جەڭىل اتلەتيكاعا تىڭ سەرپىن قاجەت

جوعارىداعى جاڭالىقتى ەستىپ كادىمگىدەي قۋانىپ قالدىق. سەبەبى سپورت اتاۋلىنىڭ اراسىندا ەڭ كوپ جۇلدە جيىنتىعى ءدال وسى جەڭىل اتلەتيكادا ساراپقا سالىناتىنىن جۇرت جاقسى بىلەدى. ماسەلەن, سوڭ­عى وليمپيا ويىندارىندا – 48, ال الەم چەمپيوناتىندا 50 مەدال جيىنتىعى تاراتىلدى. باسقا بايراقتى باسەكەلەردە دە ءدال سولاي. ياعني كەشەندى جا­رىستاردىڭ جالپى ەسەبىندە جەكە-دارا كوش باستاۋدى ماقسات تۇتقان كوماندالارعا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, «سپورت پاديشاسى» دەگەن اتاۋعا يە جەڭىل اتلەتيكاعا با­رىنشا كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. تەك سوندا عانا ءدۇبىرلى دودالاردا الدىڭعى لەكتەن كورىنۋگە تاماشا مۇمكىندىك تۋادى.

ەگەر تاريحقا ۇڭىلسەك, قازاق­ستاننىڭ جەڭىل اتلەتتەرى دە جار­قىن جەڭىستەرىمەن سان مارتە ءوز جان­كۇيەرلەرىن قۋانتقانىنا كۋا بولامىز. العاش رەت وسىدان 71 جىل بۇرىن, ياعني 1952 جىلدىڭ جازىندا حەلسينكيدە الاۋى تۇ­تانعان وليمپيا ويىندارىنىڭ 4ح100 ەستافەتالىق سايىسىندا قۇرامىندا بوريس توكارەۆ, لەۆ كالەۆ, لەۆان سانادزە جانە ۆلا­ديمير سۋحارەۆ سىندى جەلاياقتارى بار كسرو قۇراماسى كۇمىس مەدال ولجالادى. سۋومي ەلىندە ەڭ سوڭعى بولىپ جۇگىرگەن سۋحارەۆ جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنىڭ تۋما­سى ەكەنىن بىرەۋلەر بىلسە, بىرەۋ­لەردىڭ بىلمەۋى دە مۇمكىن. ارا­دا ءتورت جىل وتكەن سوڭ ول سول ناتي­جەسىن مەلبۋرندە قايتالادى. جاسىل قۇرلىقتا جەرلەسىمىزدەن بولەك, لەونيل بارتەنەۆ, بوريس توكارەۆ جانە يۋري كونوۆالوۆ ونەر كورسەتتى. وسى وليمپيادانىڭ ەكەۋىندە دە كسرو قۇراماسى اقش-تىڭ جەلاياقتارىنان قالىپ قويدى. سونىمەن قاتار سۋحارەۆتىڭ ەۋروپا چەمپيونى جانە سول جارىستىڭ قولا جۇلدەگەرى دەگەن اتاقتارى بار. ول 1997 جىلدىڭ كوكتەمىندە 73 جاسقا قاراعان شاعىندا ماسكەۋدە قايتىس بولدى.

1956 جىلى مەلبۋرن وليمپيا­­دا­سىندا بالعا لاقتى­رۋدان قولا مەدال ولجالاعان اناتولي سامو­تسۆەتوۆ جايىندا ەكى ءتۇرلى اق­پاراتتى كوزىمىز شالدى. كەيبىر دەرەك كوزدەرى ونى يركۋتسكىدە تۋ­دى دەسە, كەيبىرەۋى قازىرگى جەتىسۋ وبلىسىنا قاراستى سارقان اۋدانىنىڭ قارعالى اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن دەسەدى. قالاي بول­عاندا دا, ونىڭ بالالىق جانە جاستىق شاعى تالدىقورعاندا ءوتتى. سول جەردە ءجۇرىپ, جەڭىل ات­لە­تي­كانىڭ قىر-سىرىنا قانى­عىپ, كاسىبي سپورتشى رەتىندە قا­لىپتاستى. كەيىننەن ماسكەۋگە قو­نىس اۋداردى. جاسىل قۇرلىقتا ساموتسۆەتوۆ امەريكالىق گارولد كونناللي مەن ءوزىنىڭ كوماندالىق ارىپتەسى ميحايل كريۆونوسوۆتان عانا قالىپ قويدى. كەيىننەن ول دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادادا كۇ­مىس مەدالدى موينىنا ءىلدى. سا­موتسۆەتوۆ 2014 جىلدىڭ تامى­زىن­دا 82 جاسقا قاراعان شاعىندا جا­رىق دۇنيەمەن قوش ايتىستى.

1960 جىلى ريمدە الاۋى تۇ­تانعان وليمپيا ويىندارىندا كسرو-نىڭ جەلاياقتارى تاعى دا تاماشا ونەر كورسەتتى. بۇل جولى ولار ەستافەتادا نەمىستەردى العا جىبەرىپ, كۇمىسپەن كۇپتەلدى. اتالعان كوماندانىڭ ساپىندا پولتاۆالىق لەونيد بارتەنەۆ, باكۋلىك يۋري كونوۆالوۆ جانە لەنينگرادتىق ەدۆين وزولينمەن بىرگە سەمەيلىك عۇسمان قوسانوۆ تا جارىس جولىنا شىقتى. وسى­لايشا, قوسانوۆتىڭ ەسىمى تورت­جىلدىقتىڭ باستى دوداسىندا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن تۇڭ­عىش قازاق سپورتشى­سى رەتىندە تاريحتا قالدى. قان­داسىمىز 1964 جىلى توكيو وليم­پياداسىنا دا قاتىستى. بىراق كۇنشىعىس ەلىندە كسرو-نىڭ ورەندەرى بەسىنشى ورىننان اسا المادى. ەسەسىنە قوسانوۆ باسقا جارىستاردا تا­بىستى ونەر كورسەتىپ, مول ول­جاعا كەنەلدى. وكىنىشكە قاراي, عۇس­مان جەلاياقتىڭ عۇمىرى كەلتە بولدى. ول 1990 جىلى 55 جاسىندا فانيدەن باقيعا اتتاندى.

1972 جىلى ميۋنحەندەگى ويىنداردا كسرو ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت جەڭىل اتلەتتەر اراسىنداعى جارىستىڭ جالپىكوماندالىق ەسەبىندە اقش-تى تۇعىردان تايدىرىپ, ءبىرىنشى ورىندى ولجالادى. نەمىس جەرىندە جاسىنداي جارقىلداعان سپورتشىلاردىڭ ءبىرى – ۆەنيامين سولداتەنكو. سول­تۇستىك قازاقستان وبلىسى اق­قايىڭ اۋدانىنىڭ تۋماسى سپورت­تىق ءجۇرىس سايىسىندا كۇمىس مە­دال ەنشىلەدى. 50 شاقىرىمدىق قا­شىقتىقتى ول 3 ساعات 58 مينۋت 24 سەكۋندتا ءجۇرىپ ءوتتى. وتانداسىمىز باس جۇلدەنى ولجالاعان جەرگىلىكتى جەڭىل اتلەت بەرند كاننەنبەرگتەن نەبارى ەكى مينۋت قانا قالىپ قويدى. كەيىننەن سولداتەنكو الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى اتاندى. 4 قاڭتاردا 84 جاسقا تولعان ۆەنيامين ۆاسيلەۆيچ بۇل كۇندەرى الماتىدا تۇرىپ جاتىر.

1976 جىلى مونرەال وليم­پيا­داسىنىڭ 4ح100 ەستافەتالىق سايىسىندا الەكساندر اكسينين, يۋري سيلوۆ جانە داڭقى جەر جار­عان ۆالەري بورزوۆپەن بىرگە نيكولاي كولەسنيكوۆ تا جۇ­گىردى. ول – الماتىنىڭ تۋماسى. كو­لەس­نيكوۆتىڭ وليمپيادانىڭ قولا جۇلدەسىنەن بولەك, ەۋروپا چەم­پيونى دەگەن اتاعى بار. بيىل كۇزدە نيكولاي ۆاسيلەۆيچ 70 جىل­دىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەلى وتىر. ول نەۆا جاعالاۋىندا تۇ­رادى.

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى ۆلاديمير مۋراۆەۆتىڭ تەڭدەسسىز ونەرىنە تامساندىق. 1959 جىلى قاراعاندى قالاسىندا شاحتەرلار وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول بالا كەزىنەن سپورتتى سەرىك ەتىپ, ۋاقىت وزا كوپتەگەن بيىك بەلەستى باعىندىردى. اتاپ ايتساق, الەم چەمپيوناتىندا كۇمىس پەن قولا مەدالدار يەلەندى, ەۋروپا چەمپيونى اتانىپ, «دوستىق» ويىن­دارىندا ەكى رەت توپ جاردى. بۇل تابىستاردىڭ بارلىعىنا مۋ­راۆەۆ ەستافەتادا قول جەتكىزدى. ال ونىڭ سپورتتىق مانسابىنداعى ەڭ زور تابىسى – 1980 جىلى ماس­كەۋ جانە 1988 جىلى سەۋل وليم­پيادالارىنىڭ باس جۇلدەسى. قازىرگى كەزدە ۆلاديمير پاۆلوۆيچ گەرمانيادا عۇمىر كەشۋدە.

ماسكەۋدەگى ويىنداردا تاعى ءبىر جەرلەسىمىز تاتيانا لەسوۆايا دا كوپشىلىك نازارىن وزىنە اۋداردى. تالدىقورعاننىڭ تۋماسى ديسكىنى 67 مەتر 40 سانتيمەترگە لاقتىرىپ, قولا مەدال يەلەندى. ول تەك گدر-دىڭ وكىلى ەۆەلين يال (69,96 م.) مەن بولگاريانىڭ بەتكەۇستارى ماريا پەتكوۆاعا (67,90 م.) ەسە جىبەردى.

1988 جىلى سەۋل وليمپيا­داسىندا ۆلاديمير مۋراۆەۆپەن بىرگە جەزقازعاننىڭ تۋماسى ۆي­تالي ساۆين دە جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. ءدال سول جارىستا سىرىقپەن سەكى­رۋشى گريگوري ەگوروۆ قولا مە­دال­عا قول سوزدى. شىمكەنتتە دۇنيە­گە كەلگەن دارىندى جىگىت 5 مەتر 80 سانتيمەترلىك مەجەنى با­عىندىردى. ول اتاعى الىسقا جايىلعان سەرگەي بۋبكا (5,90 م.) مەن راديون گا­تاۋلليننەن (5,85 م.) عانا قالىپ قويدى.

كەڭەس وداعى داۋىرىندە ءامين تۇياقوۆتىڭ دا تۇعىرى بيىك بولدى. قىسقا قاشىقتىقتارعا جۇگىرۋدە جانە ەستافەتالىق سايىستاردا ول الدىنا جان سالماي, سان مارتە رەكورد جاڭارتتى. ماڭعىستاۋ وبلى­سىنىڭ شايىر اۋىلىندا دۇ­نيەگە كەلگەن ءدۇلدۇل 1965 جىلى شتۋتگارتتا ەۋروپا كۋبوگى جانە 1966 جىلى ەۋروپا چەمپيو­ناتىندا تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. كسرو مەن اقش-تىڭ ماتچتىق كەزدەسۋىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. بىراق سول كەزدەرى ىشتارلىق تا­نىتقان ماسكەۋلىك ماماندار تۇياقوۆتى وليمپيا ويىندارى مەن الەم چەمپيوناتتارىنان شەت­تەتتى. سونىڭ كەسىرىنەن جەلمەن جارىسقان اسىل اعامىزعا اتالعان جارىستاردىڭ جەڭىس تۇعىرىندا مارقايىپ تۇرۋ باقىتى بۇيىر­مادى. كەلەسى ايدا 86 جاسقا تول­عالى وتىرعان ءامين ەلەمەس ۇلى الماتىدا تۇرىپ جاتىر.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭگە توقتالساق, 2000 جىلى سيدنەيدە 100 مەترگە كەدەرگىلەر ارقىلى جۇگىرگەن ولگا شيشيگينا شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماي, التىننان القا تاقتى. 2004 جىلى افينادا ونسايىسشى دميتري كارپوۆ قولا مەدال ەنشىلەدى. ءۇش قارعىپ سەكىرۋشى ولگا رىپاكوۆا ايتۋلى جارىستا ءۇش رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. تارقاتىپ ايتساق, 2008 جىلى بەيجىڭدە جەر­لەسىمىز ءتورتىنشى ورىنعا تا­بان تىرەگەن ەدى. الايدا جۇلدە العان قوس سپورتشىنىڭ دوپينگ قولدانعاندارى انىقتالىپ, ولار بارلىق اتاقتارىنان ايىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا ولگاعا كۇمىس جۇلدە تابىس ەتىلدى. ال 2012 جىلى لوندوندا رىپاكوۆا التىن السا, 2016 جىلى ريو-دە-جانەيرودا قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى.

جەڭىل اتلەتيكادان الەم چەم­پيوناتى العاش رەت 1983 جىلى ۇيىمداستىرىلدى. حەلسينكيدە وتكەن جارىستىڭ 4ح100 مەترلىك ەستافەتاسىندا ۆلاديمير مۋ­راۆەۆ قولا مەدالدى يەلەندى. كەلەسى جارىس 1987 جىلى ريمدە ءوتتى. اپەننين تۇبەگىندە وداقتىڭ جەلاياقتارى امەريكالىقتاردان عانا قالىپ قويىپ, كۇمىس مەدال ەنشىلەدى. سول كوماندانىڭ سا­پىندا مۋراۆەۆ تا ونەر كورسەتتى. سونداي-اق قىزىلجارلىق مارا­فونشى زويا يۆانوۆا كۇمىس السا, ءۇش قارعىپ سەكىرۋدە شىمكەنتتىك ولەگ ساكيركين قولاعا قول سوزدى. ال 1991 جىلى توكيودا جا­لاۋى جەل­بىرەگەن جارىستا جەر­لەس­تە­رى­مىزگە جالقى جۇلدە دە بۇيىر­مادى.

تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قازاقستان 15 الەم چەمپيوناتىنا قاتىسىپ, بارلىعى سەگىز جۇلدەگە قول جەتكىزدى. العاشقى بولىپ گريگوري ەگوروۆ ءبىزدىڭ جان­كۇيەر­لەرگە مەدالدىڭ سىڭ­عى­رىن ەستىرتتى. سىرىقپەن 5 مەتر 90 سانتيمەترگە سەكىرگەن ول كۇمىستى ەنشىلەۋمەن قاتار, ازيا­نىڭ رەكوردىن جاڭارتتى. بۇل باسەكەدە اتاقتى سەرگەي بۋبكا وتان­داسىمىزدىڭ الدىن وراپ كەتتى. ۋكراينا ماقتانىشىنىڭ كور­سەتكىشى – تۋرا 6 مەتر.

1995 جىلى گەتەبورگتا 100 مەترگە كەدەرگىلەر ارقىلى جۇ­گىرگەن ولگا شيشيگينا ەكىن­شى ورىن السا, 2001 جىلى ەدمون­توندا ءۇشىنشى ساتىعا تابان تىرەدى. سكانديناۆيا تۇبەگىندە الماتىلىق ارۋ اقش-تىڭ جەلاياعى گەيل ديۆەرستەن وزا المادى. ۇيەڭكى جاپىراقتار ەلىندە دي­ۆەرس كۇمىس السا, باس جۇلدە تاعى ءبىر امەريكالىق اندجانەت كير­كلەندكە بۇيىردى. 2003 جىلى سەن-دەني جانە 2007 جىلى وساكاداعى ونسايىسشىلاردىڭ باسە­كەسىندە دميتري كارپوۆ ءۇشىن­­شى تۇعىرعا تابان تىرەدى.

سوڭعى 12 جىلدا الەمدىك دودادا دارالانۋعا كۇش-جىگەرى مەن شاما-شارقى جەتكەن قازاق­ستاننىڭ ءبىر عانا جەڭىل اتلەتى بار. ول – ءۇش قارعىپ سەكىرۋشى ولگا رىپاكوۆا. وليمپيادادا تولىق جۇلدە جيىنتىعىن جەڭىپ العان وسكەمەن قالاسىنىڭ وكىلى اتالعان جارىستا دا ءۇش رەت جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلدى. ولگا 2011 جىلى تەگۋدە 14,89 مەترلىك كورسەتكىشپەن كۇمىس مەدال يە­لەندى. ءبىرىنشى ورىندى ولجا­لاعان ولگا سالادۋحا ودان بەس سانتيمەتر وزدى. 2015 جىلى بەي­جىڭ جانە 2017 جىلى لون­دوندا جالاۋى جەلبىرەگەن جارىس­تاردى رىپاكوۆا ءۇشىنشى ورىنمەن قورى­تىندىلادى. مىنە, الەم چەم­پيوناتتارىنىڭ قىسقاشا تاريحى وسىنداي.

وزدەرىڭىز بايقاعانداي, قازاق­ستاننىڭ ورەندەرى سپورتتىڭ بۇل تۇرىندە ءبىراز تابىسقا قول جەت­كىزدى. بىراق وسى كورسەتكىشكە «كو­ڭىلىمىز تولادى» دەپ ايتا ال­­مايمىز. ولاي دەۋگە نەگىز, وزگە مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى مە­دال­داردى «كۇرەپ» الىپ جات­­قاندا, جەرلەستەرىمىز اندا-ساندا عانا ۇزدىكتەر ساپىنان كو­رىنىپ ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە, سوڭعى 12-13 جىل ارالىعىندا ولگا رىپاكوۆا عانا ورەلى ونەرىمەن ءوز جانكۇيەرلەرىن قۋانتتى. ءبىز ۇزاق ۋاقىت بويى تەك سول سپورتشىعا سەنىم ارتتىق. 37 جاسقا دەيىن بابى مەن باعى قاتار شاپقان ول بىلتىر توكيو وليمپياداسى اياقتال­عاننان كەيىن ۇلكەن سپورت­پەن قوش­تاساتىنىن رەسمي تۇردە مالىمدەدى.

قاراپ وتىرساق, قازىرگى كەزدە سول اتاقتى سپورتشىنىڭ ورنىن باساتىن ەشكىم جوق. ەل نامى­سىن قورعاپ جۇرگەن وتانداس­تا­رىمىزدىڭ شاما-شارقى تەك قۇرلىقتىق دەڭگەيدەگى جارىس­تاردا جۇلدە الۋعا عانا جەتەدى. ال الەمدىك دودالاردا دارالاناتىن ەشبىر اسقان دارىن يەسىن كورىپ تۇرعان جوقپىز. ال ەندى سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ ەلىمىزدىڭ سپورت باسشىلارى مەن جەڭىل ات­لەتيكانىڭ باسى-قاسىندا جۇر­گەن ماماندار تىعىرىقتان شىعۋ­دىڭ جولىن ىزدەپ, قوردا­لانىپ قال­عان وسى ماسەلەنىڭ شەشىمى مەن ءتۇيىنىن تابۋعا ءتيىس. ولاي بول­ماعان جاعدايدا, ەرتەڭگى كۇنى بار­ماق تىستەپ قالاتىنىمىز انىق. لەگيونەرلەر پروبلەمانى تۇپ­كىلىكتى شەشپەيتىنى انىق.