “وسى ەكى ۇل ەلگە كەلسە باۋىرمالدىعى ەگىز قوزىداي, سىرتتا جۇرسە جاعا جىرتىسۋعا دەيىن بار. ءتۇسى ب ۇلىڭ­عىر, ءوڭى سۋىق مىنا سۇرقيا زاماننىڭ سايقال ساياساتىنا تۇسىنبەدىم. بۇلاردىڭ اراسىنا اعالىق اقىلىن ايتىپ, جول كورسەتەتىن ءوزىمىزدىڭ جاناي­جان نە ءبىتىرىپ ءجۇر”, دەپ جانايدار ءسادۋا­قا­سوۆتى ەسىنە الىپ كۇيزەلۋى دە قىر ەلىنەن كەلىپ, وزگە ورتادا ءوز ۇلىنداي بولىپ كەتكەن ازاماتتىڭ قانداي تۇلعا بولعانىن اڭعارتادى. ورتالىق بيلىكتىڭ قازاقستاندا جۇرگىزگەن زىميان ساياسا­تى­نىڭ سالقىنى قازاقتان شىققان باسشى­لار­دىڭ اراسىنا سىنا قاققانى ءوز الدىنا, اۋىل­داعى قايمانا قازاققا دا قانشالىقتى كەرى اسەرى تيگەنىن بايقايمىز. پاتشالىق رەسەيدىڭ مۇرا­گەرى – بولشەۆيكتەر بيلىگىنىڭ ء“بولىپ ال دا, بيلەي بەر” قاعيداسىن قازاق كسر-ءىنىڭ جوعارى بيلىكتە جۇرگەن قايراتكەرلەرى مەن زيالىلارى ارقايسىسى وزىنشە ءتۇسىندى. ءۇش جىگىت وزدەرى قىزمەت اتقارعان كەزەڭدەردە قازاق ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا زور ۇلەستەرىن قوستى, ءار جىلدارى قازىرگى “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ رەداكتورلارى بولعاندا قازاق جۋرناليستيكاسى مەن باسپاسوزىندە ساليقالى ويلار مەن يدەيالىق باعىتتاعى پىكىرتالاستاردى قالىپتاستىرۋدا وزىندىك قولتاڭبالارىن قالدىردى. كەيىن سادۋاقاسۇلدارىنا ءىش تارتقان اۋىل­داردان شىققان ساۋاتتى ادامداردىڭ بارلىعى دا ۇستالىپ, سوتسىز, تەرگەۋسىز ايدالدى دا, ارتىنان اتىلىپ كەتتى. ولاردىڭ بار كىناسى وسى ەلدەن شىققان سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن عابباس توع­جا­نوۆقا اعايىن-تۋىس, جەكجات-جۇراعات بولعاندى­عى­مەن قاتار, جانايدار سادۋاقاسوۆپەن ارالا­رىنداعى تىعىز بايلانىس ەدى. بۇلاردىڭ ىشىندە تىلەگەن ۇلى سۇلەيمەن, سماق ۇلى احمەديا, ومار ۇلى ءجۇنىس, مۇسايبەك ۇلى ءۋۆايدىلدا, الىبەك ۇلى حۇسايىن, سۇلەيمەن ۇلى ايتۋعان, ۋايىس ۇلى مۇحامەدجان, سانسىزباي ۇلى ومار جانە تاعى باسقالارى سياقتى ەلدىڭ بەتكە ۇستاي­تىن, رۋحاني ساۋاتىن اشىپ يماندىلىققا ۇيىت­قان, بالا وقىتقان, حالىقتى بىرلىككە شاقىرعان ازا­ماتتارى ايدالىپ كەتتى. 1938 جىلى سماعۇل­دىڭ اكەسى – جەتپىستەن اسقان سادۋاقاس مولدانى دا نكۆد-نىڭ جەندەتتەرى ۇيدەن ءبىر ءتۇننىڭ ىشىندە الىپ كەتتى دە, ومبىنىڭ تۇرمەسىنە قا­ماپ, قوشكە كەمەڭگەروۆپەن قاتار ءبىراز ازا­ماتتاردى ءبىر مەزگىلدە اتىپ تاستادى. سونىمەن بىرگە, توعجاننىڭ سادۋاقاسىنىڭ ەلدە قالعان اعايىندارى دا بارلىعى جەتى ادام ءبىر كۇندە تۇت­قىندالىپ, جولشىباي ماريانوۆكا ستانساسى ما­ڭايىندا سوتسىز جانە تەرگەۋسىز جازاعا كەسى­لىپ, نكۆد جەندەتتەرىنىڭ قولىنان قازا تاپتى. قازاقستاننىڭ تاريحىندا ۇلاعاتتى ءىز قالدىرعان ءۇش قايراتكەر تۇلعانىڭ جالىندى جاستىق شاقتارى جايىندا كەلتىرىلگەن ءومىربايان دەرەكتەرىنە ولارمەن قىزمەتتەس جانە پىكىرلەس بولعان ومار سانسىزباەۆتىڭ تۋعان ءىنىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ەكونوميسى نۇرىم سانسىزباەۆتىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىنعان دەرەكتەر پايدالانىلدى جانە اكەم شايكەن (شاھيزادا) مۇقانجار ۇلىنىڭ ومار سانسىزباي ۇلىنىڭ ءوز اۋزىنان ەستىپ, ءار جىلدارى قاعاز بەتىنە تۇسىرىلگەن قولجازبا تۇرىندە جازىلعان مالىمەتتەرى نەگىز بولدى. شالقاربەك كارىباەۆ. قاراعاندى.