تەڭگە رۋبل قارماعىنان قالاي شىعادى؟

رەسەي ۇكىمەتىنىڭ الداعى دەنونساتسيا قۇجاتىنا قاتىستى ۇستانىمى رەسمي تۇردە جاريالانعان جوق. سولتۇستىكتەگى كورشى ەلدىڭ قارجى مينيسترلىگى Frank Media اگەنتتىگىنىڭ ساۋالىنا بەرگەن جاۋابىندا بۇل ماسەلە ورتالىق بانكتىڭ قۇزىرىندا ەكەنىن ايتتى. رەسەي باسىلىمدارى سىرتقى بايلانىسى ءتاۋىر ەلدەرمەن ەسەپ ايىرىسۋ تەتىگىن جانە سوعان بايلانىس­تى ۆاليۋتا باعامى ماسەلەلەرىن وزگەرتۋگە كىرىسكەنىن, ءتيىستى ورىندار سىرتقى ساۋدا كەلىسىمشارتتارىن دوللار باعامىنان اجىراتىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىن انىقتاۋ كەزىندە بالامالى كورسەتكىشتەردى قولدانۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعانىن جازىپ جاتىر. قازىر بۇل ماسەلەنى رف قارجى مينيسترلىگى مەن ورتالىق بانك پىسىقتاپ جاتىر. رەسەيلىك اقپارات كوزدەرى 9 قاڭتار كۇنى ەلىمىزدىڭ رۋبل-تەڭگە كونۆەرتاتسيا­سىنان بىرجاقتى باس تارتاتىنىن حابارلاپ, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن كەلتىردى. «ۆوستوچنىە ۆوروتا» قارجى نارىقتارىن جانە ماكروەكونوميكانى تالداۋ ورتالىعىنىڭ مامانى الەكساندر تيموفەەۆتىڭ ويىنشا, بۇل كەلىسىمگە قول قويىلۋعا تمد كەڭىستىگىندە ورتاق ۆاليۋتا پايدا بولادى دەگەن يدەيا سەبەپ بولعان. «ورتاق ۆاليۋتا جوق. بىراق ءار قاتىسۋشى ەل بارىنشا يدەيالاردى ۇيلەستىرە بەرۋ كەرەك ەدى. بىزدە كروسس-ۆاليۋتا تۋرالى كەلىسىمدەر بولدى. بىراق گەوساياسي جاعدايلاردىڭ اسەرىنەن نارىق جۇيەسى بۇزىلدى. كەز كەلگەن جاعدايدا SWIFT اۋدارىمدارىنان, دوللاردان نەمەسە ەۋرودان اجىراتىلۋى مۇمكىن بولعاندىقتان, كروسس مولشەرلەمەلەردى ەكستراپولياتسيالاۋ يدەياسىنىڭ ءوزى ماڭىزىن جوعالتقاندىقتان, كەلىسىمدى پايدالانۋ توقتاتىلدى», دەپ جازدى ا.تروفيموۆ.

قارجى تالداۋشىسى ەرلان يبراگيم تەڭگە مەن رۋبل دالىزىندەگى جاعداي بۇرىن­عىدان باس­قاشا بولاتىنىن ايتادى. وسىعان دەيىن ۇلتتىق بانك رۋبل-تەڭگە باعامىندا 1995 جىلى قول قويىلعان كەلىسىمدەگى شارتتار ەس­كەرىلدى. بۇل قۇجات كۇشىن جويدى دەسەك تە كەلەسى قۇجاتتاردىڭ دايىندالۋىنا سە­­بەپ بولدى. ەندىگى مىندەت – وسى كەلىسىم بو­يىن­شا قول قويىلعان قۇجاتتاردى قايتا قاراۋ.

رۋبلگە تاۋەلدىلىك ۇلتتىق بانك نە­مە­سە قارجى مينيسترلىگى عانا ەمەس, ەكو­نو­ميكالىق بايلانىستار دەڭگەيىندە ەكە­نىن ۇمىتپاۋ كەرەك. رەسەيدەن ەلىمىزگە كەلەتىن يمپورت 44 پايىزدان 37 پايىزعا, سوڭعى ءۇش-ءتورت ايدا 7 پايىزعا ازايدى. بۇل رەسەيدەن كەلەتىن يمپورتتى ەلىمىزدە شىعارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ساراپشى تەڭ­گەگە ءوز مۇمكىندىگىن سىناۋعا جول اشىل­عانىن جەتكىزدى. ەاەو كەڭىستىگىندە ورتاق ۆاليۋتا قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى تۋرالى اڭگىمە 1995 جىلى قول قويعان كەلىسىمنەن باس­تالادى. ورتاق قارجى نارىعىنا قاتىستى ماسەلەنىڭ بارىندە سول قۇجاتقا سىلتەمە جاسالدى. كەلىسىمنىڭ كۇشىن جويۋى ورتاق ۆاليۋتا تۋرالى ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا نۇكتە قويۋعا ءتيىس. تەڭگە باعامىنداعى ءرۋبلدىڭ ىقپالى تۋرالى ماسەلە ۇلتتىق بانك ءۇشىن جابىق تاقىرىپ بولماسا دا, تەوريالىق تۇرعىدا زەرتتەلمەدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ءرۋبلدى بىررەتتىك تار­تىپپەن شىعارۋعا عانا رۇقسات بەردى. قۇ­جاتقا 2022 جىلدىڭ 28 جەلتوقسانىندا قول قويىلعانىمەن, بۇل تۋرالى 2023 جىلدىڭ 4 قاڭتارىندا عانا بىلدىك. ۇلتتىق بانكتىڭ حابارلاۋىنشا, قولما-قول ءرۋبلدى قولما-قول اقشاسىز نىسانعا كونۆەرتاتسيالاۋ جانە بانكتەردىڭ كوررەسپوندەنتتىك شوتتارىن تولتىرۋ ماقساتىندا رۇقسات ەنگىزىلەدى.

«ەدب ءۇشىن ءرۋبلدى ساقتاي بەرۋ شىعىن, ءتيىم­سىز اكتيۆ. سوندىقتان ونى ەلدەن شى­عارۋعا بىررەتتىك رۇقسات بەرۋ ۇكىمەتكە دە, ۇلتتىق بانككە دە قيسىندى شەشىم. وسى شەشىم ارقىلى تەڭگەنى ءرۋبلدىڭ ىقپا­لىنان تازارتۋعا باتىل قادام جاسالدى. كەلەسى جارتىجىلدىقتا تەڭگە باعامىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار بارىنشا ايقىن بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى ە.يبراگيم.

قازىر تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋ فورمۋلاسىندا ءرۋبلدىڭ ۇلەسى قانشا بولعانىن ەشكىم ايتا المايدى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ رەسەيلىك ميگرانتتار ەلدەن كەتكەنىمەن ولاردىڭ وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەلگەن اكتيۆتەرى ەلدە قالدى. رف ۆاليۋتاسىنىڭ قوردالانۋىنا سول سەبەپ بولدى دەگەن پىكىرلەر كوپ ايتىلا­دى. ە.يبراگيم ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەل­دەرىندە جۇرگەن كەزدە Visa جانە MasterCard قولدانعانىن جەتكىزدى. كەيىن اتالعان تولەم جۇيەلەرى ىستەن شىققان سوڭ قولداعى بارىن ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ, تەڭگەگە ايىرباستاعان.

ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگە-رۋبل كونۆەرتاتسياسىنان باس تارتۋ تۋرالى شەشىمى الماستىڭ قىرى, پىشاقتىڭ جۇزىندە تۇرىپ قابىلدانعان تاۋەكەلدى شەشىم. ءدال قازىر ىشكى نارىقتى رەسەيدەگى سانكتسيانىڭ سالدارىنان قورعاپ قالاتىن ودان وزگە جول جوق. تەڭگەنىڭ ايىرباس باعامىنا رۋبل باعامىنىڭ ديناميكاسى اسەر ەتىپ وتىرعانى قۇپيا ەمەس. ءتىپتى, كەيبىر ساراپشىلار مۇناي باعاسىنان كوپ ىقپال ەتەتىنىن ايتادى. شەكارالارىمىز اشىق, تاۋار اينالىمى شەكتەلمەگەن. رەسەي بيۋد­جەتتە ماسەلە تۋىنداسا, ءرۋبلدى ودان ءارى السىرەتۋ ارقىلى پروبلەمانى شەشىپ كەل­گەنىن ساراپشىلار دا جوققا شىعارمايدى.

ء«رۋبلدى بىررەتتىك تارتىپپپەن شىعارۋ ۇدەرىسى كەزىندە ءمۇلت كەتسەك, ىشكى نارىق كاپيتال اعىنىنىڭ قاقپاسىنا اينالادى نەمەسە ەلدەگى رۋبلگە عانا ەمەس, دوللارعا دا, ەۋروعا دا يە بولا الماۋىمىز مۇمكىن. ويتكەنى رف ەكونوميكاسى بىزدەن ون ەسە ۇلكەن», دەيدى ە.يبراگيم.

«رەسەي ءرۋبلىنىڭ قۇبىلمالىعىنا سانكتسيانىڭ دا اسەرى مول» دەگەن بولجامعا تىم قاتتى دەن قويا بەرۋگە بولمايدى. رەسەيدىڭ ورتالىق بانكتەگى 630 ملرد دوللار مەن ەۋرونىڭ 56 پايىزى شەتەلدە. ونىڭ ءبارى بۇعاتتالعان. التىن كۇيىندە ساقتالعان 21 پايىزىن قاجەتتى ۆاليۋتاعا ايىرباستاي المايدى. ال 14,2 پايىزىن قىتايدا يۋانمەن ساقتاپ وتىر. قالعان 8,8 پايىزى – رەسەيدە. بۇل قارجى الداعى جارتىجىلدىقتا ءرۋبلدى وزدەرى قالاعان دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەمەك, قاتەلىگىمىزدىڭ مينيمالددى دەڭگەيىنىڭ ءوزى كورشى ەلگە قازاقستانداعى قارجى اينالىمىن وزىنە تارتىپ الاتىن «اقشاسورعىش» تەتىگىن جۇيەلى تۇردە ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن كورىنەدى.

«Progente» ەكونوميكالىق زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, حالىقارالىق بيزنەس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ماقسات حالىقتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, حالىق­ارالىق قارجى جۇيەسىندە ايىرباستالاتىن جانە ايىرباستالمايتىن ۆاليۋتالار بار. رۋبل سانكتسياعا بايلانىستى ايىرباستالمايتىن ۆاليۋتالار ساناتىنا ءتۇسىپ قالدى. دەمەك جيناقتالعان ءھام ايىرباستاۋ قۇقى بەرىلمەگەن رۋبلگە بىررەتتىك ەلدەن شىعارۋعا رۇقسات بەرۋ دۇرىس شەشىم. بۇل شەشىمگە دايىندىقپەن كەلدىك. ناۋرىز ايىندا رۋبل باعامىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس ەسەپتەۋدىڭ ارنايى ءتارتىبى ەنگىزىلدى.

«ەۋروپا ورتالىق بانك جانىنداعى ماكروەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى توقسان سايىن ۆاليۋتا باعامىن انىقتاۋ تۋرالى اقپاراتتى جاڭارتىپ وتىرادى. بۇكىل الەم ەۋرو باعامىنىڭ قايدان كەلگەنىن كورىپ وتىر. ءبىزدىڭ ۇلتتىق بانكتە مۇن­داي اقپارات كوزى جوق. ەندى ۇلتتىق بانك تەڭ­گە باعامىن ءوزى بەلگىلەي مە, الدە ەاەو-عا مۇشە ەل رەتىندە رەسەيمەن كەلىسە وتىرىپ بەلگىلەي مە دەگەن ماسەلەنى انىقتاۋ كەرەك. ال رەسەيمەن كەلىسە وتىرىپ بەلگىلەۋ وتكەنگە قايتا ورالۋمەن بىردەي. سەبەبى بۇگىنگە دەيىنگى تەڭگە باعامى ۇجىمدىق كەلىسىمنىڭ ناتيجەسىنە قاراپ انىقتالىپ كەلدى. ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىپ الۋعا ءتيىس ماسەلە – وسى. بۇل ماسەلە شەشىلمەسە, ءرۋبل­دى ەلدەن شىعارۋ جالعاسا بەرسە, ۆاليۋ­تانى دا, ەكونوميكانى دا ءرۋبلدىڭ ىزعارىنان قورعاۋعا باعىتتالعان ارەكەتتىڭ ناتيجەسى از بولادى», دەدى ساراپشى.

ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە, رۋبل-تەڭگە دالىزىندە 2022 جىلعا دەيىن ايتارلىقتاي اۋىت­قۋ بولمادى. تەك وتكەن جىل­دىڭ ناۋ­رىز ايىندا ءرۋبلدىڭ قاتتى قۇنسىز­دانعانىن كوردىك. سول كەزدە عانا تەڭگەنى رۋبل جەتەگىنە جۇرگىزۋ بىزگە ءتيىمسىز, كەنەتتەن كۇش العان رۋبلمەن بىرگە تەڭگەنى كۇشەيتە المايتىنىمىزدى تۇسىندىك. قارجىگەر رەسەي ءرۋبلىنىڭ تاعدىرى جەلتوق­ساننىڭ ورتاسىندا «ۇلكەن جەتىلىك» ەل­دەرى رەسەيلىك مۇنايعا شەكتى باعانى ەنگىز­گەندە انىقتالدى دەپ ەسەپتەيدى. جىل سوڭىندا رەسەيدىڭ ورتالىق بانك پەن قارجى مينيسترلىگى بيۋدجەت كىرىسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىن كۇتكەندەرىن حابارلادى. «ۇل­كەن جەتىلىك» ەلدەرى رەسەيلىك گازعا شەك­تى باعا ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلاپ جاتىر. بۇل دا كورشى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا اي­تار­لىقتاي سوققى بولادى, ويتكەنى مۇنايدان ايىرماشىلىعى, گازدى باسقا نارىقتارعا تەز باعىتتاۋ مۇمكىن ەمەس.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, 2022 جىل ەلىمىزدە ۇلتتىق بانكتىڭ قارجى نارىعىندا دەربەس شەشىم قابىلداۋىمەن ەستە قالدى. ەكى ەلدىڭ ۆاليۋتاسىنىڭ بايلانىسى تەڭ دارەجەدە ەمەس. بىراق الداعى ۋاقىتتا رۋبل تاعى دا قۇنسىزدانۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتىلۋدا. قازىردىڭ وزىندە ونىڭ باعامى 6 تەڭگەنىڭ ماڭايىنا جاقىندادى. «الداعى ۋاقىتتا رۋبل قاتتى قۇنسىزدانسا, تەڭگەنىڭ دە باعاسى تومەندەيدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ۇلتتىق بانك بەلگىلى دارەجەدە تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزە باستادى. ەندىگى ترەند ىشكى نارىقتى قورعاۋعا باعىتتالۋى كەرەك. رف ەلىمىزدەگى قاعاز اقشاسىن قابىلداۋعا مۇددەلى ەمەس. تەك ءبىر عانا كۇن بەلگىلەپ, سول كۇنى قابىلداۋعا شەشىم شىعاردى. سول جاعىنان كەلگەندە ءبىراز قيىندىققا تاپ بولۋىمىز مۇمكىن. بىراق سەڭ قوزعالدى», دەدى م.حالىق.

ياعني ۇلتتىق بانكتىڭ تەڭگە-رۋبل كونۆەرتاتسياسىنا بايلانىستى شەشىمىنەن كەيىن تەڭگەنىڭ جالى كۇدىرەيىپ شىعا كەلەدى دەپ دامەلەنۋگە بولمايدى. «رۋبل ەاەو-داعى ۇلەسى, تاۋار اينالىمى ارقىلى تەڭگە باعامىنا اسەر ەتىپ وتىر. بىزگە تەڭگەگە اسەر ەتەتىن فاكتور مۇناي دا, دوللار دا ەمەس, ءىجو-دەگى شوب-تىڭ ۇلەسى, ەاەو-داعى ۇلەسىمىز ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», دەپ تۇيىندەدى ماقسات حالىق.

الماتى