دەموگرافيالىق ساياسات: باعدار مەن بولجام

ناقتىلايتىن قۇجات قاجەت

قۇجات جۇزىندە قاراستىراتىن بولساق, وسى كۇنگە دەيىن ۇكىمەت 2011 جىلى قا­بىل­دانعان دەموگرافيالىق ساياسات تۇ­جى­­رىمداماسىمەن جۇمىس ىستەپ كەلدى. ال قازىر بۇل قۇجاتتىڭ مەر­زى­مى اياقتالىپ, زاڭدى كۇشىن جويعان. عا­لىم­دار جاڭا باعدارلامالىق قۇجات ءالى جاسالماعانىن ايتادى.

– قازاقستاندا دەموگرافيالىق سايا­سات­تى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىق­تىق اكتى جوق. سونىڭ سالدارىنان كوپ­تەگەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسە­لە تۋىن­داپ وتىر. جالپى, بىزدە ەكونو­مي­كالىق دامۋ ۆەكتورى حالىقتىڭ ەتنو­دە­موگرافيالىق ءۇردىسىن, الەۋمەتتىك-مادە­ني مۇقتاجدىقتارىن ەسكەرمەيدى. وسىدان تۋىنداعان سايكەسسىزدىك دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­­­كالىق, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك سالالارىندا ءتۇرلى كە­لەڭ­سىزدىك تۋدىردى. ەلى­مىزدە دەمو­گرا­فيالىق ساياساتقا جانە دا­مۋ­عا باعا بەرەتىن بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك ورگان دا جوق, – دەيدى «التايتانۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاننا اۋباكىروۆا.

ايتا كەتەيىك, «التايتانۋ» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى الەۋمەتتىك-دەمو­گرا­فيا­­لىق جانە الەۋمەتتىك-تاريحي زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزەدى.

عالىمنىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ەگەر ەل دا­مۋىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاق­ستان­نىڭ دەموگرافيالىق ساياساتىنىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى قازاق ۇلتى ۇلەسىنىڭ ساندىق باسىمدىعىنا قول جەتكىزۋ بولسا, قازىرگى ۋاقىتتا بۇدان وزگە جاڭا مىندەتتەر ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر.

– دەموگرافيالىق ساياساتتى ساپالى ماق­ساتتارعا – ادامي الەۋەتتى الەۋمەتتىك كاپي­تالعا اينالدىرۋ ۇدەرىستەرىنە قايتا باعدارلاۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. وسى كەزدە, ياعني قازىر حالىق سانىنىڭ قارقىندى ءوسۋىنىڭ «دەموگرافيالىق ديۆيدەندتەرىن» ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەت. ۇلتتىق جانە وڭىر­لىك دامۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرۋ «حالىقتان – ەكونوميكاعا» قاعيدا­تى­نىڭ نەگىزىندە الىنعان جاعدايدا عانا ءتيىمدى بولادى. بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى كۇن­نىڭ دەموگرافيالىق شىنايىلىعىنا بە­رىك سۇيەنبەي, ەكونوميكالىق دامۋ ماقساتتارىن قۇرۋ قيىن. سوڭعى ون­جىل­­دىقتا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان قازاق­ستان­نىڭ دەموگرافيالىق جۇيەسى جاڭا سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە ەلىمىزدە قاراما-قارسى باعىتتالعان ەكى دەموگرافيالىق ستسەناري ىسكە اسىرىلىپ جاتىر – سولتۇس­تىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-باتىس, ولاردىڭ ارقاي­سىسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي تاۋەكەلدەر مەن قاتەر­لەر كەشەنىن ايقىندايدى. بۇل ستسە­نا­ريلەر ايماقتىق سيپاتتا بولعا­نى­­مەن, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بۇكىل ەلگە اسەر ەتەدى. سونداي-اق وسىنىڭ بارلى­عى دەموگرافيالىق قاۋىپسىزدىكتى عانا ەمەس, جالپى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىز­دى­گىن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتەدى, – دەدى جاننا اۋباكىروۆا.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ەل وڭىرلە­رىن­دە­گى حالىقتىڭ سانى مەن ءال-اۋقاتى ەل دەموگرافياسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتىپ وتىر. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس قازىر ەلدەگى حالىق سانى 19 741 283 ادامعا جەتكەن. ونىڭ 12 188 601-ءى – قالا, 7 552 682-ءسى اۋىل حالقى. ايەلدەر سانى – 10 106 665, ەرلەر سانى – 9 634 618.

– ەلدەگى حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنىن 1%-دان 16%-عا دەيىنگى كورسەتكىشپەن ەسەپتەپ ايتاتىن بولساق, پاۆلودار (1,3%), قاراعاندى (2,7%), اقتوبە (16,5%), جامبىل (10,7%), تۇركىستان (9,1%), باتىس قازاقستان (9,8%) جانە الماتى (14,1%) وبلىستارىن سالىستىرمالى قاۋىپسىزدىك ايماعىنا جاتقىزۋعا بولادى. ال حالىق سانىنىڭ جىل سايىن تو­مەن­دەۋىن ەسكەرسەك, پاۆلودار جانە قا­را­عاندى وبلىستا­رى قىزىل ايماققا كىرۋى مۇمكىن. تاۋەكەلدەردىڭ سارى ايما­عى­نا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى ورتاشا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەن اسپايتىن قىزىلوردا جانە اتىراۋ وبلىستارىن جاتقىزۋعا بولادى. سونداي-اق قىزىل, ياعني قاۋىپ-قاتەر ايماعىندا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى جوعارى وڭىرلەر مەن قالالار بار: استانا (87,7%), شىمكەنت (68,8%) قالالارى كوش باستاپ تۇر, ودان كەيىن ماڭعىستاۋ وبلىسى (44,8%) جانە الماتى قالاسى (40,7%). حالىقتىڭ وتە جوعارى ءوسۋ قارقىنى, اسىرەسە حالىق تىعىز قونىستانعان اۋماقتار مەن مەگاپوليستەردە, قىسقا مەرزىمدە شەشىلۋى قاجەت كوپتەگەن ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلە تۋىنداپ وتىر. بۇعان قوسا وسى قىزىل ايماقتا حالىقتىڭ ءوسۋ قارقىنى تەرىس كورسەتكىشتەردى كور­سە­تە­تىن ايماقتارعا سولتۇستىك جانە شىعىس اۋماقتار جاتادى. اقمولا وبلىسىندا حا­لىقتىڭ كەمۋ قارقىنى 0,30%-دى, قوستاناي جانە شىعىس قازاقستان وب­لىس­تارىندا 2,0%-دى قۇرايدى. حالىق سانى قىسقارۋىنىڭ نەعۇرلىم جو­عا­رى قارقىنى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بايقالادى (-8,2%), – دەگەن ستاتيستيكا كەلتىردى دەموگراف.

تاۋەلسىزدىك العان جىلى ەلدە 7 ميلليوننىڭ ۇستىندە عانا بولعان قازاقتار 2012 جىلى 10 ميلليون 979 مىڭ 511 ادامعا جەتكەن. 1991 جىلدان باستاپ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 1 ميلليون 107 مىڭ ەتنوستىق قازاق تاريحي وتانىنا ورالدى. وتكەن جىلى 19 178 ادام قانداس مارتەبەسىن الدى

وسى ورايدا جاننا اۋباكىروۆا وڭىر­لىك دامۋدى جوسپارلاۋ كەزىندە ەسكە­رىلۋى قاجەت بىرقاتار ۇسىنىس ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, وڭىرلىك دامۋدى جوس­پارلاۋ ادىستەمەسىنىڭ «اعىمداعى احۋال­دى تالداۋ» بولىمىنە اۋماقتىق دامۋ باع­دار­لا­مالارى مەن جوسپارلارىنا وبلىس حالقىنىڭ جالپى سانى مەن قالالىق جانە اۋىلدىق جەرلەردە ورنالاستىرىلۋى, سونداي-اق حالىق تىعىزدىعىنان باسقا نەگىزگى پارامەترلەرىن ەنگىزۋ, جى­نىس­تىق-جاس قۇرىلىمىنىڭ جاي-كۇيى (قار­تايۋ/جاسارۋ ءۇردىسى), تابيعي ءوسىم, ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون سالدو­سى تۋرالى اعىمداعى دەرەكتەردى قوسۋ قا­جەت. سونىمەن قاتار ءوڭىردى دامى­تۋ­دىڭ باعىتتارىن, ماقساتتارى مەن مىن­دەتتەرىن وزەكتى دەموگرافيالىق احۋال­^­دى تالداۋ ۇدەرىسىندە انىقتالعان الەۋ­­مەتتىك سۇراۋ سالۋلارمەن بايلانىس­تىرۋ, ءىس-شارالاردى جوسپارلاۋ كەزىندە ولاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى وبلىستىڭ نەگىزگى دەموگرافيالىق پارامەترلەرىنە قانداي اسەر ەتەتىنىن باعالاۋ مىندەتتى. ماسەلەن, پەري­ناتالدىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى وڭىرگە ءتان تۋ كورسەتكىشتەرىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ەرەك­شە مەديتسينالىق قىز­مەت­تەرگە قا­جەت­تىلىكتى قانشالىقتى قاناعات­تان­دى­رادى, بالالار اۋرۋحاناسىن نەمەسە مەكتەبىن پايدالانۋعا بەرۋ قولدا بار الەۋمەتتىك تاپشىلىقتى قانشالىقتى جابادى, نىسانداردىڭ قۇرىلىسى جانە جۇمىس ورىندارىنىڭ بەلگىلى ءبىر سانىن قۇرۋ ەڭبەك نارىعىنداعى تاپشىلىقتى قانشالىقتى جابادى, ت. ب.

حالىق سانىنىڭ وسۋىنە سەبەپ

نەگىزى ساراپشىلار ەلدەگى حالىق سانى تابيعي ءوسiم مەن شەتتە جۇرگەن قانداس­تا­رىمىزدى ەلگە قايتارۋ ارقىلى ارتاتىنىن ايتادى. تابيعي ءوسىم بولۋ ءۇشىن انالارعا قاجەتتى كومەك, مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك جاردەماقى كولەمى ارتۋى قاجەت. جالپى, عالىم ايتقانداي قازاقستاندا دەموگرافيالىق ساياساتتى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنىڭ جاڭاسى جاسالماسا دا, ەلدەگى تابيعي ءوسىم سوڭعى 5-6 جىلدا ارتىپ كەلەدى. قازىردە ءبىر ايەلگە 3 بالادان كەلىپ وتىر. ۇكىمەت تە وسى جاڭا جىلدان باستاپ بالا كۇتىمىنە بايلانىستى اي سايىنعى جاردەماقىنى بالا 1,5 جاسقا تولعانعا دەيىن تولەيتىن بولدى. ال وسىعان دەيىن جاردەماقى تەك 1 جاسقا دەيىن بەرىلەتىن. سونداي-اق بۇل جاردەماقىنىڭ مولشەرى دە ارتتى: ءبىرىنشى بالاعا – 5,76 اەك (19 872 تەڭگە), ەكىنشى بالاعا – 6,81 اەك (23 495 تەڭگە), ءۇشىنشى بالاعا – 7,85 اەك (27 083 تەڭگە), ءتورتىنشى جانە ودان كەيىنگى بالالارعا – 8,90 اەك (30 705 تەڭگە). 2023 جىلدان باستاپ بالا كۇتىمىنە باي­لانىستى تولەمدەردىڭ مەرزىمىن 1,5 جاسقا دەيىن ۇزارتۋدى ۇكىمەتكە مەم­لەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ تاپسىرعان بولا­تىن. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل اتا-انالارعا ەڭ ماڭىزدى كەزەڭدە ءوز بالا­لارىنىڭ قاسىندا ۇزاعىراق بولۋعا مۇم­كىندىك بەرەدى.

ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, مەملەكەت تاراپىنان وسىنداي قولداۋدىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە سوڭعى 10 جىلدا بالا تۋ كور­سەت­كىشى 25 پايىزعا ارتقان. ەلىمىزدە كۇن سايىن 1000-نان استام ءسابي ومىرگە كەلەدى ەكەن. وسى قارقىنمەن جۇرسەك, 2050 جىلعا قاراي حالىق سانى 24 ميلليوننان اسادى دەگەن بولجام بار.

بالا تۋ كورسەتكىشى ارتىپ وتىر دەسەك تە, بۇگىندە اجىراسۋ تومەندەمەي تۇر. «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى اسەم قايداروۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىر ءاربىر ءۇشىنشى وتباسى اجىراسۋ دەڭ­گەيىنە جاقىنداپ قالعان.

– بۇعان قوسا نەكەگە تۇرۋ سانى ازا­يىپ كەلەدى. نەگىزى ءبىز ەڭبەكسۇيگىشتىك, ۇل­كەنگە قۇرمەت سەكىلدى قۇندىلىقتارى بار وتباسىندا تاربيەلەنىپ كەلدىك. ال قازىر بۇل قۇندىلىقتار وكىنىشكە قاراي, سوڭعى كەزدە قۇنسىزدانىپ بارادى, – دەيدى ءا.قايداروۆا.

وسى جەردە «وتباسى ينستيتۋتىن دامىتۋ قاجەت», دەيدى عالىمدار. ماسەلەن, «قازاقستان وتباسىلارى-2022» ۇلتتىق بايانداماسىنىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىنە سۇيەن­سەك, ەلىمىزدە اكەلەر بالالارىنا از كوڭىل بولەدى. ەر ازاماتتاردىڭ تەك 17 پايىزى عانا بوس ۋاقىتىن بالا-شاعا­سىنا ارنايدى. بۇل مىندەت كوبىنە ايەلدەردىڭ موينىندا. وتباسى تۋرالى ۇلتتىق بايان­­­دامانى اقپارات جانە قو­عامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قاراستى قازاق­ستاننىڭ قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى جاريالاعان ەدى.

– باياندامادا وتباسى ينستيتۋتىنىڭ نەگىزگى پروبلەمالارى مەن ترەندتەرى انىق­تالىپ, ەلىمىزدەگى وتباسى ساياساتىن جەتىلدىرۋگە ارنالعان پراكتيكالىق ۇسى­نىستار ازىرلەندى. زەرتتەۋگە سۇيەن­سەك, بۇگىنگى قوعامدا اكەلەردىڭ وتباسىن­داعى ءرولى نەگىزىنەن قارجىلىق جانە ماتە­ريال­دىق يگىلىكتەرگە بايلانىستى ەكەن. ارينە, قارجىلىق جاعداي وتە وزەكتى, الايدا اكەنىڭ بالاعا بولەتىن ۋاقىتى مەن پەيىلى ودان دا ماڭىزدىراق. ۇلتتىق باياندامادا وسىنداي ءتۇرلى زەرتتەۋلەر كەڭىنەن قامتىلعان, – دەيدى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى.

قانداستارعا كومەك

حالىق سانى ءوسۋىنىڭ ەكiنشi كورسەتكىشى – شەتتە جۇرگەن قانداستارىمىزدى اتا جۇرتقا ورالتۋ. ماسەلەن, تاۋەلسىزدىك العان جىلى ەلدە 7 ميلليوننىڭ ۇستىندە عانا بولعان قازاقتار 2012 جىلى 10 ميلليون 979 مىڭ 511 ادامعا جەتكەن. 1991 جىلدان باستاپ 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن 1 ميل­­­­ليون 107 مىڭ ەتنوستىق قازاق تاريحي وتا­نىنا ورالدى. وتكەن جىلى 19 178 ادام قانداس مارتەبەسىن الدى.

ۇكىمەت قانداستاردى وتانعا ورالتۋ بويىنشا بولىنەتىن كۆوتا مولشەرىن دە ارتتىرىپ, كەلۋشىلەرگە بارىنشا جاعداي جاساپ جاتىر. ماسەلەن, ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيس­ترلىگىنىڭ اقپاراتى بويىنشا بيىل ەلگە قونىس اۋدارۋشىلار مەن قانداستارعا 8600-دەن استام كۆوتا بو­لىن­گەن. بۇل كۆوتا سانى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 566-عا كوپ. كۆوتا قان­داس­تار ءۇشىن سول­تۇس­تىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا – 138 ادام, قوستاناي وبلىسى بويىنشا – 150, اباي وبلىسى بويىنشا – 196, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا – 239, اقمولا وبلىسى بويىنشا – 270, پاۆلودار وبلىسى بو­يىنشا 932 ادامعا بەرىلەدى. سونداي-اق قونىس اۋدارۋشىلار ءۇشىن: قاراعاندى وبلىسى بويىنشا – 33 ادام, ۇلىتاۋ وبلىسى بويىنشا – 120, اباي وبلىسى بويىنشا – 238, شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا – 305, قوستاناي وبلىسى بويىنشا – 530, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا – 2 660, پاۆلودار وبلىسى بويىنشا 2 841 ادام. بۇعان قوسا قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قولداۋ ءۇشىن قوسىمشا سۋبسيديا (كوشۋ ءۇشىن وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە 70 اەك (241,5 مىڭ تەڭگە) كولەمىندە بىرجولعى تولەم, ءبىر وتباسىنا 12 اي ىشىندە تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ (جالعا الۋ) جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە اقى رەتىندە 15-تەن 30 اەك-كە دەيىن (51,7-دەن 103,5 مىڭ تەڭگەگە دەيىن) بەرى­لە­دى.

P.S: ءبىز جوعارىدا دەموگرافيالىق سايا­ساتتا قاراستىرىلىپ, ءىس جۇزىندە كادەگە جاراعان بىرقاتار سالانى سارالاپ, دەموگرافيالىق ساياسات تۇجىرىمداماسى قايتا ازىرلەنگەن جاعدايدا ونىڭ نازار اۋداراتىن تۇستارىنا توقتالدىق. وسىنىڭ بارلىعى جاڭا قۇجاتتا كورىنىس تاۋىپ, ءبىر-بىرىنەن قالىس قالماي, بىركەلكى دامىسا, دەموگرافيالىق الەۋەتىمىزدىڭ ايتارلىقتاي ارتارى ءسوزسىز.