ارينە, تۇيىق سۋ ايدىنى سانالاتىن كاسپي تەڭىزىنىڭ تارتىلۋىنا اسەر ەتەتىن ناقتى فاكتور بار ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, بۇعان تابيعي ءۇردىستىڭ اسەرى بار. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنان بەرى كاسپي دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى بايقالعان. ماسەلەن, 1977 جىلعا دەيىن تەڭىز دەڭگەيى 3 مەترگە تومەندەپ, -26-دان -29 مەترگە دەيىن جەتكەن. كەيىن 1995 جىلى كاسپيدىڭ سۋى 3 مەترگە جوعارىلاپ, -26,62 مەتردى قۇراعان. وسى ارالىقتا سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى جىلىنا شامامەن 14 سم, ال كەي جىلدارى -36 سم بولعانى انىقتالىپ
وتىر.
قورشاعان ورتانىڭ قۇبىلىسىن زەرتتەپ جۇرگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قۇس قاناتى تالاتىن بيىكتەن كوكپەڭبەك بولىپ جاتاتىن تەڭىزدە 2005 جىلدان بەرى تسيكلدىك تومەندەۋ كەزەڭى قايتادان باستالعان. بۇعان ەكپىنى كۇشتى جەلدىڭ اسەرىنەن بولاتىن مەزگىلسىز اۋىتقۋ دا اسەر ەتەدى. ماسەلەن, تەڭىزدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى «جانباي» گيدروبەكەتى تۇسىندا ءدال وسىنداي ماۋسىمدىق كورىنىس انىق بايقالعان. مۇنداي تابيعي قۇبىلىس كوكتەم مەن كۇزگى ماۋسىمدا ءجيى قايتالانادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – سولتۇستىك-شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىستان سوعاتىن دۇلەي جەل.
مينيسترلىك ماماندارىنىڭ پىكىرىنە قۇلاق تۇرسەك, تەڭىز دەڭگەيى ەكپىنى اتان تۇيەنى قۇلاتاتىن جەلدىڭ جىلدامدىعى سەكۋندىنا 10-15 مەترگە, ۇزاقتىعى 10-12 ساعاتتان 1-2 كۇنگە دەيىن جالعاسقان كەزدە عانا كوتەرىلەدى. الايدا مۇنداي جەل ۇدايى سوقپايدى. دەگەنمەن, جەل ەكپىنى سەكۋندىنا 15-25 مەترگە جەتكەندە تەڭىز دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى 1,5-2 مەتر نەمەسە ودان دا جوعارى بولادى ەكەن.
ەكىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ انتروپوگەندىك وزگەرۋى. ساراپشىلاردىڭ كوپجىلدىق زەرتتەۋىنە قاراعاندا, 2006-2020 جىلدار ارالىعىندا كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىنا جاۋىن-شاشىننىڭ مولشەرى از تۇسكەنى بايقالىپ وتىر. تابيعاتتىڭ بۇل قۇبىلىسىنا كەرىسىنشە, تەڭىزدەگى بۋلانۋ ۇدەرىسىنىڭ قارقىنى باسىم ەكەنى انىقتالعان.
ءۇشىنشى سەبەپ – كليماتتىڭ جىلىنۋى. كاسپي سۋىنىڭ تارتىلۋى مەن كوبىرەك جايىلۋ ۇدەرىسىنىڭ قايتالاناتىنى ۇزاق مەرزىمدى تابيعي تسيكلدىك سيپاتقا اينالعان. دەمەك, عالامدىق جىلىنۋدىڭ اسەرى كاسپي تەڭىزىن وزگەرىسكە ۇشىراتىپ وتىر.
ءتورتىنشى سەبەپ – تەحنوگەندىك سيپات. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ءسالىمجان ناقپاەۆتىڭ مالىمەتىنە دەن قويساق, 2010 جىلى قۇرلىقتا 8 584, كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى جايىلاتىن جاعالاۋىندا 1 262 مۇناي ۇڭعىماسىنا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپتى. زەرتتەۋ قورىتىندىسى نەگىزىندە 82 مۇناي ۇڭعىماسىن جويۋعا ۇسىنىس بەرىلگەن. ال اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى 2013 جىلى 1 400 مۇناي اعۋ قاۋپى بار ۇڭعىمانىڭ بارىن, ونىڭ 128-ءىن كاسپي تەڭىزىنىڭ سۋى باسىپ جاتقانىن انىقتاپتى.
ماڭعىستاۋلىق ەكولوگ كيريلل ءوسيننىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, تەڭىز جاعالاۋى سوڭعى بىرنەشە جىلدا 22 مىڭ شارشى مەتر شاقىرىمعا الىستاعان. بۇل – تەڭىزدىڭ ەكوجۇيەسى ءۇشىن تونگەن قاتەر. ويتكەنى مۇنداي قۇبىلىس كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىندەگى جاعالاۋ بەلدەۋىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەدى.
عىلىمي دەرەكتەرگە جۇگىنەر بولساق, كاسپي تەڭىزىنىڭ دەڭگەيى XXI عاسىردىڭ سوڭىنا تامان 9-18 مەترگە دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. مۇنداي بولجام راسقا اينالار بولسا, تەڭىزدىڭ جاعالاۋى بۇگىنگىدەن دە الىستاي تۇسەدى. ءتىپتى قارا-بوعاز-گول شىعاناعىنىڭ قۇرعاپ, شولەيتكە اينالۋ قاۋپى تۋىنداۋى عاجاپ ەمەس. كاسپي دەڭگەيى 9 مەترگە تومەندەسە, سۋ ايدىنىنىڭ اۋدانى 23%-عا, ال 18 مەترگە دەيىن تارتىلار بولسا, 34%-عا ازايادى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, فاۋنا مەن فلوراسىنا قاۋىپ تونەدى. ويتكەنى بۇل تەڭىزدە جانۋارلاردىڭ 1 809 ءتۇرى بار. ال بالىقتىڭ 101 ءتۇرى كەزدەسەدى. تەڭىز جاعالاۋىندا 312 ءتۇرلى قۇس ۇيا سالادى. ونىڭ ىشىنەن جويىلۋدىڭ الدىندا تۇرعان 63 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگەن. سونداي-اق بۇل كىتاپتاعى ەرەكشە تىزىمگە 27 تەڭىز بالىعى, 9 باۋىرىمەن جورعالاۋشى, 41 سۇتقورەكتى جانە 54 سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىك الىنعان.
ۇشىنشىدەن, تەڭىزدە 50 ءىرى جانە ورتاشا ارال بار. ارالداردىڭ جالپى اۋدانى – 350 شارشى شاقىرىم. سونىمەن بىرگە مۇندا 6 ءىرىلى-ۇساقتى تۇبەك كەزدەسەدى. وسىنىڭ ءبارى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋى بەك مۇمكىن.
تورتىنشىدەن, كاسپي قازاقستان ءۇشىن ەڭ ەرەكشە سۋ ايدىنى ساناتىنا جاتادى. الەمدەگى وزگە تەڭىزدەرگە قاراعاندا, بۇل – ەۋرازيا قۇرلىعىنا تەڭ ورنالاسقان ەڭ ءىرى تۇيىق سۋ قويماسى. تەڭىزدىڭ ۇزىندىعى 1 200 شاقىرىمعا, ورتاشا ەنى – 320, سۋ بەتىنىڭ اۋدانى 371 مىڭ شارشى شاقىرىمعا دەيىن جەتەدى. تەرەڭدىگى – 1 025 مەتر.
بەسىنشىدەن, بۇل تەڭىزدىڭ قازاقستان اۋماعىنداعى سولتۇستىك بولىگى – بەكىرە تۇقىمداس باعالى بالىقتاردىڭ ءوسىپ-ونەتىن تابيعي مەكەنى. يتبالىقتار دا تەڭىزدىڭ ءدال وسى اۋماعىن مەكەن ەتەدى. مۇنى تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق سەكتورىنداعى باعا جەتپەس بايلىق دەۋگە ابدەن بولادى.
التىنشىدان, كاسپي تەڭىزىنىڭ تابانى كومىرسۋتەكتى شيكىزاتقا تۇنىپ تۇر. قازىر تەڭىز تابانىندا 68 ملرد باررەلگە تەڭ «قارا التىن» قورى بارىنا بولجام جاسالعان. ال الەمدەگى مۇنداي بايلىقتىڭ بارلانعان قورى 150 ملرد باررەل ەكەنىن ەسكەرسەك, ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى كاسپيدىڭ قويناۋىندا ساقتالعانى سۋ ايدىنىن ازيا مەن ەۋروپا ءۇشىن دە, جاھان ەلدەرى ءۇشىن دە ستراتەگيالىق ماڭىزى بار تەڭىزگە اينالدىرعانى داۋسىز. ونىڭ ۇستىنە جاعالاۋداعى بەس ەلدىڭ ءبارى بىردەي بولماعانىمەن, الدىمەن ازەربايجان باستاپ, كەيىننەن قازاقستان قوستاپ, كاسپي مۇنايى يگەرىلە باستادى.
مىنە, وسىنداي سەبەپتەر ەلىمىز ءۇشىن كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىن قورعاۋدى كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلەگە اينالدىرىپ وتىر. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى ورايدا تەزىرەك شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلە – پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس كاسپي تەڭىزىندە مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆات قۇرۋدى كەشەۋىلدەتپەۋ. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلەتىن مۇنداي تابيعي رەزەرۆات عانا بەس ەلگە ورتاق تەڭىزدى ەكولوگيالىق اپاتقا ۇشىراۋدان ساقتاپ قالاتىنى داۋسىز. بالكىم, بۇل ماسەلەگە تەڭىز جاعالاۋىنداعى ءتورت مەملەكەت – رەسەي فەدەراتسياسى مەن ازەربايجاندى, تۇرىكمەنستان مەن يراندى قوسا تارتۋ ارتىق ەتپەيتىن شىعار. ويتكەنى بەس ەلگە ورتاق تەڭىزدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن مەملەكەتتەردىڭ بەس ساۋساقتاي جۇمىلا ىسكە كىرىسكەنى قاجەت-اق.
ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت, ءدال قازىر كاسپيدەي جاقۇت تەڭىزدى كوزدەن عايىپ بولۋدان قورعاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ايتپەسە ونىڭ ەكولوگيالىق زاردابى ارال تەڭىزىنەن قاۋىپتىرەك بولارى انىق. ويتكەنى تەڭىزدەگى ورتاشا تۇزدىلىق 12,7 پايىزدى قۇرايدى. ال كاسپي تابانى قۇرعايتىن بولسا, جەل ەكپىنىمەن اۋاعا تارايتىن تۇزدان قورشاعان ورتاعا دا, ونداعى فلورا مەن فاۋناعا دا, ەڭ باستىسى ادام دەنساۋلىعىنا تونەتىن قاۋىپتىڭ زاردابىن جويۋ قيىنعا سوعادى.
اتىراۋ وبلىسى
