تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى تمد-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مەملەكەتارالىق گۋمانيتارلىق ارىپتەستىك قورىنىڭ (مگاق) قولداۋىمەن 2010 جىلى 27-30 مامىر ارالىعىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن جانە حالىقتاردى جەر اۋدارۋ قۇرباندارىن ەسكە الۋعا ارنالعان “تاريحتان تاعىلىم – وتكەنگە تاعزىم” تاقىرىبىندا حالىقارالىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. “ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى” دەيدى, ال ءبىر عانا پەندە ەمەس, تۇتاستاي حالىقتىڭ تاعدىرى دوپقا اينالعان زاماننىڭ بەتى ءارى. حالقىمىز سول زۇلماتتا اسىل پەرزەنتتەرىنەن ايرىلعانى ازداي, كەڭ بايتاق دالاسىندا زورلىقتىڭ كۇشىمەن, كوزدىڭ جاسىمەن, ءب ۇلىن­گەن تاعدىرلارمەن لاگەرلەر سا­لىن­عان ايماققا اينالدى. ءوزى جا­رىماي وتىرعان جانى جارالى حا­لىق سۋىق­تا جالاڭاش بۇتانى ىق كور­گەن, تۋعان جەرىنەن ايرىلىپ, تور­عايداي توزعان تالاي جۇرتتىڭ, جەل قۋعان قاڭباقتاي زارداپ شەك­كەن سان ۇلتتىڭ وكىلدەرىنە پانا بولدى. سول جىلداردىڭ اۋىر سال­ماعىن كوتەر­گەن تاريحتى كوز ال­دىڭ­نان وتكىزىپ, تاعىلىمىن تانۋ­دىڭ بۇگىنگى بۋىن ءۇشىن ماڭىزى زور. سول سەبەپتەن دە وسى شاراعا قۋ­­عىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانە قا­­زاقستانعا جەر اۋدارىلعان ازا­مات­­تاردىڭ ۇرپاقتارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى, تمد-عا قاتىسۋشى ەلدەردىڭ مەملەكەتارالىق گۋمانيتارلىق ارىپتەستىك قورىنىڭ باسشىلىعى مەن مۇشەلەرى, اكادەميالىق تاريحي عىلىممەن اينالىساتىن 300-دەن اسا وتاندىق جانە شەتەل­دىك عا­لىم­دار, مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ, شەتەل ەلشىلىكتەرىنىڭ, شىعارماشى­لىق زيالى قاۋىمنىڭ وكىلدەرى, ازا­ماتتىق قوعام ينستي­تۋتتارى, مۋزەي جانە مۇراعات قىزمەتكەرلەرى قاتىسۋدا. شارانىڭ ەكىنشى كۇنى ل.ن.گۋ­مي­لەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە “تاريحتان – قا­زىرگى زامانعا” تاقىرىبىنداعى دوس­­تاستىق ەلدەرى تاريحشىلارى­نىڭ ءبىرىنشى فورۋمى – حالىق­ارا­لىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفە­رەن­تسياسىنان باستالدى. فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرى­سىن قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – حاتشىلىق مەڭگەرۋشىسى ەرالى توعجانوۆ پەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­دا­عى ەۇۋ رەكتورى, ز.ع.د., پروفەس­سور باقىتجان ءابدىرايىموۆ ءجۇر­گىزدى. كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق وتىرىسى بارىسىندا قر بعم “مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتى” مم ديرەكتورى بۇركىتباي اياعان, ىشكى ازيا جانە ورال ۇلتتىق رە­سۋرس ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پرو­فەسسور ۋيليام فيەرمان, م.سي­نان اتىنداعى ىستامبۇل ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋ­­لۋا­حاپ قارا, ت.شەۆچەنكو اتىنداعى كيەۆ ۇلتتىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنىڭ پرو­فەسسورى ۆ.ي. سەر­گيچۋك (ۋكراي­نا), سونىمەن قاتار, وتاندىق جانە شەتەلدىك عىلىمي قاۋىمداستىقتىڭ بەلدى وكىلدەرى, قازاقستانعا جەر اۋدارىلعان ازا­ماتتاردىڭ ۇرپاق­تارى ءسوز سويلەدى. جالپى, كونفەرەنتسيا وعان قاتىسۋشى عالىمدار قاراسىنىڭ مولدىعىمەن دە, جاعىراپيالىق جا­­عى­نان قامتىلۋىمەن دە ءوز تى­نىسىن اشا ءتۇستى. ماسەلەن, رعا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى ورال-التاي تىلدەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, رعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, ف. ع. د., پرو­فەسسور اننا دىبو, رەسەي مەم­­لەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋني­ۆەر­سي­تەتى كونە تىلدەر كافەدراسى­نىڭ مەڭگەرۋشىسى, ت.ع.د., پرو­فەس­سور ولەگ مۋدراك, ي.ن.ۋليانوۆ اتىنداعى چۋۆاش مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتە­تى­نىڭ پروفەسسورى نيكولاي ەگوروۆ, قا­زان مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتى تا­تار ادەبيەتى كافەدرا­سىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, ف.ع.د., اكادەميك حاتيپ ميننەگۋلوۆ, تر عا گ.يبراگيموۆ اتىنداعى ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان پروفەسسور ميرفا­تىح زاكيەۆ, باشقۇرتستان مەم­لە­كەت­تىك ۋنيۆەر­سيتەتى تاريحناما جانە دەرەكتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, ت.ع.د., پروفەسسور روزا بۋكانوۆا, ج.با­لا­ساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭ­گەرۋشىسى, ت.ع.د., پرو­فەسسور اينۇر ارزىماتوۆا, باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, ت.ع.د ەلدار يسمايلوۆ, شىڭجاڭ ادەبيەت جانە كوركەمونەر بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, پرو­فەسسور ءشامىس قۇمار ۇلى جانە وزگە دە عالىمدار ارنايى كەلىپ, تۇششىمدى ويلارىمەن, دايەك پەن دەرەككە قۇرىلعان تۇجى­رىم­دارىمەن ءبولىستى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا عا­لىم­دار پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قازىرگى تاريحتى زەرتتەۋدەگى وزەكتى ادىستەمەلىك ماسەلەلەردى, تمد ەل­دەرى تاريح مەكتەپتەرىنىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلدارى مەن وسى عىلىمنىڭ بولاشاعى جايىن تالقىلادى. دوس­تاستىق ەلدەرىنىڭ جەتەكشى تاريح­شى عالىمدارى تاريحتى بۇرمالاۋ ارە­كەتتەرىنە قارسى ءىس-قيمىل تۋرا­سىندا, قوعامدى دەموكراتيا­لان­دىرۋ ۇدەرىسى جاعدايىندا ەلدىڭ توتا­ليتارلىق وتكەنىن سىندارلى تۇردە وي ەلەگىنەن وتكىزۋ جانە ەڭ­سەرۋ, مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بىرەگەي­لىگىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرى حاقىندا پىكىر الماستى. سونداي-اق “1930-1950 جج. حالىقتاردىڭ قازاق­­ستانعا جەر اۋدارىلۋى: تاريح ورتاقتىعى” تاقىرىبىنداعى حا­لىقارالىق الەۋمەتتىك جوبانىڭ, سونداي-اق قاراعاندى “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ءازىر­لەگەن “كارلاگ” عىلىمي جوباسى­نىڭ تۇساۋكەسەرى وتكىزىلدى. پلەنارلىق وتىرىستان كەيىنگى 5 سەكتسيا جۇمىسىندا جاسالعان باياندامالار مازمۇنىنىڭ تەرەڭ­دىگى­مەن, جان-جاقتىلىعىمەن ەستە قالدى. “ورتاق تاريحي كەڭىستىكتە. تمد ەلدەرى عىلىمي مەكتەپتەرى اياسىنداعى تاريحي ءبىلىم بەرۋدىڭ تەوريالىق-ادىستەمەلىك ماسەلە­لەرى”, “تاريح ورتاقتىعى عىلىمي زەرتتەۋلەر پريزماسى ارقىلى”, “قازاقستانعا ءماجبۇرلى قونىس اۋدارۋ: تاريحي جادى”, “جەر اۋدا­رۋ تاريحى: ءارتۇرلى حالىقتار تاع­دى­رى”, سونداي-اق مۋزەي قىزمەت­كەر­لە­رىنە ارنالعان “عالامدىق نى­سانداعى مۋزەي: ۇدەرىستەر مەن با­سىمدىقتار” تاقىرىپتارىندا جۇرگىزىلگەن سەمينار-ترەنينگتىڭ قاتىسۋشىلارعا بەرەرى مول بول­عا­نىن ايتا كەتكەن ابزال. سوڭىنان سەمينارعا قاتىسۋشىلارعا ارنايى سەرتيفيكاتتار تاپسىرىلدى. انار تولەۋحانقىزى. جارالى جۇرەكتەردەن جازىلعان سىرلار “حالىقتىڭ وتكەن تاريحىن زەردەلەۋدىڭ زارۋلىگى – ءتۇسىندىرىپ جاتۋدى قاجەت ەتپەيتىن قۇبىلىس”, دەپ جازىپتى “ناۋبەت جىلداردىڭ جازىلماس جاراسى” اتتى كەڭەس تۇسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, قاراعاندى لاگەرلەرىندە جازىقسىز جاپا شەككەن جاندار مەن ولاردىڭ تۋىستارىنىڭ ەستە­لىك­تەرىن جيناقتاپ, قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءۇش توم ەتىپ باستىرىپ شىعارعان قاراعان­دى “بولاشاق” ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, كىتاپ يدەياسىنىڭ اۆتورى, ونىڭ رەداكتسياسىن باسقارۋشى زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان دۋلاتبەكوۆ. ۋنيۆەرسيتەت شىن مانىندە ۇلكەن ءىس تىندىرعان. كىتاپتار قا­لىڭ-اق. ىشىندەگى مۇڭ-زار مەن نالا, قالىڭ قايعى ونى ودان ساي­ىن قالىڭداتىپ, كىتاپ سالماعىن ودان سايىن اۋىرلاتا تۇسەدى. ءىشىن­دەگى الاشتىڭ اياۋلى پەرزەنت­تەرى­نىڭ سۇيگەن جارلارىنىڭ, اپا-قا­رىنداستارىنىڭ ناقاقتان توگىلگەن كوز جاستارى, كەلەشەك ۇرپاققا سەندەردى ناۋبەتتەن ساقتاسىن, ءبىز ازاپتى كورىپ, ونىڭ اششى زاپىران ءدامىن تاتۋداي تاتتىق, بۇل ەستە­لىك­تەر ءبىر جاعىنان سول كەرمەك جاس جۇتقان جىلدارىمىزدىڭ وتەۋى, ءبىر جاعىنان كەلەر زامانعا تاستاپ كەت­كەن تاريحي ساباعىمىز دەپ تۇر­عانداي. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىل­دارىندا 58-ءشى باپپەن تۇتقىندال­عان “حالىق جاۋلارىنىڭ” ىشىندە قانشاما دارىن لاگەر بىلامى­عىن قورەك ەتىپ, جاستىق جالىنىن, بويىنداعى جاراتۋشى يە بەرگەن ونەرلەرىن ناۋبەتتىڭ قۇربانىنا ەرىكسىز شالسا, “قاپاستاعىلار قا­لا­مىنان” اتتى ۇلكەن البومدا وسىن­داي سۋرەتشىلەردىڭ شىعارما­شى­لىق جۇمىستارى جيناقتا­لىپتى. كىتاپتاردىڭ رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنىڭ “مەموريال” حالىق­ارا­لىق تاريحي-اعارتۋشىلىق, قۇقىق قورعاۋ جانە قايىرىمدىلىق قوعامىمەن بىرلەسە جارىق كورىپ وتىرعانىن دا ايتا كەتكەن ءلازىم. انار تولەۋحانقىزى.