عالىمداردىڭ عىلىمي-تاجىريبەلىك الاڭداردا جاساعان زەرتتەۋلەرى ەندىگى كەزەكتە ۇلكەن وندىرىستەرگە جول اشادى. وسى رەتتە عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس ءتيىستى مينيسترلىك عىلىم سالاسىنا ينۆەستورلار تارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, يننوۆاتسيالىق ەكوجۇيە قالىپتاستىرۋدا ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىن تەحنيكالىق جابدىقتاۋ, زەرتحانالاردى جاڭا قۇرىلعىلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولىنەدى. ەڭ مىقتى ستارتاپتارعا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, عىلىمي ونىمدەر سۇرانىسىنا باسا ءمان بەرىلمەك. ەگەر بەلگىلى ءبىر ءوندىرىس ورنى عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالاتىن بولسا, مەملەكەت تاراپىنان سالىق جەڭىلدىكتەرى دە قاراستىرىلادى. بۇل باعىتتا سالىق كودەكسىنە دە وزگەرىستەر ەنگىزىلۋدە. سونىمەن بىرگە پرەزيدەنت جانىنان عىلىم جانە تەحنولوگيا باعىتىندا ۇلتتىق كەڭەس قۇرىلىپ, ناتيجەسىندە عىلىمي قاۋىمداستىق ءوز ماسەلەسىن پرەزيدەنتكە تىكەلەي جەتكىزە الاتىن بولادى.
عىلىمي جوبالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي-زەرتحانالىق مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ ماسەلەسى عىلىمي كونفەرەنتسيا اياسىندا كەڭىنەن تالقىلانىپ, سەكتسيالاردا جالعاسىن تاپتى. بيىل ەلىمىزدە عىلىمدى قارجىلاندىرۋ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,5 ەسەگە ارتقان. ۋنيۆەرسيتەت عىلىمىن تۇراقتى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن بيىل بەس پيلوتتىق وقۋ ورنىندا ەنداۋمەنت-قورلاردى اشۋ بويىنشا نىسانالى كاپيتال قورلارى تۋرالى جەكە زاڭ تۇجىرىمداماسى جانە جول كارتاسى ازىرلەندى.
جيىن بارىسىندا عىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى دارحان احمەد-زاكي ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنە توقتالدى. 2018-2020 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 28,2 ملرد تەڭگەگە جەتى باسىم باعىت بويىنشا 1 070 جوبا ىسكە استى. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – 140, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ – 80, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ 49 جوبانى جۇزەگە اسىرسا, گرانتتىق قارجىلاندىرۋ شەڭبەرىندە جالپى سوماسى 21,7 ملرد تەڭگەگە 561 عىلىمي جوبا (42%) ىسكە اسۋدا. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ – 31%, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ – 16%, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ 13%-بەن كوش الدىندا كەلەدى.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى جانسەيىت تۇيمەباەۆ عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىمەن تانىستىردى. ۋنيۆەرسيتەتتە «يدەيانى قالىپتاستىرۋدان كوممەرتسيالاندىرۋعا دەيىن» تەحنولوگيالىق ءدالىزى قۇرىلعان. ولاردىڭ قاتارىندا شۋنگيت كونتسەنتراتى, پوليەفيرلى شايىر, گازرازريادتىق لامپالار, ءدارى-دارمەكتەر, كومىرتەكتى نانوقۇرىلىمدار جانە تاعى باسقا 10-عا جۋىق شاعىن وندىرىستىك الاڭدار جۇمىس ىستەيدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قان تامىرلارى پاتولوگياسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور ورالباي دارمەنوۆ اتاپ وتكەندەي, «ارتەريالىق تامىرلاردىڭ وتكىزگىشتىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان قۇرىلعى جانە ءادىس», «اتەروسكلەروتيكالىق تۇيىندەردى سەلەكتيۆتى ۋلترادىبىستىق ديسسەكتسيا جاساۋعا ارنالعان قۇرىلعى جانە ارتەريالىق تامىرلاردىڭ وتكىزگىشتىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءادىسى» قان تامىرلارىنداعى تۇيىندەردى تۇبەگەيلى جويۋعا جانە بىردەن بىرنەشە ارتەريالاردى تازالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ارتەريالىق تامىرلاردى قالپىنا كەلتىرۋگە ارنالعان قۇرىلعىلار شەتەلدەردە قىمبات تۇرادى. قازۇۋ عالىمدارى ۇسىنىپ وتىرعان ونەرتابىس تەحنيكالىق ءارى قارجىلىق تۇرعىدان دا ۇنەمدى.
زەرتحانا عالىمدارى ىسكە اسىرعان تاعى ءبىر جوبا – ۆيرۋستان قورعانۋ قۇرالى. جاڭا قۇرىلعى وكپەدەگى ۆيرۋستى زالالسىزداندىرا وتىرىپ, ناۋقاس ادامنىڭ دەمىن تازارتۋعا ىقپال ەتەدى. ارنايى پاتەنتى بار وندىرىستەر جەلىسىن ءارى قاراي كەڭەيتۋ الداعى ۋاقىتتا حالىق ساۋلىعىنا ىقپالى زور جوبالار رەتىندە تانىلاتىنى ءسوزسىز.
بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار وندىرىسىمەن تانىستىرعان قازۇۋ دارىلىك وسىمدىكتەر عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور جانار جەڭىسقىزى ەلىمىزدە وسەتىن ۋلى ەمەس دارىلىك وسىمدىكتەردەن جاسالاتىن قوسپالاردىڭ كوپتەگەن اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا اسەرى تۋرالى ايتىپ ءوتتى. زەرتحانادا سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋعا باعىتتالعان ءۇش مەملەكەتتىك, بەس حالىقارالىق جوبالار نەگىزىندە تۇماۋعا قارسى, وكپە, باۋىر, بۇيرەك, اسقازان جولدارى جۇمىسىن جاقسارتۋعا, اعزا قىزمەتىن بەلسەندىرۋگە, قانت ديابەتىنە, كورونوۆيرۋسقا قارسى بەلسەندى قوسپالار ءوندىرىسى جولعا قويىلعان.
لوگيستيكا جانە كولىك اكادەمياسى عالىمدارى قۇراستىرعان دەلتاروبوت شاعىن دەنەلەردى زەرتتەۋگە باعىتتالعان. جاس عالىم ايدوس سۇلتان اتاپ وتكەندەي, جاڭا قۇرىلعى سالماعى 1 كگ جەتپەيتىن شاعىن ءپىشىندى بۇيىمداردىڭ قۇرامىن انىقتاۋعا ارنالعان. كونۆەيەردىڭ جۇمىسىن توقتاتپاستان نىساندى تولىققاندى ساراپتاۋعا بولادى. بۇل جوباعا ءۇش جىلداي ۋاقىتىن ارناعان عالىمدار جوبا وندىرىستە ىسكە اسادى دەگەن سەنىمدە.
قازاق ءتىلىن تەحنولوگيا تىلىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ, دىبىستانۋ ءۇردىسىن جەڭىلدەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءىت جوبا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋىش تەحنولوگيالار ينستيتۋتى باس ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى, PhD وركەن مامىرباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان جوبا Kazak ASR داۋىستىق سيگنالداردى تانىپ قانا قويماي, ماتىنگە اينالدىرۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازىرگى كەزدە بۇل جوباعا قىزىعۋشىلىق ارتىپ كەلەدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى يننوۆاتسيالىق سۋ تازارتۋ جۇيەلەرى عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, Phd ابدىعاني ازيموۆ ستەۆيا وسىمدىگىنەن جاسالعان ونىمدەرمەن تانىستىردى. تاريحى ارگەنتينامەن بايلانىستى بۇل وسىمدىكتى كەيىننەن ەۋروپانىڭ ەلدەرى مەن جاپونيا, مالايزيا سياقتى دامىعان ەلدەر ءوز وندىرىسىندە پايدالانا باستاعان. تابيعي تاتتىلەندىرگىش رەتىندە قولدانىلاتىن وسىمدىك قانت ديابەتىمەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا مىڭ دا ءبىر ەم. جىلىجايدا, اشىق ەگىستىك القاپتارىندا سىناقتان وتكەن وسىمدىكتەن جىلىنا بەس رەت ءونىم الۋعا بولادى. سونىمەن قاتار بۇل زەرتحانادا جەمىس داندەرىنەن, قابىعىنان الىنعان ماي, سۋ, گاز تازالىعى ماقساتىندا پايدالانۋعا بولاتىن بەلسەندىرىلگەن كومىر وندىرىستە سۇرانىسقا يە. دۇنيەجۇزىلىك بانك قارجىلاندىرعان بۇل جوبا جەمىسىن بەرىپ, قازىرگى كەزدە عالىمدار وندىرىستەن تۇسكەن تابىستىڭ 10 پايىزىنا يە.
جيىن وتاندىق عالىمداردىڭ عىلىمي جەتىستىگىن پاش ەتىپ قانا قويعان جوق, جوبالاردىڭ وندىرىستىك مۇمكىندىگىنىڭ زور ەكەنىنە ءتيىستى مينيسترلىك ماماندارىنىڭ نازارىن اۋداردى. قازىرگى كەزدە ەلىمىز وڭىرلەرىندە 20 ورتالىققا اكادەميالىق باسىمدىق بەرىلگەن. ۋنيۆەرسيتەتتىك عىلىمدى دامىتۋ جاستاردى عىلىمعا كوپتەپ تارتۋعا ىقپال ەتەدى دەيتىن بولساق, جوعارى وقۋ ورىندارى ەرتە كۋرستاردان باستاپ زەرتتەۋلەرمەن اينالىسۋعا قاتىستى ءبىلىم باعدارلامالارىن قايتا قاراپ, عىلىمي جەتىستىككە تالپىنىس جاساۋى ۋاقىت كۇتتىرمەيدى.
الماتى
