جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە

«اۋى مەن باۋى» قالعان جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ ايتەۋىر باستالادى-اۋ, الايدا بۇل ۇزىن-سونار كەزەكتە تۇرعان حالىقتىڭ قانشا بولىگىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الادى دەگەن ساۋال تۋىندايدى. ويتكەنى 4%-بەن نەسيە بەرۋ جوباسى رەۆولۆەرلىك تەتىك نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني وسىعان دەيىن نەسيە العان ازاماتتاردىڭ قايتارعان قارىزى ەسەبىنەن باعدارلاما قارجىلاندىرىلادى. اينالىپ كەلگەندە, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەمەن ىنتالى جۇرتتىڭ كوبىرەك قامتىلۋى بۇرىن نەسيە العان ادامداردىڭ قارىزدى بەلسەندى قايتارۋىنا بايلانىستى. وسىناۋ ۇدەرىستەرگە جاۋاپتى وپەراتورلار – «قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى» اق جانە «ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى» اق. قازىر بۇل تاراپتار قولدانىستاعى باعدارلامالار شارتتارىن ءوزارا بىرىزدەندىرىپ جاتىر. سونداي-اق جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە باعدارلاماسىنىڭ ءبىر عانا وپەراتورى رەتىندە قازاقستاننىڭ دامۋ بانكىن قالدىرۋ كوزدەلەدى. وسى ورايدا وقىرماننىڭ سۇراۋىنا سايكەس, ءتيىستى مەكەمەلەرگە حابارلاسىپ, ۋادەلى ۋاقىتتىڭ كەلىپ قالعانىن قاپەرگە سالىپ, باعدارلامانىڭ ناقتى قاشاننان باستاپ ىسكە قوسىلاتىنىن سۇراپ كورگەن ەدىك. بىراق بۇل ساۋالىمىزعا تۇشىمدى جاۋاپ الا المادىق, ءسوزىنىڭ ىڭعايى – ۇيلەستىرۋ جۇمىستارى ءالى ءجۇرىپ جاتىر ەكەن, قاڭتاردىڭ سوڭىنا دەيىن ءبىر حابارىن بەرەدى.

بۇرىنىراق ءمالىم بولعان اقپارات بويىنشا, قازىر باعدارلاماعا قاتىساتىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر قولدانىستاعى نەسيەلەردى وتەۋدەن تۇسەتىن تولەمدەردى جيناقتاۋ ۇدەرىسىن جۇزەگە اسىرۋدا. باعدارلاما اياسىندا جيناقتالعان قاراجات كولەمى شامامەن 13 ملرد تەڭگەنى قۇراماق. بۇل كەمىندە 1 300 اۆتونەسيە بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

جالپى, رەۆولۆەرلىك قاعيداتقا نەگىزدەلگەن جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە بەرۋ باعدارلاماسى وتكەن جىلدىڭ كوكتەمىندە ىسكە قوسىلعان ەدى. بۇل نەسيە العان جەكە تۇلعالاردىڭ قارىزىن وتەۋى­نەن تۇسەتىن قاراجات ەسەبىنەن بانكتەردىڭ اۆتو­كولىك ساتىپ الۋعا جاڭا نەسيەلەر بەرۋىن بىلدى­رەدى. باعدارلامانى قارجىلاندىرۋدىڭ جال­پى ءليميتى – 100 ملرد تەڭگە. ەڭ باستىسى – 4%-دىق مولشەرلەمەنىڭ ساقتالۋى. سونداي-اق ساتىپ الىناتىن كولىكتىڭ قۇنى 15 ملن تەڭگەدەن اس­پاۋى كەرەك جانە وتاندىق ءوندىرۋشىنىڭ تاۋارى بولۋى مىندەتتى. مۇنداي نەسيەنى ءتورت بانك­تە را­سىم­دەۋ كوزدەلگەن. باعدارلاما 30 جىلعا ارنالعان.

بىلتىر ونەركاسىپتى دامىتۋ قورى بولگەن 100 ملرد تەڭگە قاراجات 14 مىڭنان اسا نەسيەنى راسىمدەۋگە مۇمكىندىك بەردى. وسى ارقىلى 12,5 مىڭنان اسا جاڭا كولىك ساتىپ الىندى. ال اۆتونەسيەنىڭ ورتاشا مولشەرى 7,8 ملن تەڭگەنى قۇرادى. بىراق جىل سايىنعى بەلگىلەنگەن 100 ملرد تەڭگەلىك ليميت اۆتونەسيە كەزەگىندە تۇرعانداردىڭ كوبىنىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا المايدى. ياعني 4%-دىق نەسيە­دەن باسقا قايران بولماي, وسىعان ءۇمىت ەتكەن جۇرتتىڭ قاتارى ازايار ەمەس.

بۇل رەتتە تاۋەلسىز اۆتوموبيل وداعىنىڭ توراعاسى ەدۋارد ەدوكوۆتى سوزگە تارتىپ, وسى ماسەلەگە قاتىستى پىكىرىن بىلگەن ەدىك. ول بۇل مولشەرلەمەمەن كۇننەن-كۇنگە كۇشەيىپ كەلە جاتقان ماسەلەنى شەشۋ قيىن ەكەنىن العا تارتتى.

– اۆتونەسيەلەۋگە جىل سايىن 100 ملرد تەڭگە قاراستىرىلادى. بىراق بۇل قارجىعا ءارى كەتسە 15 مىڭعا جۋىق اۆتوكولىك ساتىپ الۋعا بولادى. ال جاڭا كولىكتەرگە سۇرانىس كەيبىر باعالاۋلار بو­يىنشا, شامامەن 150 مىڭدى قۇرايدى. مىنىلگەن كولىكتەر سۇرانىسى – 200-500 مىڭ شاماسىندا. سوندا ەلىمىزدە جىلىنا جارتى ملن اۆتوكولىك ساتىلادى جانە ساتىپ الىنادى. سوندىقتان جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيە باعدارلاماسى نارىققا اناۋ ايتقانداي اسەر ەتە الماي وتىر. كەرىسىنشە, بۇل تەرىس ىقپالىن تيگىزدى. ويتكەنى الدىمەن پاندەمياعا, سودان كەيىن پاندەميادان كەيىنگى داعدارىسقا بايلانىستى كولىكتەردىڭ تاپشىلىعى تۋىندادى, ەنەرگيا, مەتالل, لوگيستيكالىق ماسەلەلەر جانە ت.ب. باعالاردىڭ ءوسۋى بايقالدى. ال كولىك جەتىسپەي جاتقان كەزدە جاڭا كولىك الۋدى نەسيەلەۋگە 100 ملرد تەڭگەنىڭ ءبولىنۋى حايپ بولدى. ياعني جوق كولىكتەرگە كەزەككە تۇرعىزىپ, دۇربەلەڭ تۋعىزدى. وسى كەزدە 7 ملن تەڭگە تۇراتىن اۆتوكولىكتەردىڭ باعاسى 12 ملن تەڭگەگە دەيىن ءوسىپ كەتتى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل باعدارلاما ازشىلىق ءۇشىن قۋانىش بولعان شىعار, بىراق ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى, – دەدى ساراپشى.

وسى ورايدا ە.ەدوكوۆ كولىك الۋعا قاتىستى ماسەلەنى قالاي شەشۋگە بولاتىنى جونىندە ءوز ويىن ءبىلدىردى.

– جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ كولىك ساتىپ الۋعا قاتىستى ەلدەگى دۇربەلەڭنىڭ شەشىمى بولا المايدى. بۇل توڭىرەكتەگى داۋدىڭ ءبارى سىرتتان كەلەتىن كولىكتەردى تىركەۋدى قيىنداتىپ تاس­تا­عاندا بولىپ وتىر. سوندىقتان ەشقانداي جا­ڭا­لىق ويلاپ تاپپاي-اق, العاشقى تىركەۋ تولەمى, ۋتي­­لي­ز­اتسيالىق الىم – ءبارىنىڭ اقىسىن قوسا ەسەپ­­تەگەندە 200 مىڭعا ءتۇسىرۋ كەرەك. قازىر سىرت­تان كەل­گەن كولىكتى تىركەۋگە كەمىندە 2 ملن تەڭگە كەتەدى. ماسەلەنىڭ ءبارى وسىدان تۋىنداپ وتىر. شەت­ەلدىك نومىرمەن جۇرگەن كولىكتەر دە قاپ­تاپ كەت­تى, بۇل دا قازىر باسى اشىق ماسەلە كۇيىن­دە قا­لىپ تۇر, – دەدى تاۋەلسىز اۆتوموبيل وداعىنىڭ توراعاسى.

ال اۆتوكولىك نارىعىن تالداۋ جانە باقىلاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ارتۋر ميسكاريان اتالعان باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمىن ارتتىرۋدى العا تارتتى.

– باعدارلامانىڭ رەۆولۆەرلىك رەجىمدەگى جۇمىسى, شىن مانىندە, بۇرىن ماقۇلدانعان جانە بەرىلگەن قارىزداردىڭ قالاي وتەلەتىنىنە بايلانىستى دەگەندى بىلدىرەدى. قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, بەرىلگەن نەسيەلەر بويىنشا تولەمدەر نەعۇرلىم ۋاقتىلى تولەنسە, جاڭا نەسيەلەر ءۇشىن قاجەتتى سوما سوعۇرلىم تەز جينالادى. بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الۋعا شامامەن 13 مىڭ ءوتىنىم ماقۇلداندى. جالپى العاندا, جەڭىلدەتىلگەن اۆتونەسيەلەۋ باعدارلاماسى –مەملەكەت رەتتەيتىن الەۋ­مەت­تىك جوبا. سوندىقتان اۆتوديلەرلەرگە قاتاڭ شەڭبەر قويىلادى: نەسيەگە ماقۇلدانعان ءوتىنىم بويىنشا اۆتوموبيل ءبىر جارىم ايدان اسپايتىن مەرزىمدە بەرىلۋى كەرەك. قالتاعا اۋىر تيمەيتىن اۆتونەسيەمەن نەعۇرلىم كوپ ءوتىنىمدى قامتۋ قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى مەن الدىڭعى قارىزداردى قايتۋ قارقىنىنا تاۋەلدى. بۇكىل باعدارلامانىڭ تيىمدىلىگى وسىعان سايادى. سوندىقتان قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعاي­تۋدىڭ جانە كەيىنگى ترانشتاردىڭ كەستەسىن قابىلداۋدىڭ ماڭىزى وتە زور, – دەدى اۆتوكولىك سالاسىنىڭ ساراپشىسى.

باعدارلاما وپەراتورلارى جوبانىڭ تيىمدى­لىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن الداعى ۋاقىتتا رەۆولۆەرلىك ادىس­پەن جيناقتالعان قاراجاتتى اي سايىن ءبولۋ­دى جوسپارلاپ وتىر. ياعني بەرىلگەن نەسيە قارجى­سىنىڭ جينالۋىن ءبىراز ۋاقىت كۇتپەي, بەل­گىلى ءبىر كەزەڭگە قاراماي, اي سايىن اۆتونەسيەلەۋ كەزەگىن قىسقارتۋدى كوزدەيدى. بىراق ماسەلەنىڭ بۇلاي جەدەل رەتتەلىپ وتىرۋىنا, كەزەگى كەلگەن ىنتالى ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن ۋاقتى­لى قاناعاتتاندىرۋعا وتاندىق اۆتوون­دىرۋ­شىلەر دايىن با دەگەن ماسەلەنىڭ دە ۇشى شى­عىپ تۇر. جالپى, جوعارىداعى ساراپشىمىز مەڭ­زەگەندەي, نەعۇرلىم تەزىرەك ءتيىمدى تەتىك­تەر قاراس­تىرىلماسا, سىرتتان كەلەتىن ارزان كولىك­تەر­دىڭ تىيىلماۋى مۇمكىن. ايتپەسە ادامنان ايلا ارتىلعان با, جاعدايى ءتاۋىر كولىك الۋعا قولى قىسقالار قالتاسىن قاعاتىن قاتىپ قال­عان جولداردى اينالىپ ءوتۋدى ىزدەپ باعادى. سون­دىقتان ەلىمىزدىڭ جالپى اۆتوپاركىن ەسكى-قۇس­قى, ء«تىرى ولىك» كولىكتەرمەن تولتىرماۋ ءۇشىن حالىق­قا ءشان مانىندە بارىنشا قولجەتىمدى, ءتيىمدى باع­­دارلاما كەرەك-اق. بۇل ءارى وتاندىق اۆتوون­دىرۋ­شىلەردىڭ قاناتىن كەڭگە جايۋىنا سەرپىن بەرەتىن سەپتىگى مول باستاما بولسا يگى.