مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا: «ينتەرنەت جəنە تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق əرەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي قاتەرلەردى انىقتاپ, قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ساراپتاما جۇمىسىن كۇشەيتۋى قاجەت. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق جəنە قارجىلىق ساۋاتىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرعان ءجون», دەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارسا, جاعدايدىڭ ۋشىعىپ تۇرعانىن پايىمداي بەرىڭىز.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم دۇيسەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ازاماتتاردىڭ اقشاسىن الداۋ جولىمەن زاڭسىز يەمدەنۋ – قىلمىستاردىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى.
– ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ورشۋىنە پاندەميا كەزىندەگى شەكتەۋ شارالارى ەرەكشە اسەر ەتتى. سول كەزدە تۇتىنۋشى حالىق ونلاين قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە جۇگىندى, تاۋارلاردى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الا باستادى. سايكەسىنشە, بانكتەردىڭ قىزمەت كورسەتۋى بارىنشا تسيفرلىق فورماتقا كوشتى. ونلاين قارىزدار مەن ەلەكتروندى اقشا اۋدارۋلار كوبەيدى. قازىر ءاربىر ازاماتتىڭ قولىنداعى تەلەفوندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى بار. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى ولاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن ۇرلىقتاردىڭ وسۋىنە اكەلدى.
بۇل – جالعىز ءبىزدىڭ ەلدە ەمەس, بۇكىل الەمدە بەلەڭ العان وزەكتى ماسەلە. الاياقتار ازاماتتاردى الداۋ ءۇشىن ءارتۇرلى امالداردى قولدانادى. سول سەبەپتى قىلمىستاردىڭ سانى جىلدان جىلعا كوبەيىپ وتىر. تىركەلگەن ىستەردى تالداۋ كورسەتكەندەي, الاياقتار ابونەنتتىك ءنومىردى اۋىستىرۋعا ارنالعان ارنايى سەرۆيستەردى (باعدارلامالىق جاساقتاما) بەلسەندى پايدالانادى. ياعني باعدارلامالىق جاساقتامانىڭ كومەگىمەن شىنايى ابونەنتتىك ءنومىردى وزگەرتىپ, جىمىسقى ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرىپ وتىر. الەۋمەتتىك ينجەنەريا ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, الاياقتار شوتتاعى كۇدىكتى وپەراتسيالار نەمەسە نەسيە الۋعا ارەكەت تۋرالى حابارلايدى. ولار كوبىنە وزدەرىن بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى, پوليتسيا نەمەسە پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى رەتىندە ۇسىنادى جانە بانكتىڭ جوسىقسىز قىزمەتكەرلەرىن ۇستاۋ بويىنشا ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلايدى. اقشانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردى شوتتاعى نەمەسە دەپوزيتتەگى اقشانى قاۋىپسىز «ساقتاندىرۋ» شوتىنا اۋدارۋعا كوندىرەدى, – دەيدى رۇستەم دۇيسەتاەۆ.
تىعىرىققا تىرەلگەندەردى اڭگىمەگە تارتساڭ, كوبىنىڭ ماسەلەسى شاعىن قارجى ۇيىمدارىمەن بايلانىستى. الاياقتار بىرنەشە نەسيە رەسىمدەپ, قولىنا ۇستاپ كورمەگەن اقشانى موينىنا ءىلىپ بەرگەن. ايتپەسە, نارىق قىسپاققا العان ۋاقىتتا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسەپشوتىندا ميلليونداپ قاراجات جاتقان جوق. مۇنداي جاعدايعا كوبىنە زەينەتكەرلەر تاپ بولادى. الاياقتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرىپ, «ەسەپشوتىڭىزداعى قاراجاتتى الاياقتار شەشىپ الايىن دەپ جاتىر» دەپ قارا بۇلتتى ءتوندىرىپ, قارتتاردى قاپى قالدىرىپ جاتادى. جاستاردىڭ ءوزى ءاپ-ساتتە الدانىپ, سان سوعىپ ءجۇر.
جۇرت اراسىندا الاياقتاردى «اياعىنان شالۋ» ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 190-بابى 2-بولىگى 4-تارماعىنا سايكەس, اقپاراتتىق جۇيەنى پايدالانۋشىنى الداۋ نەمەسە سەنىمىن تەرىس پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان الاياقتىق 4 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا نەمەسە ايىپپۇل (4 مىڭ اەك) سالۋدى كوزدەيدى. قىلمىس توپ قۇرامىندا نەمەسە اسا ءىرى مولشەردە جاسالعان جاعدايدا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
بۇگىندە وڭىرلەردە كيبەرقىلمىستى تەرگەيتىن مامانداندىرىلعان تەرگەۋ-جەدەل توبى قۇرىلعان. رەسپۋبليكا بويىنشا جەدەل-ىزدەستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, بىلتىر 26-28 ماۋسىم ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىن قامتىعان «انتي-فرود» جەدەل-پروفيلاكتيكالىق شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە, 303 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپ, 457 بۇرىن جاسالعان قىلمىس اشىلدى, 254 ادام ۇستالدى. اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانۋشىلارعا قاتىستى 2 جانە ودان دا كوپ الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن وسىنداي 39 ادام قۇرىققا تۇسكەن.
ارينە, كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋدە ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ دا جوعارى بىلىكتىلىگى – باستى نازاردا. سالا ماماندارى حالىقارالىق جانە سالاارالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە شەتەلدەردە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ مەن ولاردى اشۋدىڭ جاڭا ادىستەمەلەرى نەگىزىندە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ جۇرگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
جاسىراتىنى جوق, ينتەرنەتتە جارناماسى جارقىن تاۋارلاردى كورگەندە, قاي-قايسىمىز دا ونى ساتىپ الۋعا قۇلشىنامىز. مۇنداي جاعدايدا, ەڭ بىرىنشىدەن, سول تاۋار الاتىن سايت قانداي سايت, جالعان ەمەس پە, سونى انىقتاۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. ونىڭ مەكەنجايى, تەلەفوندارى بار ما, سوعان قارايمىز. ەگەر بولىپ جاتسا, وعان حابارلاسىپ, ساتۋشىسىمەن سويلەسۋىمىز قاجەت. وسى سايتتا بۇل تاۋاردى بۇرىن العان ادامداردىڭ پىكىرلەرى بار ما, ولار نە دەيدى, وسىعان دا نازار اۋدارعان ارتىق ەتپەيدى. وسىنداي جان-جاقتى اقپاراتتاردى انىقتاپ العاننان كەيىن عانا اقشانى تولەۋىمىزگە بولادى.
تاعى ايتا كەتەتىن ماڭىزدى ماسەلە – ءاربىر ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەردە, پلانشەتتە ۆيرۋسقا قارسى باعدارلامالار مىندەتتى تۇردە بولعانى دۇرىس. ويتكەنى ول سىزگە قاجەتسىز, كۇماندى, ءسىزدىڭ باعدارلامالارىڭىزعا تىكەلەي زيان كەلتىرەتىن بوتەن فايلداردى تەز انىقتاپ, ءبارىن ءوزى-اق جويىپ وتىرادى نەمەسە سىزدەن سۇراپ وتىرادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بانكتەر بولسىن, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى بولسىن, ەش ۋاقىتتا سىزگە تەلەفونمەن حابارلاسىپ نەمەسە مەسسەندجەرمەن جازىپ, لوگين, پارول سەكىلدى قۇپيا مالىمەتتەردى سۇرامايدى. تىپتەن قاجەت بولعان جاعدايدا, بانك قىزمەتكەرى سىزگە حابارلاسىپ, بار ماسەلەنى ناقتىلاۋ ءۇشىن ء«بىزدىڭ كەز كەلگەن بولىمشەمىزگە كەلىپ كەتىڭىز» دەپ ءوتىنۋى مۇمكىن. سەبەبى تەلەفون ارقىلى مۇنداي ماسەلەلەر شەشىلمەيدى.
