سۋرەتتى تۇسىرگەن اۆتور
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كلارا حافيزوۆا اتالعان مونوگرافياسىنا قازاق حاندىعى بيلەۋشىلەرى ءۇش ۇرپاعىنىڭ ەكى عاسىر بويى قازاق مەملەكەتتىلىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاۋ جولىنداعى قىزمەتىن ارقاۋ ەتكەن. اۆتور سوزىمەن ايتقاندا: «قازاق حاندىعى ديپلوماتياسى تاريحىندا بىرقاتار بەلگىلى تۇلعالار بولدى. ولاردىڭ ءومىربايانىندا سول كەزەڭنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تولىق ءارى ايقىن كورىنىس بەرەدى. بۇل مالىمەتتەر رەسەي, تسين يمپەرياسى مەن يسلام الەمى ارالىعىندا ورنالاسقان قازاق حاندىعىنىڭ كوپسالالى جانە كۇردەلى حالىقارالىق بايلانىستارىن تۇسىنۋگە كومەكتەسەدى. XVIII–XIX عاسىرلاردا قوقان, بۇقار جانە حيۋا حاندىقتارى, يران مەن تۇركيا يسلام الەمى سانالدى. بۇل ەڭبەكتە نەگىزىنەن ابىلمامبەت, ابىلاي حان, ابىلفەيىز سۇلتان جانە ونىڭ ۇرپاقتارى: ورىس, التىنسارى, جوشى, سارت يۋچين, كەنەسارى, عۇبايدوللا, ءالي سۇلتاندار, ابىلاي حاننىڭ ۇلى سوك سۇلتان, تەزەك تورە, شوقان ءۋاليحانوۆ, جوڭعار حانى داۆاشى, تولە بي, قابانباي, قوجابەرگەن, بەردىقوجا باتىرلار, تاعى باسقا دا تۇلعالار تۋرالى ايتىلادى».
ءىس-شارانى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەركىن تۇقىموۆ اشىپ, «قازاقستاندا قىتايتانۋ مەكتەبى ءالى قالىپتاسۋ ساتىسىندا, سوندىقتان كلارا شايسۇلتانقىزىنىڭ ەڭبەگى سەكىلدى ءاربىر مونۋمەنتالدى تۋىندىنىڭ قۇنى جوعارى. قىتايتانۋ – قاجەتتى ءبىلىمدى, قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيىن, قىتاي ءتىلىن ءبىلۋدى قاجەت ەتەتىن كۇردەلى باعىت. سوندىقتان بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قىتايتانۋ بويىنشا زەرتتەۋلەردىڭ باستاماشىسى بولا وتىرىپ, وسى باعىتتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ كەلەدى. كلارا شايسۇلتانقىزىنىڭ ەڭبەكتەرى جوعارى اكادەميالىق مادەنيەتتىڭ ۇلگىسى. قازاق حاندىعى بيلەۋشىلەرى ءۇش ۇرپاعىنىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن, اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بىرلىگىن ساقتاۋ جونىندەگى قىزمەتىنە ارنالعان مونوگرافيا عالىمنىڭ كوپجىلدىق عىلىمي ىزدەنىسىن جۇزەگە اسىرعان ىرگەلى ەڭبەك. قىتايداعى باستاپقى دەرەككوزدەر زەرتتەلىپ, ۇلان-عايىر جۇمىس اتقارىلعانىن پايىمداۋعا بولاتىنىن» اتاپ ءوتتى.
«بۇل كىتاپ – مەنىڭ جارتى عاسىرلىق قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناسىنىڭ تاريحىنا ارنالعان ەڭبەگىمنىڭ جەمىسى. ەگەر بۇرىن بۇل تاقىرىپتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ماسەلەلەر تۇرعىسىنان قاراستىرساق, اتالعان ەڭبەك وركەنيەتتىك كوزقاراسقا باعىتتالعان. قازىرگى تاڭدا الەم مۇراعاتتارى اشىلىپ, ءتۇرلى مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە اسىپ جاتىر. سوعان سايكەس جاسالعان ءىس-ساپارلار ناتيجەسىندە كوپتەگەن ماتەريالدار ەلگە اكەلىندى. كىتاپقا ءوزىم اۋدارعان كوپتەگەن تۇپنۇسقا ماتەريالدار دا ەندى. كونە قىتاي تىلىندە جازىلعان بۇل دەرەكتەردى اۋدارۋدا كوپ قيىندىق كەزدەستى», دەيدى كلارا شايسۇلتانقىزى.
قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى قۇرىلعانىنا 30 جىل تولۋىنا ارنالعان يگى شارالاردىڭ باستاماسى رەتىندەگى تانىستىرىلىمعا ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋ جونىندەگى رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇرات ءابدىروۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆ, «سارايشىق» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇحتار ابىلسەيىت, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مۇحتار قوجا, ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى راشيد ورازوۆ, تاعى باسقا عالىمدار بايانداما جاساپ, ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
اتالعان ءىس-شارا عالىم ەڭبەگىن دارىپتەۋمەن قاتار, جاس زەرتتەۋشى-عالىمداردى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ شىعىستانۋ جانە قىتايتانۋ عىلىمدارىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا شاقىرادى.
الماتى
