ۇلتتىق سپورت پەن ويىنداردىڭ باعىن اشساق, قانە؟

الماتىدا وتكەن القالى جيىن وسى كوكەيكەستى ساۋالعا جاۋاپ ىزدەدى قازاقتا بۇ­رىن ءوزىنىڭ ءتول سپور­تى­نىڭ نەشەمە ءتۇرى بولعان. سپورت­پەن ەگىز قوزىداي ۇيلەسىپ جاتقان ۇلتتىق ويىندارىمىز قانشاما. ەۋروپا مۇلگىپ جاتقاندا كۇمىس ومىلدىرىكتى اتتىڭ قۇلاعىندا ويناپ, ۇزەڭگىنى شىرەپ, ادىرناسىن الا وگىز­دەي موڭىرەتە ساداق تارتقان ءبىزدىڭ بابالار ەمەس پە ەدى؟ ەندەشە, ساداق اتۋدىڭ بۇگىنگى الەمدىك سايىستا­رى­نان قازاق وعلاندارى نەگە كورىن­بەيدى؟ كوكپار تارتۋ, تەڭگە الۋ, جامبى اتۋ, اۋدارىسپاق, قازاق كۇرە­سى, حان دويبىسى, توعىزقۇمالاق. قا­زاقي سپورتتىڭ قان بازارىن قىز­دىر­عان بالۋان شولاق ەسىمى ەلى­مىز­دىڭ ەڭ ۇلكەن سپورت سارايىنا بە­رى­لۋى دە تەگىن ەمەس. “قانسوناردا ءبۇر­كىت­شى شىعادى اڭعا” دەپ ۇلى اباي جىرعا قوسقان ساياتشىلىق. ەجەلگى قىپشاقتاردا “جىلقى تەات­رى” بولعان دەيدى كونە تاريح ءجاد­ى­گەر­لەرى. ال ەندى قازاقتىڭ ۇمىت بول­عان بەيمالىم ۇلتتىق ويىندارى نەشە سان. وسىناۋ بابادان قالعان بەكزات ونەرلەردىڭ باعىن اشاتىن, دەم بەرىپ تىرىلتەتىن, الەم جۇرت­شى­لىعىنا ناسيحاتتاپ تانىتاتىن دا ءوزىمىز ەمەس پە. شۇكىر قۇدايعا, ۇلتتىق سپورتى­مىز بەن ويىندارىمىزدىڭ ىزدەۋ­شى­سى بار ەكەن. ونىڭ بۇگىنگى حال-جاع­دايى مەن بولاشاقتاعى دامۋىنا تول­عاناتىن مۇددەلى جاناشىر­لار­دىڭ جانايقايى جاقىندا وتكەن “ۇلتتىق سپورت پەن ويىنداردىڭ ءبۇ­گىنى مەن بولاشاعى” اتتى عىلى­مي-ءتاجىري­بە­لىك كونفەرەنتسيادا كەڭىنەن ەستىلدى. پلەنارلىق ءماجى­لىستە – 8, سەكتسيا­لىق وتىرىستاردا 53 بايانداما تىڭدالعان القالى جي­ىن­دى وتكىزۋگە قازاقتىڭ سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسى مۇرىندىق بول­دى. جالپى, كونفەرەنتسيا ۇلتتىق ويىندار (تاريحى, پەداگوگيكاسى, ەتنوگرافياسى مەن پسيحولوگياسى), ات سپورتى, زياتكەرلىك ويىندار, سايات­شىلىق, بالۋاندىق پەن كۇش ونەرى تۇرعىسىنداعى بەس عىلىمي با­عىتتا جۇمىس ىستەدى. پلەنارلىق ءماجىلىستى اشقان قا­زاق سپورت جانە تۋريزم اكادەميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى, پروفەسسور قايرات زاكىريانوۆ قازاقتاردىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ءتولتۋما جاۋھارلارى ونداعان جىلدار بويى ۇمىت قالعاندىعىن قىنجىلا بايان­داپ, ەندى عاسىرلار بويعى مادەني ءھام سپورتتىق ۇلتتىق داستۇرلەردى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەتتىگىن, ونىڭ ەلدىگىمىزگە سىن ەكەندىگىن ورەلەپ تە, شەگەلەپ تە ايتا ءبىلدى. ونىسى جي­ىن­عا قاتىسۋشى پىكىرلەستەر تارا­پىنان ءبىراۋىزدان قولداۋ تاپتى. ايت­قانداي, تالقىلاۋ مەن پىكىر­تالاس كەزىندە وسى عىلىمي فورۋمدى ءداستۇرلى ەتۋ جونىندە ورىندى تىلەك-تالاپتار ءبىلدىرىلدى. ۇلتتىق ات سپورتى فەدە­را­تسيا­سى­نىڭ پرەزيدەنتى سادىبەك تۇگەل: “مەنىڭ ماقساتىم – ۇلتتىق سپورت­تى كوتەرۋ” دەپ مالىمدەدى. سپورت اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزي­دەنتى ەلەمەس ءالىمحانوۆ ۇلتتىق سپورت پەن ەتنوپەداگوگيكانىڭ ءبىر­لىگى جونىندە ساليقالى وي ءوربىتتى. قازاق قۇسبەگىلىگىنىڭ بۇگىنى مەن ەرتەڭى ءۇشىن تولعانعان “جالايىر شورا” قۇسبەگىلەر ورتالىعىنىڭ باس ديرەك­تورى باعدات مۇپتەكە ءجا­نە باسقا­لارى بابادان قالعان بەكزات ونەردىڭ جايىن بيلىك باسىن­داعى­لاردىڭ نازارىنا قۇلاققاعىس قى­لىپ, ساياتشىلىقتى سپورت دارە­جە­سىنە كوتەرۋدىڭ كوكەيكەستىلىگىن تىلگە تيەك ەتتى. الماتى قالالىق “التىن جەبە” ساداق اتۋ فەدەراتسياسىنىڭ پرە­زيدەنتى ەسەنگۇل ارىس قازاققا ءتان ساداق اتۋ سپورتىنىڭ ەلىمىزدە كەن­جەلەپ قالۋىنا جول بەرۋگە بول­مايتىندىعىن باسا ايتسا, ش.ءۋالي­حانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنو­لوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى احمەت توقتاباي ەرتەدەگى قىپشاق ماملۇكتەرى تۇسىندا جىلقى تەاترى جانە قازاقتىڭ كوپ­تەگەن بەيمالىم ويىندارى بولعان­دىعىن انىقتايتىن تاريح جادىگەر­لەرىنەن سىر سۋىرتپاقتادى. كونفەرەنتسياداعى ءبىر عاجاپ جاعداي, الاتاۋ بوكتەرىندەگى “قاي­مار” تاۋداعى سپورت بازاسىندا, سۇلۋ تابيعات اياسىندا تاجىريبەلىك ساباق­تار وتكىزىلدى. وندا اركىم ساداق اتىپ, ساحارا كوشپەندىلەرىنىڭ ەجەل­گى داستۇرلەرىمەن جاقىنىراق تانى­سۋ­عا مۇمكىندىك الدى. ەجەلگى كوش­پەندىلەر ساداعىنان اتقان كون­فە­رەنتسياعا قاتىسۋشى سپورت­شى­لار­دىڭ ءبىرى جەبەنى 495 مەترگە ءتۇ­سىر­دى. بۇل اتاقتى گيننەستىڭ رەكورد­تار كىتابىندا رەسمي تىركەلگەن كورسەت­كىش­تەن اناعۇرلىم ارتىق. كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى سەكتسيالارداعى وتىرىستاردا ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىنىڭ وتكەنى, بۇگىنگىسى مەن بولاشاعىنىڭ نەعۇرلىم كو­­كەيكەستى ماسەلەلەرى قىزۋ تالقى­لاندى. ءبىر تاماشاسى, كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى بويىنشا سپورتتىڭ ۇلتتىق تۇرلەرىنىڭ الۋان ۇلگىلى سي­پاتتارىن كەڭىنەن قامتىعان كو­لەمدى ماقالالار جيناعى شىعا­رى­لىپ تا ۇلگەرگەن ەكەن. وسى سالانىڭ قايراتكەرلەرى ۇلتتىق سپورت پەن ويىندارعا ارنالعان زاڭ قابىل­دانۋى دۇرىس دەپ سانايدى. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرىن زەردەلەيتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى اشىل­عانى قۇبا-قۇپ. كوپشىلىك قاۋىم ءتۋريزمدى “جىبەك جولى” بويىندا ۇتىمدى ورىستەتۋ ماقساتىندا ال­ما­تى ىرگەسىندەگى نۇرا اۋىلىنا رەس­پۋبليكالىق “ەتنو-اۋىل” دارە­جە­سىن بەرۋدى ۇسىنادى. ەكى جىلدا ءبىر رەت تۇركى حالىقتارىنىڭ ۇلتتىق ويىندارى مەن سپورتىنا ارنالعان حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزى­لىپ تۇرۋى دا ورتاق ءىستى ىلگەرى باس­تىرار اسا يگىلىكتى قادام بولار ەدى. قازاق جىلقىسى, ۇلتتىق ات سپور­تىنىڭ دا شەشىمىن تابار وزەكتى ءما­سەلەلەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە. قو­رى­تا ايتقاندا, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىن­دارى مەن ءداستۇرلى ءتول سپورتى ء“ما­دەني مۇرا” مەملەكەتتىك باع­دار­­لاماسىنا ارنايى ءبىر تاراۋ بولىپ قوسىلۋى كەرەك-اق. قورعانبەك امانجول. قىزدارعا قىلىق قانا ەمەس, جىگەرلىلىك تە جاراسادى استانادا بوكستان ايەلدەر ارا­سىندا ازيا چەمپيوناتى وتۋدە. وسى اپتانىڭ باسىندا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جالاۋىن كوتەرگەن سارى قۇرلىق باسەكەسىنە قازاقستان, اۋعانستان, ۆەتنام, ءۇندىستان, يوردانيا, قىتاي, كحدر, تايپەي, قىرعىزستان, موڭعوليا, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, وڭتۇستىك كورەيا, فيليپپين, شري-لانكا جانە جاپونيا قۇرامالارى قاتىسىپ, ASBC ەرەجەسى بويىنشا 11 سالماق دارەجەسىندە كۇش سىناسۋدا. ازىرشە چەمپيونات باستالىسىمەن قازاقستان, قىتاي, ءۇندىستان, جا­پو­نيا مەن قوس كورەيانىڭ كوماندالارى ۇزدىك ناتيجەلەر كورسەتۋدە. وزگە ەل­دىڭ سپورت­شىلارىن ايتپاعاندا, ءبىزدىڭ قۇ­را­مادا 46 كيلو سالماقتاعى نازىم قى­زايباي مەن وكسانا كورولەۆادان (57 كگ.) باسقالارىنىڭ ءبارى بۇگىن باستالاتىن جارتىلاي فينالدىق كەزدەسۋگە جولداما الدى. مۇندا ناز­گۇل بورانباەۆا (48 كگ.), ايگەرىم اس­قاروۆا (51 كگ.), جاينا شەكەربەكوۆا (54 كگ.), گۇلجان ۋببينيازوۆا (60 كگ.), سايدا قاسەنوۆا (64 كگ.), ەلەنا كول­تسوۆا (69 كگ.), داريعا شاكىموۆا (75 كگ.), مارينا ۆولنوۆا (81 كگ.) مەن ودان جوعارى سالماقتا قولعاپ ءتۇي­ىستىرىپ جاتقان يۋلدۋز مامات­كۋ­لوۆا چەم­پيو­نات باستالىسىمەن جەك­پە-جەك­تەرىنىڭ ءبارىن ساۋاتتى وتكىزىپ, جەڭىسكە جەتتى. ال سارسەنبى كۇنى وتكەن شيرەك فينالدىق كەزدەسۋدە نازىم مەن وكسانانىڭ قارسىلاستارىنا ەسە جىبەرىپ العانىن ۇلتتىق قۇرامانىڭ اعا باپكەرى ل.تىلەۋباەۆ قىزداردىڭ بويىندا جارىسقا دەگەن جىگەر بول­عانىمەن, ولاردىڭ قارسىلاستارىنىڭ ۇستانعان تاكتيكاسىنا كوپ ءمان بەر­مەي, پسيحولوگيالىق شىدامدىلىق تانىتپايتىن قاسيەتتەرىمەن باي­لا­نىستىرۋدا. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر قاي ەلدىڭ بوكسشى قىزىن الىپ قارا­ساق, شارشى الاڭعا شىققان سوڭ ولار مىندەتتى تۇردە جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن ال­عا ۇمتىلىپ, قارسىلاسىنىڭ تاكتي­كاسىنا كوپ ءمان بەرە بەرمەيدى. وسى چەمپيوناتتا قوس قىزىمىزدىڭ جە­ڭىل­­گەنىنىڭ سەبەبىن وسىمەن باي­لا­نىستىرۋعا بولادى. دەگەنمەن, بوكس­تىڭ بىلگىر باپكەرىنىڭ پىكىرى بوي­ىن­شا, بىزدە وزگە ەلدىڭ وكىلدە­­رىمەن ءبا­سە­كەلەسە الاتىن سپورت­شىلار بار­شى­لىق. قازىر قۇرا­ما­داعى قىزدار­دىڭ كوبى الەم چەم­پيوناتتارى, حا­لىق­ارالىق تۋرنيرلەر مەن جارىس­تاردىڭ جەڭىمپازدارى, جۇلدەگەرلەرى. استانادا ءوتىپ جاتقان بيىلعى ءبا­سەكەدە قازاقستان كومان­داسى قىتاي جانە ءۇندىستان بوكس­شىلارىنان ايلاسىن اسىرىپ, باس جۇلدەنى جەڭىپ الۋعا مۇمكىندىگى كوپ. سارسەنبىدە ازيا چەمپيونا­تى­نىڭ شيرەك فينالدىق كەزدەسۋلەرى وتكەن كۇنى ايەلدەر قۇراماسىنىڭ تاعى ءبىر اعا باپكەرى, ۇلتتىق قۇراما كوماندانىڭ باستىعى قايرات ما­ناشەۆ تا ازىرشە وتانداستارىمىزدىڭ وزگە ەلدەرگە قاراعاندا ناتيجەلى ونەر كورسەتىپ, التىن مەدالدى جەڭىپ الۋعا بار مۇمكىندىكتەرىن سالىپ جات­قانىن اتاپ ءوتتى. مۇندا ول قازاق­ستان قۇراماسىنىڭ اتالمىش چەم­پيو­ناتقا جاقسى دايىندىقپەن كەلگەنىن, ءبىزدىڭ كوماندانىڭ ششۋچە مەن الماتىدا بىرنەشە وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزگەنىن, وسىنىڭ ءوزى شارشى الاڭدا قىزداردىڭ قولعاپ تۇيىستىرۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزىپ وت­ىر­عانىن ايتتى. وسى جەردە قايرات ماناشەۆتى ۇلتتىق قۇرامانىڭ چەم­پيوناتقا قانداي دايىندىقپەن كەل­گەنىن جانە بوكس فەدەراتسياسى تارا­پىنان وعان نەندەي جاعدايدىڭ جا­سالعانىن كەڭىرەك ءبىلۋ ءۇشىن اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا, ول بىزگە بىلاي دەدى: – قازىر ايەلدەر بوكسىنا, زامان تالابىنا ساي دەيمىز بە, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ءار تۇكپىرىندە زور كوڭىل ءبولىنىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ول 2008 جىلى وليمپيادا باعدار­لا­ماسىنا ەنگەننەن كەيىن بوكستى قايتا دامىتۋ ءىسى باستالدى. بۇگىندە ۇلتتىق قۇرامانىڭ ساپىندا كۇش سىناسىپ جۇرگەن قىزدارىمىزدىڭ دەنى سول كەزدەن بوكسپەن اينالىسا باستاعان بوكسشىلار. وسى كۇندەرى ەلىمىزدە ايەلدەر بوكسىن دامىتۋ ءۇشىن دە ۇلكەن جۇمىستار جاسالىپ جاتقانىن ايتقىم كەلەدى. اسىرەسە, قازاقستان بوكس فەدەراتسياسى باسشىلىعىنا تيمۋر ق ۇلىباەۆ كەلگەلى رەسپۋب­لي­كانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بوكستى دا­مىتۋدىڭ جاڭا جوبالارى ىسكە قو­سىلا باستادى. وعان مىسال رەتىندە ءوزى­مىز وسى كەزگە دەيىن وتكىزۋگە كوپ دايىندالعان ايەلدەر اراسىنداعى ازيا چەمپيوناتىن ايتۋعا بولادى. قازاقستاندا بۇعان دەيىن مۇن­داي بايراقتى دودا وتكىزىلمە­گەن­دىك­تەن, ونى دۇنيە جۇزىنە لايىقتى دەڭ­گەيدە وتكىزۋ ءۇشىن فەدەراتسيا تارا­پىنان ايتارلىقتاي جۇمىس ىستەلىندى. وسى ورايدا, ونىڭ ايتۋىنشا, ۇلت­تىق قۇرامانىڭ جارىسقا دايىن­دالۋىنا فەدەراتسيانىڭ حالىق­ارا­لىق دەڭگەيدەگى جانە رەسپۋب­لي­كا­ىشىلىك شارالاردى ۇيلەستىرۋدەگى ات­قارۋشى ديرەكتورى دانيار ءابىل­عازين, ايەلدەر بوكسىن ۇيلەستىرۋشى بەرىك مىرجىق­باەۆ پەن ماماند­ار­دىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. قازىر فەدە­راتسيادا وسىنداي بەس ساۋساقتىڭ ءبى­رى­گىپ جۇمىس ىستەۋىنىڭ ناتيجەسىندە رەسپ­ۋبليكانىڭ بارلىق وب­لىس­تا­رىندا ايەلدەر بوكسىمەن قاتار, با­لالار جانە جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورت­تىڭ وسى تۇرىمەن اينالىسۋىنا ناقتىلى جۇمىستار ىستەلۋدە. ارنايى بوكس مەكتەپتەرىن اشۋ, تورەشىلەردى دايىنداۋ, جارىستاردى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي وتكىزۋ, عىلىمي-مە­ديتسينالىق جەتىستىكتەردى پايدالانۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. ال قازاقستاننىڭ نامىسىن قور­عايتىن ۇلتتىق قۇراما بوكسشى­لارىنا قازىردىڭ وزىندە جاقسى جاعداي جاسالىپ وتىر. بۇگىندە ەرەسەكتەر, جاستار قۇرا­ما­لا­رىمەن قوسا ايەلدەر كومان­داسىنىڭ ءبىرىنشى ءنومىرلى بوكس­شىلارى مەن باپكەرلەرى قوماقتى ايلىق الادى. وسىنىڭ ءبارى قازاق­ستان بوك­سىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋگە جاسالىپ جاتقان جۇمىستار. داستان كەنجالين.