* بۇگىن استانادا مەتاللۋرگتەر كونگرەسى اشىلادى
ەلىمىزدەگى كەن الىبى – سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ (سسكوب) قۇرىلعانىنا بيىل 60 جىل تولادى. تەمىر كەنىن ءوندىرىپ, بايىتاتىن كاسىپورىننىڭ داڭقى بۇل كۇندە تەك قازاقستان ەمەس, ودان سىرت جەرلەرگە دە ءمالىم. ول قازىر «ERG (Eurasian Resources Group) ەنشىلەس كومپانياسى ENRC قۇرامىنا كىرەدى. الپىس جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ كەن ءوندىرىسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى بولعان كەن الىبى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ, دامۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالعان. جىل سايىن وتەتىن «Astana Mining & Metallurgy» كونگرەسى شەڭبەرىندەگى «التىن گەفەست» ۇلتتىق سالالىق بايقاۋىنىڭ 2012 جىلعى جەڭىمپازى «سسكوب» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحامەدجان تۇرداحۋنوۆ «جىل كەنشىسى» اتانىپ, كەۋدەسىنە ءىى دارەجەلى «كەنشى داڭقى» بەلگىسىن تاققان بولاتىن. كەن الىبى كاسىپورنىنىڭ باسشىسىمەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ەلىمىز ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشى سالانىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن بولاشاعى تۋرالى ءوربىدى.
– مۇحامەدجان مامادجان ۇلى, «Astana Mining & Metallurgy» كونگرەسى ەلىمىزدىڭ ءوندىرىس سالاسى جانە ءسىزدىڭ كاسىپورىن ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازىر ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىن دامىتۋدا دا اقپاراتتار ماڭىزى ۇلكەن. كونگرەسس تاجىريبە الماسۋ جانە كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى جونىندە اقپاراتتار الماساتىن ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالادى. سونىسىمەن ماڭىزدى. كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ىعاي مەن سىعايلارى جينالعان باسقوسۋدا جاڭا جەتىستىكتەر مەن ۇزدىك تەحنولوگيالار جونىندە ايتىلادى. كونگرەسس دەلەگاتتارى ارىپتەستەرىمەن جاڭا ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزەدى, ياعني كەن-مەتاللۋرگيا سالاسىنا وزىق تەحنولوگيا تارتۋ, دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارى قاتارىندا ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدى, يننوۆاتسيا ەنگىزۋدى, سول ارقىلى ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋدى اتاعان ەدى. سسكوب ۇجىمى وسى مەجە ۇدەسىنەن شىعۋعا, ەلىمىز كەن كاسىپورىندارىنىڭ, يندۋسترياسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى تۇعىرىنان تومەندەمەۋگە جانە قوستاناي وبلىسىنىڭ دا داڭقىن ارتتىرا بەرۋگە تىرىسادى.
– بيىل ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مارەگە جەتەدى. ارينە, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا سسكوب-ءتىڭ بىتىرگەنى دە, بەدەلى دە جوعارى ەكەنى راس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەۋدەڭىزگە «وتان» وردەنىن قاداۋى وسى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. كەن الىبى قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ الدىندا كەلەدى. كاسىپورىن وسى شىققان بيىگىندە تۇرا الا ما؟
– ءبىزدىڭ كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ ءبىر عانا قاعيداسى بار, ول –دامۋ. ۇستانعان دا, ۇستانار دا تەمىرقازىعىمىز وسى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى باستى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءبىرى بولدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى وسى باعدارلاماعا بەلسەنە قاتىستى. ونداعان جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستىڭ اراسىندا بىرلەستىك جوبالارى دا بار. سسكوب-ءتىڭ جىلىنا 75 مىڭ توننا ءونىم بەرەتىن مەتالل يلەك زاۋىتى وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇل جاڭا ءوندىرىس ەلىمىزدەگى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى «جارىپ شىققان» العاشقى جوبا بولىپ تابىلادى. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ بىرلەستىك كەن ءوندىرۋ قاتارىندا عانا قالماي, كەن-مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار قاتارىنا ەندى.
كەنشىلەردىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگىن ايتايىن. فابريكا كەشەنىندە №17 جاڭا تەحنولوگيالىق سەكتسيا ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا دا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەندى. جاڭا سەكتسيا قۇرامىندا 66 پايىز تەمىر بار كونتسەنتراتتى جىلىنا 18 ميلليون تونناعا دەيىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ سوڭىنان ىلەسە بىرلەستىكتە تاعى ءبىر جاڭا جوبا ومىرگە جولداما الدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ, سالتاناتتى تۇردە وندىرىستەگى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنداعى التىنشى ەنەرگوبلوكتىڭ تەتىگىن ىسكە قوسقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كاسىپورىن وزىنە قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزىن ءوز كۇشىمەن وندىرەدى. ال بۇل ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن اناعۇرلىم تومەندەتتى. مىنە, بۇگىندە كاسىپورىنداعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەن وسى جوبالار سسكوب-ءتىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كوشباسشى بولا بەرەرىنە سەندىرە تۇسەدى. ءبىزدىڭ دامۋ باعىتىمىزدىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك سيپاتى بار. ءبىر جوبادان ەكىنشىسى تۋىنداپ, ولار ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
ءبىزدىڭ بىرلەستىكتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەن ورىندارىن كەڭەيتۋدىڭ باستى ىقپالى بار. ول, اسىرەسە, وڭتۇستىك سارىباي كەنىشىن يگەرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن قاتار 1975 جىلدان باستالعان كاچار كارەرىنىڭ دە ماڭىزى زور. جوبا بويىنشا ونىڭ تەرەڭدىگى 750 مەترگە دەيىن جەتەدى. بۇگىندە كارەردە الەمدىك برەند بولىپ سانالاتىن زاماناۋي تەحنيكالار مەن قۇرالدار پايدالانىلادى. مىسالى, ءشومىشىن ءبىر سالعاندا 20, 27 تەكشە مەتر توپىراق الاتىن HITACHI گيدراۆليكالىق ەكسكاۆاتورلارى, وسى ماركاداعى 180 توننالىق ساموسۆال ماشينالارى جۇمىس ىستەيدى. كەن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول كولىكتەرىمەن تاسىلادى. ەندى جاقىن ارادا وعان كونۆەيەرلىك ءتاسىلدى قوسامىز. بۇل جوبانىڭ قۇنى 180 ميلليون اقش دوللارى تۇرادى.
– حالقىمىزدا «ۇيدەگى باعانى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەن ءسوز بار. كەن الىبىنداعى ەكونوميكالىق جوبالار تاڭعالدىرادى. الايدا, بۇگىندە الەمدىك نارىق كۇردەلى جاعدايدى باستان كەشىپ وتىر عوي. ەكونوميكالىق, قارجىلىق داعدارىستار سسكوب-ءتىڭ قىزمەتىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ مىڭداعان ادامداردى اسىراپ وتىرعان قالا قۇراۋشى كاسىپورىن داعدارىستارعا بەيجاي قاراي المايتىنىن تۇسىنەمىز.
– داعدارىستاردىڭ تەرىس اسەرى بولماي قالمايدى. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان, ءبىز قىتاي كومپانيالارىمەن جانە ماگنيتوگور مەتاللۋرگيا كومبيناتىمەن كوپتەن بەرى تىعىز بايلانىستامىز. مۇنداي ىسكەر بايلانىسىمىزدىڭ نىعايۋىنا كەدەن وداعىنىڭ دا ىقپالى بار. قازىر رەسەي جانە قازاقستاندىق كاسىپورىن بازاسىندا بىرلەسكەن قۇرىلىمدار قۇرىپ جاتىرمىز, ولار ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرا تۇسەدى. مۇنداي بىرلەسكەن جوبالار وندىرىستە ەكى جاققا دا ءتيىمدى, ەڭ باستىسى, العا ىلگەرىلەۋدى, دامۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كاسىپورىن الەۋمەتتىك سالانى دامىتاتىن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىل ءبىرىنشى ساۋىردەن باستاپ ەۋرازيا توبىنىڭ باسشىلىعى قازاقستانداعى بارلىق كومپانيالارىنىڭ كاسىپورىندارىندا ەڭبەكاقىنى 10 پايىزعا كوبەيتۋگە شەشىم قابىلدادى. مۇنداي شەشىم 2012 جىلى دا قابىلدانعان بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى كومپانيانىڭ ادام ەڭبەگىنە قامقورلىعى جانە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ناعىز جارقىن مىسالى ەمەس پە؟
– راسىندا, سسكوب-ءتىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ءداستۇرىن جۇرتشىلىق تا ريزالىقپەن ايتادى. رەسپۋبليكالىق «پارىز» بايقاۋىندا كاسىپورىننىڭ ەكى رەت جەڭىمپاز اتانۋى سونىڭ جارقىن مىسالى ەكەنى داۋسىز. مۇنى كەن الىبىنىڭ ۇجىمى, باسشىلىعى قالاي باعالايدى؟
– مۇنداي جوعارى ناگرادا ەڭ الدىمەن سسكوب ۇلكەن ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى ءارى ماقتانىشى. ال ءوندىرىس جەتەكشىلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناعىز ۇلگىسى بولۋعا يتەرمەلەيدى. كومپانيانىڭ تابىستى جۇمىسى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ , ولاردىڭ تۇرمىسىنىڭ تارازىسىنداي ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا تىعىز بايلانىستى. سول الەۋمەتتىك جاعدايدى كاسىپورىننىڭ جاسايتىنىن ايتۋىم كەرەك ەمەس پە؟ ءبىز وسىلاي كەشەندى ءىس جۇرگىزەمىز. ERG مەن قوستاناي وبلىستىق اكىمدىگى اراسىندا 10 جىلدان بەرى ىنتىماقتاستىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلىپ كەلەدى. ول الەۋمەتتىك سالانىڭ – دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, سپورت سياقتى بارلىق جاعىن قامتيدى. وسىنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ستراتەگيا-2050» باعدارلاماسىنداعى قازاقستاندى جاقىن ون جىلدا دامىتۋدىڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلاتىن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنىڭ شەشىمىن تابۋىنا جاعداي جاسايدى.
كەن الىبىنىڭ الەۋمەتتىك سالانى قانشالىقتى قولدايتىنىنا رۋدنىي قالاسى مەن كاچار پوسەلكەسىنىڭ ابات كوركى كۋا دەر ەدىم. مۇندا جارتى عاسىرعا جۋىق قول تيمەگەن جىلۋ جۇيەسىنە ءىرى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وعان كەتكەن قارجىنىڭ بارلىعىن سسكوب ءوز موينىنا الدى. بولىنگەن قارجى تاريف كەستەسىنە ەنگىزىلمەگەندىكتەن, ونىڭ تۇتىنۋشىلارعا ەشقانداي اسەرى بولعان جوق, ياعني جىلۋ باعاسى قىمباتتاعان جوق. سونىمەن قاتار, قالانىڭ ىشكى جولدارى, پوسەلكەدەگى تۇتاس ءبىر ءۇي جوندەلدى. ول ءۇيدىڭ اۋلاسى تۇرعىندار ءۇشىن ناعىز ۇلگى بولعانىن دا ايتقىم كەلەدى.
ادامدار دەنساۋلىعى سسكوب قىزمەتىندە باستى نازاردا ۇستالادى. رۋدنىي قالاسىندا ورنالاسقان «راسسۆەت» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا كاسىپورىنداعى ءار جۇمىسشىنىڭ جاقسى دەمالۋعا, دەنساۋلىعىن تۇزەۋىنە جاعداي جاسالعان. وندا زاماناۋي دياگنوستيكالىق جانە ەمدەۋ قۇرالدارى يگىلىككە اينالۋدا. پەريناتالدىق ورتالىققا دا كولەمدى قارجى ءبولىندى. سونىڭ ارقاسىندا مۇندا كەنشىلەر قالاسىنداعى دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستەلەرگە جوعارى بىلىكتىلىكپەن كومەك كورسەتىلەدى. كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ, رۋدنىي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ جۇرەگىنە وپەراتسيا جاساۋ ءۇشىن ەندى وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە وزگە دە ءىرى قالالارعا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. سسكوب بولگەن قارجىعا رۋدنىي قالالىق اۋرۋحاناسى كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا ءۇشىن زاماناۋي جابدىق الدى. اۋرۋحانادا بۇگىندە قانداي كۇردەلى وپەراتسيالار دا جاسالىپ ءجۇر. ال رۋدنىي قالالىق «جەدەل جاردەم» ستانساسىنا اۆتوماتتاندىرىلعان ديسپەتچەر جۇيەسى, انىقتاما-ستاتيستيكالىق جانە اكىمشىلىك قىزمەتى بار زاماناۋي كەشەن ساتىپ الىپ بەردىك.
وتكەن جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا كەنشىلەر قالاسىنىڭ ءبۇلدىرشىندەرى ءۇشىن بالاباقشا ەسىگىن ايقارا اشتى. بۇل سسكوب ءۇشىن ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى دا شەشىمىن تاپتى. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق تاربيەسىن ويلاعاندا كاسىپورىن قانداي كومەكتەن دە باس تارتپايدى. وقۋ ورىندارىنا بولەتىن قارجى سونىڭ دالەلى دەسەك بولار. «گورنياك» جاستار سپورت كلۋبى بازاسىندا بالالارعا ارنالعان ءتۇرلى سەكتسيالار جۇمىس ىستەيدى. ول ءۇشىن كلۋبتىڭ سپورت زالدارى, ترەناجەرلارى, ءجۇزۋ باسسەيندەرى, ستاديونى قالالىقتار مەن سپورتشىلارعا ءاردايىم اشىق. كاچار كەنتىندە دە ۇلكەن دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى بوي تۇزەدى. وندا ترەناجەرلىق, كۇرەس, بوكس جانە باسكەتبول, ۆولەيبول, شاعىن فۋتبول وينايتىن زالدار بار. مۇنىڭ سىرتىندا كەلۋشىلەرگە تولىق قولايلىلىق جاساۋ ءۇشىن كەشەن ىشىندە كيىم شەشەتىن, جۋىناتىن, مەديتسينا قىزمەتكەرى وتىراتىن ورىن دا بار. ءبىز مۇنى كاچارلىق كەنشىلەر ولاردىڭ بالالارى, وتباسىلارى بوس ۋاقىتىن ماعىنالى وتكىزسىن, سپورتپەن اينالىسسىن دەگەن ماقساتپەن جاسادىق.
سسكوب كومەگىمەن رۋدنىي قالاسى مەن كاچاردا مەشىت, پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋ, قوستاناي قالاسىندا سيناگوگا سالدىق. قازىر كاچاردا شىركەۋدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ول كاسىپورىنعا 450 ميلليون تەڭگەگە تۇسپەك. كەن ءوندىرىسى كاسىپورنىنىڭ قايىرىمدى ءىسىن وسىلاي تىزە بەرۋگە بولادى. ارينە, بۇلاردىڭ بارىعى دا ادامدار ءۇشىن, ويتكەنى, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاعا جاساعان ءىسىمىزدىڭ بارلىعى ادامدارعا قۋانىش سىيلايدى.
– وسىدان 60 جىل بۇرىن سايىن دالاعا شاتىر تىككەن كەنشىلەر, العاشقى قۇرىلىسشىلار قازىر قۇرمەتتى دەمالىستا, ءومىردىڭ زاڭىمەن ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىر ارامىزدا جوق. ولاردان كەيىن ءبىرنەشە تولقىن كەنشىلەر كەلدى. اعا ۇرپاقتىڭ ءىزىن جالعاستىرعان بۇگىنگى جاستار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەن الىبىنىڭ تاريحى وتە باي. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى بويىنشا, ال قازىر دۇنيە جۇزىندەگى ساناۋلى الىپ كەن ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى قۇرىش قولدى جانداردىڭ ماڭداي تەرىمەن تۇرعىزىلدى. الپىس جىلدا زاماناۋي تەحنيكالارمەن, وزىق تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن وسىنداي الىپ كاسىپورىنعا اينالدى. بۇگىندە مۇندا 18 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىز ارداگەرلەرىمىزدى ەشقاشان ۇمىت قالدىرمايمىز. بۇگىنگى كۇنى ارداگەرلەر ۇيىمىندا 7500 شاماسىنداعى ادام ەسەپتە تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسى قۇرمەتكە لايىق. ءالسابىر دارمەنباەۆ العاشقى شاتىردى تىككەندەردىڭ بىرىنەن سانالادى. ول كىسى قازىر سسكوب-ءتىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارادى. فەدور چيكۋنوۆ بىرلەستىكتەگى كەن تەمىرجول كولىگى باسقارماسىن باسقاردى. يۆان پانچەنكو سارىباي كەن باسقارماسىندا قىزمەت ەتتى, ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى لەونيد پەتروۆ سوكولوۆ كەنىشىندە ەڭبەك ەتتى.
وسى ارداگەرلەرىمىزدىڭ ءومىرى جانە ەڭبەك جولدارىن ونەگە تۇتقان بۇگىنگى جاستارىمىزدى مەن ماقتان ەتەمىن. ولارمەن كەزدەسۋگە, اڭگىمەلەسۋگە قاشاندا ۋاقىت تابۋعا تىرىسامىن. ۇلكەن ۇجىمداعى جاس قىزمەتكەرلەرگە قاراپ ولاردان كۇش-جىگەر العانداي بولاسىڭ, جاستاردىڭ باستامالارى ىلعي دا العا سۇيرەيدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندا 18 جىلدان بەرى جاستار ساياساتى ءبولىمى جۇمىس ىستەيدى. مەن ولاردى قاشاندا قولداپ وتىرامىن, بىرلەستىكتى العا اپاراتىن جىگەرلى, ءبىلىمدى جاستار دەپ بىلەمىن. جاستاردىڭ قىزىقتى باستامالارى ارقاسىندا ءبىزدىڭ ۇجىمدا جاقسى داستۇرلەر قالىپتاستى. مىسالى, جاستار ساياساتى ءبولىمى ۇجىمدا عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىندى. بىرلەستىكتەگى جاستار ءۇشىن «دۋبلەر كۇنى», تۋريستىك سلەتتەر, كۆن-فەستيۆال, ءتۇرلى جارىستار, بايقاۋلار ۇيىمداتىرىلىپ وتىرادى.
ءبىز ءبىلىمىن, ماماندىق بىلىكتىلىگىن كوتەرەمىن دەگەن جاستارعا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىكتەر بەرەمىز. كاسىپورىن باسشىلىعى كاسىبي, لاۋازىم, مانساپ تۇرعىسىنان وسەمىن دەپ تالپىنعان جاستاردى تەك قولدايدى. ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كوپشىلىگى ءوز مۇمكىندىگىن, قابىلەتىن جارقىلداپ كورسەتىپ تە ءجۇر. «ەڭ ۇزدىك جاس مامان», «ەڭ ۇزدىك جاس قىزمەتكەر» بايقاۋلارىنىڭ قورىتىندىلارىنان كەيىن وسىنداي اتتى يەلەنەدى. بۇل ارزان اتاق ەمەس, بۇل –ۇجىمى, ارىپتەستەرى الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. مىسالى, كەن دايىنداۋ جانە بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ماشينيست-ديىرمەنشىسى اناتولي ەرەمين, كاچار كەن تەمىرجول كولىگى باسقارماسىنىڭ اۋىر اگرەگات ءماشينيسىنىڭ كومەكشىسى المات مەدىباەۆ, جەنتەك ءوندىرىسى فابريكاسىنىڭ مەحانيگى ۆلاديمير كوماروۆ, «سوكولوۆسكايا» كەن شاحتاسىنىڭ شەبەرى ۆلاديمير گولۋبينتسەۆ جانە تاعى باسقالار مۇنداي اتاقتىڭ قۇرمەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىندى. ءوسۋ باسپالداعى بىزدە وسىلاي باستالادى.
– مەرەيلى جاسقا تولىپ وتىرعان مەرەكەلەرىڭىز الدىندا ءوز ۇجىمىڭىزعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– وسىنداي الىپ كەن كاسىپورنىندا قىزمەت ەتكەنىن, كەنشى بولعانىن ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسى ماقتان ەتەدى. ءبىزدىڭ سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ ۇلكەن ۇجىمى جوعارى كاسىبي بىلىكتى مىڭداعان ماماندار مەن جۇمىسشىلاردىڭ, قانداي ماسەلەدە دە سەنىم ارتاتىن پىكىرلەستەردىڭ كومانداسى دەر ەدىم. مەن «جەتكەن جەتىستىككە توقمەيىلسىمەي العا ۇمتىلا بەرەيىك, بىرگە تابىسقا جەتتىك, جاڭا بەلەستەردى دە بىرگە باعىندىرايىق!» دەگىم كەلەدى. ويتكەنى, الدا الار اسۋ كوپ, جۇزەگە اسىرار جاڭا ستراتەگيالىق جوبالار كۇتىپ تۇر.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.
ەلىمىزدەگى كەن الىبى – سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ (سسكوب) قۇرىلعانىنا بيىل 60 جىل تولادى. تەمىر كەنىن ءوندىرىپ, بايىتاتىن كاسىپورىننىڭ داڭقى بۇل كۇندە تەك قازاقستان ەمەس, ودان سىرت جەرلەرگە دە ءمالىم. ول قازىر «ERG (Eurasian Resources Group) ەنشىلەس كومپانياسى ENRC قۇرامىنا كىرەدى. الپىس جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ كەن ءوندىرىسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى بولعان كەن الىبى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ, دامۋدىڭ ۇلگىسىنە اينالعان. جىل سايىن وتەتىن «Astana Mining & Metallurgy» كونگرەسى شەڭبەرىندەگى «التىن گەفەست» ۇلتتىق سالالىق بايقاۋىنىڭ 2012 جىلعى جەڭىمپازى «سسكوب» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى مۇحامەدجان تۇرداحۋنوۆ «جىل كەنشىسى» اتانىپ, كەۋدەسىنە ءىى دارەجەلى «كەنشى داڭقى» بەلگىسىن تاققان بولاتىن. كەن الىبى كاسىپورنىنىڭ باسشىسىمەن ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز ەلىمىز ەكونوميكاسىنداعى جەتەكشى سالانىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن بولاشاعى تۋرالى ءوربىدى.
– مۇحامەدجان مامادجان ۇلى, «Astana Mining & Metallurgy» كونگرەسى ەلىمىزدىڭ ءوندىرىس سالاسى جانە ءسىزدىڭ كاسىپورىن ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟
– قازىر ەكونوميكانىڭ قاي سالاسىن دامىتۋدا دا اقپاراتتار ماڭىزى ۇلكەن. كونگرەسس تاجىريبە الماسۋ جانە كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ شەشىمى جونىندە اقپاراتتار الماساتىن ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالادى. سونىسىمەن ماڭىزدى. كەن ءوندىرۋ سالاسىنىڭ ىعاي مەن سىعايلارى جينالعان باسقوسۋدا جاڭا جەتىستىكتەر مەن ۇزدىك تەحنولوگيالار جونىندە ايتىلادى. كونگرەسس دەلەگاتتارى ارىپتەستەرىمەن جاڭا ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزەدى, ياعني كەن-مەتاللۋرگيا سالاسىنا وزىق تەحنولوگيا تارتۋ, دامىتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ باسىمدىقتارى قاتارىندا ۇدەمەلى يندۋستريالاندىرۋدى, يننوۆاتسيا ەنگىزۋدى, سول ارقىلى ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋدى اتاعان ەدى. سسكوب ۇجىمى وسى مەجە ۇدەسىنەن شىعۋعا, ەلىمىز كەن كاسىپورىندارىنىڭ, يندۋسترياسىنىڭ تۋ ۇستاۋشىسى تۇعىرىنان تومەندەمەۋگە جانە قوستاناي وبلىسىنىڭ دا داڭقىن ارتتىرا بەرۋگە تىرىسادى.
– بيىل ەلىمىزدە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مارەگە جەتەدى. ارينە, ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا سسكوب-ءتىڭ بىتىرگەنى دە, بەدەلى دە جوعارى ەكەنى راس. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەۋدەڭىزگە «وتان» وردەنىن قاداۋى وسى ۇلكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىز. كەن الىبى قازاقستان ءوندىرىسىنىڭ الدىندا كەلەدى. كاسىپورىن وسى شىققان بيىگىندە تۇرا الا ما؟
– ءبىزدىڭ كاسىپورىن جۇمىسىنىڭ ءبىر عانا قاعيداسى بار, ول –دامۋ. ۇستانعان دا, ۇستانار دا تەمىرقازىعىمىز وسى. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋداعى باستى ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ءبىرى بولدى. سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى وسى باعدارلاماعا بەلسەنە قاتىستى. ونداعان جوعارى تەحنولوگيالىق ءوندىرىستىڭ اراسىندا بىرلەستىك جوبالارى دا بار. سسكوب-ءتىڭ جىلىنا 75 مىڭ توننا ءونىم بەرەتىن مەتالل يلەك زاۋىتى وسى باعدارلاما شەڭبەرىندە دۇنيەگە كەلدى. بۇل جاڭا ءوندىرىس ەلىمىزدەگى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى «جارىپ شىققان» العاشقى جوبا بولىپ تابىلادى. وسى جوبانىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ بىرلەستىك كەن ءوندىرۋ قاتارىندا عانا قالماي, كەن-مەتاللۋرگيالىق كاسىپورىندار قاتارىنا ەندى.
كەنشىلەردىڭ تاعى ءبىر جەتىستىگىن ايتايىن. فابريكا كەشەنىندە №17 جاڭا تەحنولوگيالىق سەكتسيا ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا دا ەلىمىزدىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەندى. جاڭا سەكتسيا قۇرامىندا 66 پايىز تەمىر بار كونتسەنتراتتى جىلىنا 18 ميلليون تونناعا دەيىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسىنىڭ سوڭىنان ىلەسە بىرلەستىكتە تاعى ءبىر جاڭا جوبا ومىرگە جولداما الدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەلىپ, سالتاناتتى تۇردە وندىرىستەگى جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنداعى التىنشى ەنەرگوبلوكتىڭ تەتىگىن ىسكە قوسقان ەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە كاسىپورىن وزىنە قاجەتتى ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ 70 پايىزىن ءوز كۇشىمەن وندىرەدى. ال بۇل ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن اناعۇرلىم تومەندەتتى. مىنە, بۇگىندە كاسىپورىنداعى ءونىم ءوندىرۋ كولەمىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتكەن وسى جوبالار سسكوب-ءتىڭ يننوۆاتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرۋدا كوشباسشى بولا بەرەرىنە سەندىرە تۇسەدى. ءبىزدىڭ دامۋ باعىتىمىزدىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك سيپاتى بار. ءبىر جوبادان ەكىنشىسى تۋىنداپ, ولار ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
ءبىزدىڭ بىرلەستىكتىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا كەن ورىندارىن كەڭەيتۋدىڭ باستى ىقپالى بار. ول, اسىرەسە, وڭتۇستىك سارىباي كەنىشىن يگەرۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. سونىمەن قاتار 1975 جىلدان باستالعان كاچار كارەرىنىڭ دە ماڭىزى زور. جوبا بويىنشا ونىڭ تەرەڭدىگى 750 مەترگە دەيىن جەتەدى. بۇگىندە كارەردە الەمدىك برەند بولىپ سانالاتىن زاماناۋي تەحنيكالار مەن قۇرالدار پايدالانىلادى. مىسالى, ءشومىشىن ءبىر سالعاندا 20, 27 تەكشە مەتر توپىراق الاتىن HITACHI گيدراۆليكالىق ەكسكاۆاتورلارى, وسى ماركاداعى 180 توننالىق ساموسۆال ماشينالارى جۇمىس ىستەيدى. كەن اۆتوموبيل جانە تەمىرجول كولىكتەرىمەن تاسىلادى. ەندى جاقىن ارادا وعان كونۆەيەرلىك ءتاسىلدى قوسامىز. بۇل جوبانىڭ قۇنى 180 ميلليون اقش دوللارى تۇرادى.
– حالقىمىزدا «ۇيدەگى باعانى بازارداعى نارىق بۇزادى» دەگەن ءسوز بار. كەن الىبىنداعى ەكونوميكالىق جوبالار تاڭعالدىرادى. الايدا, بۇگىندە الەمدىك نارىق كۇردەلى جاعدايدى باستان كەشىپ وتىر عوي. ەكونوميكالىق, قارجىلىق داعدارىستار سسكوب-ءتىڭ قىزمەتىنە قالاي اسەر ەتەدى؟ مىڭداعان ادامداردى اسىراپ وتىرعان قالا قۇراۋشى كاسىپورىن داعدارىستارعا بەيجاي قاراي المايتىنىن تۇسىنەمىز.
– داعدارىستاردىڭ تەرىس اسەرى بولماي قالمايدى. دەگەنمەن, ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان, ءبىز قىتاي كومپانيالارىمەن جانە ماگنيتوگور مەتاللۋرگيا كومبيناتىمەن كوپتەن بەرى تىعىز بايلانىستامىز. مۇنداي ىسكەر بايلانىسىمىزدىڭ نىعايۋىنا كەدەن وداعىنىڭ دا ىقپالى بار. قازىر رەسەي جانە قازاقستاندىق كاسىپورىن بازاسىندا بىرلەسكەن قۇرىلىمدار قۇرىپ جاتىرمىز, ولار ءبىرىن ءبىرى تولىقتىرا تۇسەدى. مۇنداي بىرلەسكەن جوبالار وندىرىستە ەكى جاققا دا ءتيىمدى, ەڭ باستىسى, العا ىلگەرىلەۋدى, دامۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
كاسىپورىن الەۋمەتتىك سالانى دامىتاتىن ينۆەستيتسيالىق باعدارلامالاردى جۇزەگە اسىرادى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىمەن بيىل ءبىرىنشى ساۋىردەن باستاپ ەۋرازيا توبىنىڭ باسشىلىعى قازاقستانداعى بارلىق كومپانيالارىنىڭ كاسىپورىندارىندا ەڭبەكاقىنى 10 پايىزعا كوبەيتۋگە شەشىم قابىلدادى. مۇنداي شەشىم 2012 جىلى دا قابىلدانعان بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى كومپانيانىڭ ادام ەڭبەگىنە قامقورلىعى جانە بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ ناعىز جارقىن مىسالى ەمەس پە؟
– راسىندا, سسكوب-ءتىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك ءداستۇرىن جۇرتشىلىق تا ريزالىقپەن ايتادى. رەسپۋبليكالىق «پارىز» بايقاۋىندا كاسىپورىننىڭ ەكى رەت جەڭىمپاز اتانۋى سونىڭ جارقىن مىسالى ەكەنى داۋسىز. مۇنى كەن الىبىنىڭ ۇجىمى, باسشىلىعى قالاي باعالايدى؟
– مۇنداي جوعارى ناگرادا ەڭ الدىمەن سسكوب ۇلكەن ۇجىمىنىڭ ەڭبەگى ءارى ماقتانىشى. ال ءوندىرىس جەتەكشىلەرى ءۇشىن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناعىز ۇلگىسى بولۋعا يتەرمەلەيدى. كومپانيانىڭ تابىستى جۇمىسى ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ , ولاردىڭ تۇرمىسىنىڭ تارازىسىنداي ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنا تىعىز بايلانىستى. سول الەۋمەتتىك جاعدايدى كاسىپورىننىڭ جاسايتىنىن ايتۋىم كەرەك ەمەس پە؟ ءبىز وسىلاي كەشەندى ءىس جۇرگىزەمىز. ERG مەن قوستاناي وبلىستىق اكىمدىگى اراسىندا 10 جىلدان بەرى ىنتىماقتاستىق جونىندە مەموراندۋمعا قول قويىلىپ كەلەدى. ول الەۋمەتتىك سالانىڭ – دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, سپورت سياقتى بارلىق جاعىن قامتيدى. وسىنىڭ بارلىعى سايىپ كەلگەندە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ستراتەگيا-2050» باعدارلاماسىنداعى قازاقستاندى جاقىن ون جىلدا دامىتۋدىڭ باستى باعىتى بولىپ تابىلاتىن الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ مىندەتتەرىنىڭ شەشىمىن تابۋىنا جاعداي جاسايدى.
كەن الىبىنىڭ الەۋمەتتىك سالانى قانشالىقتى قولدايتىنىنا رۋدنىي قالاسى مەن كاچار پوسەلكەسىنىڭ ابات كوركى كۋا دەر ەدىم. مۇندا جارتى عاسىرعا جۋىق قول تيمەگەن جىلۋ جۇيەسىنە ءىرى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. وعان كەتكەن قارجىنىڭ بارلىعىن سسكوب ءوز موينىنا الدى. بولىنگەن قارجى تاريف كەستەسىنە ەنگىزىلمەگەندىكتەن, ونىڭ تۇتىنۋشىلارعا ەشقانداي اسەرى بولعان جوق, ياعني جىلۋ باعاسى قىمباتتاعان جوق. سونىمەن قاتار, قالانىڭ ىشكى جولدارى, پوسەلكەدەگى تۇتاس ءبىر ءۇي جوندەلدى. ول ءۇيدىڭ اۋلاسى تۇرعىندار ءۇشىن ناعىز ۇلگى بولعانىن دا ايتقىم كەلەدى.
ادامدار دەنساۋلىعى سسكوب قىزمەتىندە باستى نازاردا ۇستالادى. رۋدنىي قالاسىندا ورنالاسقان «راسسۆەت» ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىعىندا كاسىپورىنداعى ءار جۇمىسشىنىڭ جاقسى دەمالۋعا, دەنساۋلىعىن تۇزەۋىنە جاعداي جاسالعان. وندا زاماناۋي دياگنوستيكالىق جانە ەمدەۋ قۇرالدارى يگىلىككە اينالۋدا. پەريناتالدىق ورتالىققا دا كولەمدى قارجى ءبولىندى. سونىڭ ارقاسىندا مۇندا كەنشىلەر قالاسىنداعى دۇنيە ەسىگىن اشقان نارەستەلەرگە جوعارى بىلىكتىلىكپەن كومەك كورسەتىلەدى. كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن جۇمىسشىلارىنىڭ, رۋدنىي قالاسى تۇرعىندارىنىڭ جۇرەگىنە وپەراتسيا جاساۋ ءۇشىن ەندى وبلىس ورتالىعىنا نەمەسە وزگە دە ءىرى قالالارعا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. سسكوب بولگەن قارجىعا رۋدنىي قالالىق اۋرۋحاناسى كارديوحيرۋرگيالىق وپەراتسيا ءۇشىن زاماناۋي جابدىق الدى. اۋرۋحانادا بۇگىندە قانداي كۇردەلى وپەراتسيالار دا جاسالىپ ءجۇر. ال رۋدنىي قالالىق «جەدەل جاردەم» ستانساسىنا اۆتوماتتاندىرىلعان ديسپەتچەر جۇيەسى, انىقتاما-ستاتيستيكالىق جانە اكىمشىلىك قىزمەتى بار زاماناۋي كەشەن ساتىپ الىپ بەردىك.
وتكەن جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى قارساڭىندا كەنشىلەر قالاسىنىڭ ءبۇلدىرشىندەرى ءۇشىن بالاباقشا ەسىگىن ايقارا اشتى. بۇل سسكوب ءۇشىن ماڭىزدى وقيعاعا اينالدى. بالالاردىڭ جازعى دەمالىسى دا شەشىمىن تاپتى. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاق تاربيەسىن ويلاعاندا كاسىپورىن قانداي كومەكتەن دە باس تارتپايدى. وقۋ ورىندارىنا بولەتىن قارجى سونىڭ دالەلى دەسەك بولار. «گورنياك» جاستار سپورت كلۋبى بازاسىندا بالالارعا ارنالعان ءتۇرلى سەكتسيالار جۇمىس ىستەيدى. ول ءۇشىن كلۋبتىڭ سپورت زالدارى, ترەناجەرلارى, ءجۇزۋ باسسەيندەرى, ستاديونى قالالىقتار مەن سپورتشىلارعا ءاردايىم اشىق. كاچار كەنتىندە دە ۇلكەن دەنەشىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنى بوي تۇزەدى. وندا ترەناجەرلىق, كۇرەس, بوكس جانە باسكەتبول, ۆولەيبول, شاعىن فۋتبول وينايتىن زالدار بار. مۇنىڭ سىرتىندا كەلۋشىلەرگە تولىق قولايلىلىق جاساۋ ءۇشىن كەشەن ىشىندە كيىم شەشەتىن, جۋىناتىن, مەديتسينا قىزمەتكەرى وتىراتىن ورىن دا بار. ءبىز مۇنى كاچارلىق كەنشىلەر ولاردىڭ بالالارى, وتباسىلارى بوس ۋاقىتىن ماعىنالى وتكىزسىن, سپورتپەن اينالىسسىن دەگەن ماقساتپەن جاسادىق.
سسكوب كومەگىمەن رۋدنىي قالاسى مەن كاچاردا مەشىت, پراۆوسلاۆيەلىك شىركەۋ, قوستاناي قالاسىندا سيناگوگا سالدىق. قازىر كاچاردا شىركەۋدىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ول كاسىپورىنعا 450 ميلليون تەڭگەگە تۇسپەك. كەن ءوندىرىسى كاسىپورنىنىڭ قايىرىمدى ءىسىن وسىلاي تىزە بەرۋگە بولادى. ارينە, بۇلاردىڭ بارىعى دا ادامدار ءۇشىن, ويتكەنى, ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك سالاعا جاساعان ءىسىمىزدىڭ بارلىعى ادامدارعا قۋانىش سىيلايدى.
– وسىدان 60 جىل بۇرىن سايىن دالاعا شاتىر تىككەن كەنشىلەر, العاشقى قۇرىلىسشىلار قازىر قۇرمەتتى دەمالىستا, ءومىردىڭ زاڭىمەن ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىر ارامىزدا جوق. ولاردان كەيىن ءبىرنەشە تولقىن كەنشىلەر كەلدى. اعا ۇرپاقتىڭ ءىزىن جالعاستىرعان بۇگىنگى جاستار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– كەن الىبىنىڭ تاريحى وتە باي. بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى بويىنشا, ال قازىر دۇنيە جۇزىندەگى ساناۋلى الىپ كەن ورىندارىنىڭ بىرىنەن سانالاتىن سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگى قۇرىش قولدى جانداردىڭ ماڭداي تەرىمەن تۇرعىزىلدى. الپىس جىلدا زاماناۋي تەحنيكالارمەن, وزىق تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەيتىن وسىنداي الىپ كاسىپورىنعا اينالدى. بۇگىندە مۇندا 18 مىڭنان اسا ادام جۇمىس ىستەيدى. ال ءبىز ارداگەرلەرىمىزدى ەشقاشان ۇمىت قالدىرمايمىز. بۇگىنگى كۇنى ارداگەرلەر ۇيىمىندا 7500 شاماسىنداعى ادام ەسەپتە تۇرادى. ولاردىڭ ارقايسىسى قۇرمەتكە لايىق. ءالسابىر دارمەنباەۆ العاشقى شاتىردى تىككەندەردىڭ بىرىنەن سانالادى. ول كىسى قازىر سسكوب-ءتىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىن باسقارادى. فەدور چيكۋنوۆ بىرلەستىكتەگى كەن تەمىرجول كولىگى باسقارماسىن باسقاردى. يۆان پانچەنكو سارىباي كەن باسقارماسىندا قىزمەت ەتتى, ال سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى لەونيد پەتروۆ سوكولوۆ كەنىشىندە ەڭبەك ەتتى.
وسى ارداگەرلەرىمىزدىڭ ءومىرى جانە ەڭبەك جولدارىن ونەگە تۇتقان بۇگىنگى جاستارىمىزدى مەن ماقتان ەتەمىن. ولارمەن كەزدەسۋگە, اڭگىمەلەسۋگە قاشاندا ۋاقىت تابۋعا تىرىسامىن. ۇلكەن ۇجىمداعى جاس قىزمەتكەرلەرگە قاراپ ولاردان كۇش-جىگەر العانداي بولاسىڭ, جاستاردىڭ باستامالارى ىلعي دا العا سۇيرەيدى. ءبىزدىڭ كاسىپورىندا 18 جىلدان بەرى جاستار ساياساتى ءبولىمى جۇمىس ىستەيدى. مەن ولاردى قاشاندا قولداپ وتىرامىن, بىرلەستىكتى العا اپاراتىن جىگەرلى, ءبىلىمدى جاستار دەپ بىلەمىن. جاستاردىڭ قىزىقتى باستامالارى ارقاسىندا ءبىزدىڭ ۇجىمدا جاقسى داستۇرلەر قالىپتاستى. مىسالى, جاستار ساياساتى ءبولىمى ۇجىمدا عىلىمي-تەحنيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى ۇسىندى. بىرلەستىكتەگى جاستار ءۇشىن «دۋبلەر كۇنى», تۋريستىك سلەتتەر, كۆن-فەستيۆال, ءتۇرلى جارىستار, بايقاۋلار ۇيىمداتىرىلىپ وتىرادى.
ءبىز ءبىلىمىن, ماماندىق بىلىكتىلىگىن كوتەرەمىن دەگەن جاستارعا تاپتىرمايتىن مۇمكىندىكتەر بەرەمىز. كاسىپورىن باسشىلىعى كاسىبي, لاۋازىم, مانساپ تۇرعىسىنان وسەمىن دەپ تالپىنعان جاستاردى تەك قولدايدى. ءبىزدىڭ جاستاردىڭ كوپشىلىگى ءوز مۇمكىندىگىن, قابىلەتىن جارقىلداپ كورسەتىپ تە ءجۇر. «ەڭ ۇزدىك جاس مامان», «ەڭ ۇزدىك جاس قىزمەتكەر» بايقاۋلارىنىڭ قورىتىندىلارىنان كەيىن وسىنداي اتتى يەلەنەدى. بۇل ارزان اتاق ەمەس, بۇل –ۇجىمى, ارىپتەستەرى الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. مىسالى, كەن دايىنداۋ جانە بايىتۋ فابريكاسىنىڭ ماشينيست-ديىرمەنشىسى اناتولي ەرەمين, كاچار كەن تەمىرجول كولىگى باسقارماسىنىڭ اۋىر اگرەگات ءماشينيسىنىڭ كومەكشىسى المات مەدىباەۆ, جەنتەك ءوندىرىسى فابريكاسىنىڭ مەحانيگى ۆلاديمير كوماروۆ, «سوكولوۆسكايا» كەن شاحتاسىنىڭ شەبەرى ۆلاديمير گولۋبينتسەۆ جانە تاعى باسقالار مۇنداي اتاقتىڭ قۇرمەتى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىندى. ءوسۋ باسپالداعى بىزدە وسىلاي باستالادى.
– مەرەيلى جاسقا تولىپ وتىرعان مەرەكەلەرىڭىز الدىندا ءوز ۇجىمىڭىزعا قانداي تىلەك ايتار ەدىڭىز؟
– وسىنداي الىپ كەن كاسىپورنىندا قىزمەت ەتكەنىن, كەنشى بولعانىن ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ ءار مۇشەسى ماقتان ەتەدى. ءبىزدىڭ سوكولوۆ-سارىباي كەن ءوندىرۋ بىرلەستىگىنىڭ ۇلكەن ۇجىمى جوعارى كاسىبي بىلىكتى مىڭداعان ماماندار مەن جۇمىسشىلاردىڭ, قانداي ماسەلەدە دە سەنىم ارتاتىن پىكىرلەستەردىڭ كومانداسى دەر ەدىم. مەن «جەتكەن جەتىستىككە توقمەيىلسىمەي العا ۇمتىلا بەرەيىك, بىرگە تابىسقا جەتتىك, جاڭا بەلەستەردى دە بىرگە باعىندىرايىق!» دەگىم كەلەدى. ويتكەنى, الدا الار اسۋ كوپ, جۇزەگە اسىرار جاڭا ستراتەگيالىق جوبالار كۇتىپ تۇر.
اڭگىمەلەسكەن
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
قوستاناي وبلىسى,
رۋدنىي قالاسى.
