زاڭ ساۋاتتىلىعى: كوشىرمە تىنىس بەلگىسىنىڭ الەگى

وسىلاردىڭ ىشىندە تەك ءبىر ءسوزى وزگەشە, وزگە تۇسى اينا قاتەسىز ەكى كودەكس بار. ولار – قىلمىستىق-پروتسەستىك جانە ازاماتتىق پرو­تسەستىك كودەكستەر. جو-جوق, قاتەلەسىپ­پىن. تەك ءبىر سوزىندە عانا ەمەس, ءسوز ارا­سىن­داعى دەفيستە ايىرما­شىلىق بار. بىرەۋىندە ول بار دا, ەكىنشىسىندە جوق. وسى دەفيس سونشالىقتى بىرنارسە شەشىپ تۇر ما؟! ونىڭ ۇستىنە بۇلار ادام تاع­دىرىن تىكەلەي شەشەتىن زاڭدار ەمەس پە؟ زاڭ بولعاندا زاڭنىڭ بىرەگەيى, ياعني جيناقتالعان, كوديفيكاتسيادان وتكەن زاڭ – كودەكس. قاندى كويلەك توتا­لي­تار­لىق زاماننان قالعان «كازنيت نەلزيا پوميلوۆات» دەگەن تىركەستى ءبا­رىمىز بىلەمىز. ءبىر عانا ءۇتىر ادام تاعدىرىن شەشەدى.

زاڭداردىڭ قازاقشا ماتىنىندە بىردەڭە تۇسىنىكسىز بولسا, ورىسشاسىنا جۇگىنەتىن ادەت زاڭگەرلەر اراسىندا بۇرىننان بار. ال ەندى بۇل زاڭداردىڭ ورىسشاسىن قاراپ كورەلىك, «ۋگولوۆنو-پروتسەسسۋالنىي كودەكس رك» جانە «گراجدانسكي پروتسەسسۋالنىي كودەكس رك». ماسەلەنىڭ توركىنىن ەندى تۇسىنگەن بولارسىز. ورىس تىلىندەگى نۇسقاسىندا ازاماتتىق پروتسەسس تۋرا­لى زاڭدا تولىقتاي «گراجدانسكي پروتسەسسۋالنىي» دەپ جازادى دا, قىلمىستىققا كەلگەندە «ۋگولوۆنىي پروتسەسسۋالنىي» دەمەي, ءسوزدى «ۋگو­لوۆ­نو-پروتسەسسۋالنىي» دەپ قىسقا قايىرادى. سول سەبەپتى دە وسى دەفيس ورىس تىلىنە ءوز گرامماتيكالىق ەرەجەسىنە ساي كومەككە كەلىپ تۇر. دەمەك ورىس ءتىلىنىڭ گرامماتيكالىق زاڭىنا ساي تولىقتاي «گراجدانسكي پروتسەسسۋالنىي» دەپ كەلتىرسە, ەشقانداي دەفيس كەرەك ەمەس, ال سوزدەردى ءوزارا قۇرمالاستىرىپ جانە قىسقارتىپ «گراجدانسكو-پروتسەس­­سۋالنىي» دەسە مىندەتتى تۇردە دەفيس كەرەك. ال قازاقشاسىنىڭ مۇرتى دا بۇزىلعان جوق قوي؟! ەكەۋى دە قاجەتتى سوزدەردى تولىقتاي جازىپ تۇر, ياعني «قىلمىستىق پروتسەستىك», «ازاماتتىق پروتسەستىك» دەپ. ورفوگرافياسى دا, ورفوەپياسى دا بىردەي. سوندا بۇل دەفيس تۇرماسا, قازاقشا ءماتىننىڭ ماعىناسى وزگەرىپ سالا بەرە مە؟ جوق, ارينە. بۇل نوقتامەن جەتەككە ءجۇرىپ قالعان قۇلدىق سانانىڭ عانا كورىنىسى. باسقا ەشتەڭە ەمەس. ورىسشا نۇسقاسىندا ءبىر عانا دەفيس تۇرسا دا, جەتەككە ءجۇرىپ قالعان سانانىڭ يەسى ءۇتىر, نۇكتە, دە­في­سى­نە دەيىن قالتقىسىز كوشىرۋى كەرەك.

زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنەن حابارى بار ماماندار بىلەدى. ەشكىم دە تۇسىنەن شوشىپ ويانىپ, ءبىر زاڭدى قابىلداي سالمايدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل تارىزدەس كولەمدى, سالماقتى زاڭداردى.

زاڭ جوباسى پارلامەنتكە تۇسكەنشە ماماندار تالقىلاۋىنان وتەدى, سودان سوڭ بىرنەشە مارتە لينگۆيستيكالىق ساراپتاماعا سالىنادى. سودان كەيىن ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سۇزگىسىنەن وتكەن سوڭ ماجىلىسكە, ودان كەيىن عانا سەناتقا وتكىزىلەدى. سوندا الگى مامان­دار­دىڭ ءبارى دە وسى دەفيستى كورمەي قالدى ما؟!

جوق, البەتتە. دەفيستى كوردى, بىراق ودان سوكەتتىك كورمەدى. ونداعان جىل ەلىمىز عانا بوداندىقتا بولعان جوق, سانامىز دا بوداندىقتا بولدى. ونى وسى جالعىز دەفيس دالەلدەپ تۇر.

دەمەك «قىلمىستىق-پروتسەستىك كودەكس» تە «ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس» سياقتى ەش سىزىقسىز «قىل­مىستىق پروتسەستىك كودەكس» دەپ جازىلۋ كەرەك ەدى.

رەتى كەلگەندە «قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى» تۋرالى دا ايتا كەتەلىك. بۇل كودەكسكە دە, بىرىنشىدەن, دەفيس قاجەت ەمەس. ورىسشاسى قۇساپ «ۋگو­لوۆنو» دەپ, ءسوز اياعىن جۇتىپ تۇرعان جوقپىز. ەكىنشىدەن, ودان دا سوراقى نارسە بار. ول مۇنىڭ اتاۋى تۇبىرىمەن دۇرىس ەمەس. نەگە؟ ءدال وسى «قىلمىستىق اتقارۋ كودەكسى» دەگەندى قايتادان ورىس تىلىنە تارجىمالاساق, «پرەستۋپنو-يسپولنيتەلنىي كودەكس» بولىپ شىعا كەلەدى. سەبەبى ورىس ءتىلدى زاڭناما «ۋگولوۆنىي» دەگەندى قىل­مىسقا دا, جازاعا دا قاتىستى قول­دانادى. ويتكەنى ونىڭ ءتۇبىرى قىلمىس تا, جازا دا ەمەس, «گولوۆا», ياعني باس, ادام تاعدىرى. ال ءبىز قىلمىستى قىلمىس, جازانى جازا دەپ ايتامىز. «قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى» دەپ جۇرگەن زاڭىمىز كالكا جولىمەن «ۋگولوۆنو-يسپولنيتەلنىي كودەكس­تەن» الىنا سالعان. شىن مانىندە, ونىڭ اتاۋى «جازا اتقارۋ كودەكسى». نانباساڭىز, وسى كودەكستى قولىڭىزعا الىپ وقىپ كورىڭىز, تەك تاعايىندالعان جازالاردىڭ قايسىسى قالاي ورىندالاتىنى تۋرالى جازادى. «سوندا بۇل كەڭەس داۋىرىنەن وسىلاي كەلە جاتىر ما؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. جوق. كەڭەستىڭ زاڭنامادا وسىنداي كودەكس بولدى, بىراق مۇنداي اتاۋ بولمادى. كودەكس جازا اتقارۋ دەپ ەمەس «قازاق كسر-نىڭ ەڭبەكپەن تۇزەۋ كودەكسى» دەپ اتالدى (يسپراۆيتەلنو-ترۋدوۆوي كودەكس كازاحسكوي سسر). بۇل, ارينە, «ادامدى ادام ەتكەن – ەڭبەك» دەگەن ماركسيستىك ۇستانىمدى تۋ ەتكەن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ اۋەنى.

ەڭ العاشقى «قىلمىستىق-اتقارۋ كودەكسى» 1997 جىلعى 13 جەلتوقساندا قابىلداندى. ودان بەرى ايتىپ كەلەمىز. 2012 جىلدىڭ 20 قىركۇيەگىندە «جاڭا قىلمىستىق كودەكستى ازىرلەۋ اياسىندا قىلمىستىق زاڭنامانى دامى­تۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» اتتى حا­لىقارالىق كونفەرەنتسيادا ما­عان «قازاقستان رەسپۋبليكاسى قىل­مىستىق زاڭناماسىنىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندەگى تۇپنۇسقالىق ماسە­لە­لەرى» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساۋ بۇيىردى. باياندامادا وسى ماسەلەنى باسىپ ايتتىق, ودان بولەك, زاڭداردىڭ دالمە دالدىگى توعىز باعىت بويىنشا شاتقاياقتاپ تۇر­عانىن جەتكىزدىك. ەڭ قىزىعى, وسى كونفەرەنتسياعا پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ونىڭ ىشىندە قىل­مىستىق كودەكستى دايارلاۋ بو­يىن­شا جۇمىس توبىنىڭ باسشىسى دا, قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكستى دايارلاۋ توبىنىڭ باسشىسى دا قاتىسىپ وتىردى. ودان بولەك, وسى كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ا.شورمانباەۆا استاناداعى جۇمىس توبىنىڭ جيىنىنا قاتىسۋ بارىسىندا قورىتىندى سوزىممەن بىرگە كەس­تە كۇيىندە جاسالعان قاتەلەردى CD ديسكىگە كوشىرىپ, جۇمىس توبىنداعى ءار دەپۋتاتقا جەكە-جەكە تابىس ەتتى. ودان شىققان قورىتىندى جوق ەمەس, از-ماز بار, بىراق وسى دەفيس پەن «قىل­مىستىق-اتقارۋ» سوزىنە جەتپەي قالىپتى.

وزگەسىن ايتپاعاندا, ياعني «جازا» اتقارۋ كودەكسىنىڭ ءوزىن جانە قىلمىس­تىق پروتسەستىك كودەكستى ەسەپكە الما­عاندا, «قىلمىستىق-اتقارۋ» دەگەن ءسوز تەك قىلمىستىق كودەكستىڭ وزىندە 46, 48, 51, 72, 81, 91, 428-باپتارىندا 31 رەت ۇشىراسادى.

«ال سوندا زاڭداردىڭ قازاقشا نۇس­قاسىندا سىزىقشا مۇلدە قول­دانىلماۋ كەرەك پە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىن­دايتىنى حاق. قولدانىلادى, ارينە. تەك سويلەمدەگى بىرىڭعاي مۇشەلەر قول­­دانىلعاندا عانا.

ادەتتە, قازاق ءتىلىنىڭ گرامما­تي­كا­لىق زاڭدىلىعىندا سويلەمدەگى بىرىڭعاي مۇشەلەردىڭ ۇشىراسۋ بارىسىندا ءۇتىر قولدانادى. ال زاڭنامادا ءۇتىر قولدانۋدىڭ ەرەكشەلىگى بار. قارا­پايىم ماتىن­دەردە ءۇتىر لوگيكاداعى كونيۋنكتسيا ءرولىن اتقارسا, زاڭداردا ول ديزيۋنكتسيا رولىندە, ياعني قارا­پايىم ماتىندەردە ول «جانە» دەگەن ماعىنا بەرسە, زاڭنامادا «نەمەسە» رە­تىندە قولدانىلادى. مىسالعا, «ەسىرت­كى زاتتاردى يەمدەنۋ, ساقتاۋ, وتكى­زۋ, تاسىمالداۋ» دەسە, ول ادام ەسىرت­كىنى يەمدەنىپ, سودان سوڭ ساقتاپ, سو­دان سوڭ وتكىزسە عانا قىلمىس بولمايدى, تەك يەمدەنسە بولدى نەمەسە ساقتاسا جەتكىلىكتى, نە وتكىزسە دە ءبىر قىلمىس ءبىتتى. سول سەبەپتى زاڭ­دار ءۇتىر­دى ساقتىقپەن قولدانادى, ال زاڭ­دار­­دىڭ اتاۋلارىندا مۇلدەم دەر­لىك قولدانىلمايدى.

كودەكستەردىڭ اتاۋىندا وسىنداي ءبىر جۇكتى موينىنا العاندا عانا دەفيس بولۋى ءلازىم. مىسالى, 2020 جىلعى 29 ماۋسىمداعى «اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكس» تۋرالى وسىلاي ايتۋعا بولادى, سەبەبى بۇل «اكىمشىلىك راسىمدىك كودەكس» دەگەن ءبىر زاڭ جانە «اكىمشىلىك پروتسەستىك كودەكسى» دەگەن ەكىنشى زاڭ قاتار بولماس ءۇشىن, بىرقاتار سايكەس كەلىپ قالاتىن تۇستارىندا ءبىر-ءبىرىن قايتالاپ, زاڭ تەحنيكاسىن بۇزىپ, ازاماتتاردى شاتىستىرماس ءۇشىن ەكى اكتىنىڭ ەرەجەلەرىن ءبىر كودەكسكە ۇي­لەس­تىرىپ سالعان سوڭ تەرەزەسى تەڭ اتاۋلار دەفيس ارقىلى بەرىلگەن.

بۇل اڭگىمە تەك دەفيس تۋرالى. بۇل زاڭىمىزداعى ەمەس, سانامىزداعى كوشىرمە ەكەنىن كورسەتكىمىز كەلدى. ال تەرميندەر مەن ءسوز تىركەستەرىندەگى وراشولاقتىقتاردىڭ جىرى بولەك. وندا دا شەكەمىز قىزىپ تۇرعان جوق, ءتىپتى ەزۋتارتار وقيعالار دا بولىپ ءجۇر. 1997 جىلى قابىلدانعان قىلمىستىق كودەكستەگى «گوسۋدارستۆەننايا تاينا» دەگەندى «گوسۋدارستۆەننىي سەكرەت» دەپ وزگەرتۋ تۋرالى 05.05.2000 ج. № 47-2 زاڭى قابىلدانىپ كەتتى. ويتكەنى ونىڭ الدىندا عانا «و گوسۋدارستۆەننىح سەكرەتاح» دەگەن ارنايى زاڭ شىققان. البەتتە, زاڭ جوباسىنىڭ ورىسشا نۇسقاسى تالقىلاندى عوي, ال قازاقشا نۇسقاسىندا ەكەۋى دە «سەكرەتىڭ» دە, «تايناڭ» دا «مەملەكەتتىك قۇپيا» عوي. ەندى قايتپەك كەرەك؟! مۇنى «ونەرتاپقىشتار» سەپتىك جالعاۋىن وزگەرتىپ جاتقان زاڭ سەكىلدى ەتىپ كور­سە­تىپ, تىعىرىقتان شىعىپ كەتتى. ال قازاقشا ماتىندەردەگى شيقانى شىعىپ جاتقان تۇستارىن وزگەرتەتىن وسى كۇنگە دەيىن بىردە ءبىر ارنايى زاڭ قابىلدانعان ەمەس. ال ءبىز وزىمىزشە قومپيىپ سەپتىك جالعاۋىن وزگەرتىپ قويامىز. بىزگە سەپتىك ەمەس, سەرپىلىس كەرەك. زاڭداعى ەمەس, ساناداعى سەرپىلىس قاجەت. وسى قازىر «جاڭا قازاقستان قۇرىپ جاتىرمىز» دەپ شىرەنىپ, شىدەر ءۇزىپ ءجۇرمىز. جاڭا قازاقستاندى سانانى وزگەرتۋدەن باستاعانىمىز ابزال, ال ساناسىن وزگەرتكىسى كەلمەيتىندەردىڭ ءوزىن وزگەرتۋ ءلازىم. وڭكەي كۇشىگىنەن تالانىپ, ارلان شىقپايتىنداردى ابادانعا سالا بەرمەي, اۋەلدەن ازۋىن ايعا بىلەگەندەردى سىنايتىن شاق كەلگەن سىڭايلى.

الماس جۇماعالي,

م.نارىكباەۆ اتىنداعى
KazGUU ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسيستەنت-پروفەسسورى