سەنىم كۇيرەگەن كۇن

تىرشىلىكتە ءتۇرلى دۇنيەگە سەنگەنى­مەن, پەندە بالاسىنىڭ تۇپسەنىمى الاپات ءارى نازىك بولارىن شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارما­لا­رى­نان انىق سەزىنەسىز. دالادا ياكي قالادا بولسىن, قايسىبىر قالتارىستان, نە ءبىر ەلەۋ­سىز تۇستان ورمەكشىنى اڭعارعان بولارسىز. تو­قىعان ورمەگىن كورمەيسىز, اۋەلى ءوزىن باي­قايسىز. ول سول قۇرعان تورىمەن سىرعيدى دا جۇرەدى. كۇن ساۋلەسى تۇسپەي كوزگە كورىنبەس ورمەك تالدارىن ءۇمىت جىبىنە بالايىق. نە تۇسپەيدى ول ورمەككە؟ شىبىن-شىركەي, قۇرت-قۇمىرسقانىڭ قايسى بولماسىن بۇ­زىپ وتەم دەپ ىلىنەدى دە قالادى. ال ورمەكشى الگى ورمەگىن قۇرۋ ارقىلى ءوزىنىڭ تاعدىرىن جا­ساپ جاتقانىن بىلە مە ەكەن؟ ادامزات­تىڭ سانا-سەزىمىنە وسىنىڭ ءوزى مىسال بولا الارداي. قاشان ويىڭ وزگە­رىپ, قاراڭعىلىقتى بۇزىپ شىققان كۇ­نى ازاتتىقپەن قاۋىشاسىڭ. سوسىن سەنى قانداي توسقاۋىل توقتاتار ەكەن, كورەيىك؟ ال ورمەكشىنىڭ تورى ءوزىن-ءوزى قاماۋ ەمەس پە؟

مۇمكىن ولاردىڭ قاتەسى دە سول, تۇپ­­سەنى­مىن تالعاجاۋ ەتىپ جۇرە بەر­گەنى شىعار. «اق كەمەدەگى» اڭىز­عا سەن­گەن, بالكىم تۇپ­ساناسىمەن بۇعى تۋ­رالى اڭىزعا بايلانعان جە­تىم بالا (جارايدى, ول بالا عوي); سۇيگەن جارىنىڭ وپاسىزدىعىنا توزبەي, وزىنەن كوپ جاس ۇلكەن ورمانشىعا امالسىز بارىپ قوسىل­سا دا, جارى ىزدەپ كەلەرىنە سەنىپ وتكەن «شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ­دەگى» كەلىنشەك; «بەتپە-بەت» پوۆەسىندەگى سوعىس­تان قاشىپ كەلگەن كۇيەۋىنىڭ قىلمىسىن جاسىرىپ, ەنەسى مەن بالاسىنا قوسا اۋىل­داعى­لار­عا بىلدىرمەي, ۇڭگىرگە جاسىرىن­عان قاش­قىن كۇيەۋىن اسى­راعان جاس بوسانعان سەيدە... وسى اتالعانداردىڭ بارلىعى تۇپكى ساناسى مەن سەنىمىنىڭ قۇربانىنا اينالىپ كەتە بارعانىمەن, سوڭعىسى – سەيدەنىڭ ورنى بولەك.

ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى جا­زىپ قالدىرعان «بەتپە-بەت» پوۆەسىن وقىساڭىز بىلەسىز. سەيدە كىم, ىس­مايىل كىم, سوعىستىڭ نە ەكەنىن. ادام­زاتتى ارى مەن ۇياتىنان ايىرىپ, نامىسىن جەرگە تاپتاپ, ءتاني دە, رۋحاني دا جالاڭاش قالدىرا­تىن جاۋىز كۇش – سوعىس. ءبىز سونداي الاپات جاۋىز كۇشپەن كۇرەس­كەن سەيدەنىڭ سەنىمى ايتۋعا ابدەن تۇ­رارلىق دەپ ويلايمىز. كۇللى جۇرتتان ۇرلانىپ, بار اۋىل­دان جاسىرىنىپ, جاقىن-جۋىعىنىڭ بىرىنە بىلدىرمەي سوعىستان قاشىپ كەلگەن كۇيەۋىن باققان سەيدەنىڭ سەنىمى جانە جال­عىز سەنىمى نە ەدى؟ ول – كوكتەم تۋا كارى ەنەسى مەن ءالى ءبىر جاسقا دا تولا قويماعان بالا­سىن الىپ, ىسمايىلمەن الىستاعى شاتقالدان اسىپ, كۇيەۋىنىڭ ناعاشىلارى­نىڭ اراسىنا بارىپ ءسىڭۋ عانا ەدى. اۋلەتىمەن وندا قاشىپ بارعاندا ار جاعى نە بولادى, كۇن كورىسى قا­لاي شەشىلەدى, اۋىلداعىلار ءتۇبى انىعىنا جەتكەندە ىزدەپ تاۋىپ ءبارىن بەتىنە باسپاي ما, مۇنىڭ بىرىمەن شاتاعى جوق-تى. سەبەبى جاس بوسانعان كەلىن ىسمايىلىن سۇيەتىن. جارىنىڭ ايتقانىنا سەنەتىن. «وسى قىستان امان شىعىپ الساق, شات­قال اسىپ, ناعاشىلارىما بارامىز. ەكەۋارا بالامىزبەن باقىتتى عۇ­مىر كەشەمىز», دەپ قاشقىن كۇيەۋى سەندىرىپ قويعان. سول باقىتقا جەتۋ ءۇشىن باسىنان نە كەشپەيدى سەيدە جازعان؟ تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن كولحوز جۇمىسىنان باس كوتەرمەي­تىن ول ءتۇنى بويى كۇيەۋى تىعىلىپ جاتقان ۇڭگىرگە ۇرلانىپ تاماق اپارىپ, جولداسىن اسىرايدى. ۇيدە كىشكەنتاي بوبەگى مەن كارى ەنەسى جا­نە بار. ولاردىڭ جاعدايىن جاسايدى. الايدا سەيدە بۇدان قاجىپ, دىڭ­كەلەمەيدى, سالماق كورمەيدى. ونى ىشىنەن جەيتىنى – اۋىلداعى باسقار­ما مەن جەسىرلەر ىسمايىلدىڭ قا­شىپ كەلگەنىن ءبىلىپ قويا ما دەگەن كۇدىك. كەز­دەسىپ قالعان ادامنان قۋىستا­نىپ, تىزەسى قالتىرايدى دا جۇرەدى. بىرەۋ: ء«بىزدىڭ كۇيەۋىمىز مايداندا سوعىسىپ جاتقاندا, سەن ارام نەمە سوعىستان قاشىپ كەلگەن كۇيەۋىڭدى جاسىرىپ ءجۇرىپسىڭ عوي؟», دەپ ايتىپ قالا ما دەگەن وي مازالاپ بىتەدى. باسقارما باسقا شارۋامەن شاقىرىپ قالسا دا, كوشەدە كورشى ايەل كەزدەسسە دە كۇيەۋىن جاسىرىپ جۇرگەنىن بەتىنە سالىق قىلا ما دەپ قۋىستانۋمەن بولادى. جازۋشى ول سەزىمدەرىن شىنايى سۋرەتتەپ, ديالوگتەرمەن وربىتكەندە, ءسىز دە قىسىلعانداي كۇي كەشەسىز. ءارى اسكەري كوميسساريات ىسمايىلعا ىزدەۋ سالعان سوڭ ەل بۇدان كۇدىكتەنە باستايدى عوي. سەيدە سوندا دا سىر الدىرمايدى.

قىس ورتاسىنان اۋا ءوزى اۋرۋ, بالالارى اش جۇرگەن توتوي جەسىر­دىڭ بۇزاۋلاعالى تۇرعان سيىرى جو­عالادى. اش-ارىق, اۋرۋ-سىرقاۋلى بۇل ءۇي سول سيىردىڭ بۇزاۋلاعانىن كۇتىپ وتىرعان, قۇرىعاندا ءسۇت بولار دەپ. سيىردى قاشقىن كۇيەۋى ۇر­لاپ سويىپ, جارتى ەتىن ۇيىنە اكەلىپ بەرگەن ءتۇنى سەيدەنىڭ تاڭ اتقاندا شاشى اعارىپ شىعادى. ەنەسىن جالعىز قالدىرىپ, بالاسىن الىپ, توركىنى­نە تارتىپ بارا جاتقاندا, سو­ڭىنان ەكى اسكە­ري ەرە شىققا­نىن اڭعارىپ, كۇيەۋىنىڭ تىعى­لىپ جات­قان جەرىنە باستاپ اپارادى ەكى سولدات­تى... «اناۋ قامىستاردىڭ اراسىندا», دەيدى ­ول سوڭىنان قۋىپ جەتكەن باسقارماعا. ىسما­­يىل ۇڭگىردەن شىقپاي, باسقارمانى اتىپ تۇسى­رەدى. سەيدە بالاسىمەن كۇيەۋىنىڭ ۇڭگىرى­نە تۋرا جۇرەدى. ەكى سولدات ەكى بۇرىش­تا بارما­ۋىن ءوتىنىپ ايقايلاسا دا, تىڭدامايدى. جازۋ­شى ايتادى سوندا: «بەتىن لاس تەر جۋعان, جاۋاتىن بۇلتتاي تۇنەرگەن ىسمايىل سەيدە­گە جاقىنداپ, بەتپە-بەت كەلگەندە ءوزىنىڭ الدىندا بۇرىنعى سەيدە ەمەس, الىپ كۇشتى, ءوز ارتىقشىلىعىن, ادالدىعىن ابدەن تۇسىنگەن, بۋرىل شاشتى قانداي دا ءبىر عاجايىپ ايەل­دىڭ تۇرعانىن كوردى. سول ساتتە سەيدە وعان اسقار تاۋدىڭ باسىندا تۇرعانداي بولدى. ول ءوزىن سول زاڭعار شىڭنىڭ ەتەگىندەگى ەلەۋسىز تومپەشىكتەي سەزىندى», دەيدى.

تاپ وسىنداي سيۋجەتتى شىعارما ورىس جازۋشىسى ۆالەنتين راسپۋ­تيندە دە بار. وندا, كەرىسىنشە, جاع­داي قانشا شيەلەنىسسە دە, ايەلى اسكە­ري­لەرگە كۇيەۋىن ۇستاپ بەرمەيدى. اقىر اياعىندا كۇيەۋىنە بارا جاتىپ, سۋعا باتىپ ولەدى. قاي كەيىپكەردىكى دۇرىسىن وقىرمان ءوزى شەشەر...