كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وقيعا رەسەي مەن حيۋا سوعىسقان كەزدە بولعان ەكەن. ورىستىڭ اسكەرى تۇبەك پەن ۇستىرتكە جەتەدى. دالانىڭ كەرىش جولى اياقتالىپ, ەندى قۇم باستالادى. سودان ورىستىڭ ساردارى ادايلارعا تۇيە سۇراپ, جول كورسەتەتىن كىسى سۇراپ ەلشى جىبەرىپتى. اۋىلدىڭ اعالارى بۇكىل ادايدىڭ بيلەرى مەن باتىرلارىن جيناپ كەڭەس قىلادى. جۇرت مامىلەگە كەلە المايدى. بىرەۋ ورىسقا كومەكتەسەيىك دەيدى, بىرەۋ كومەكتەسپەيىك دەيدى. سول جەردە تىلەنشىنىڭ ۇلى جولامان باتىر مەن سۇيىنقارا باتىر بار ەكەن. ەكەۋى ايتىپتى, ەلشىلەردى ەشتەڭە بەرمەي شىعارىپ سالۋ كەرەك دەپ. سونىمەن اقىرىندا بوكەن بيگە «سەن تورەلىگىن ايت» دەيدى. بوكەن بي ۇزاق ويلانىپ ايتتى دەيدى, ءدىن قارىنداس بولعان تۇرىكمەننەن نە كوردىك, ەلىمىزدى تالاي رەت شاۋىپ, بالا دەمەي, شاعا دەمەي قانشا ادامىمىزدى قۇلدىققا ساتىپ جىبەردى. «جاۋدى اياعان – جارالى» دەگەن, كاپىردىڭ قولىمەن بولسا دا قيراتۋ كەرەك, بىزگە ىستەگەنىن الدىنا كەلتىرۋ كەرەك. سوندىقتان تۇيەنى دە, ادامدى دا بەرۋ كەرەك دەپ. سونىمەن وسىعان توقتاسادى. بوكەن بي ورىستىڭ وفيتسەرلەرىن شاقىرىپ الىپ ايتىپتى «مىنە, ءبىز سەندەرگە 500 تۇيە جانە 9 ادام تۇيەشى, قۇمنىڭ جولىن جاقسى بىلەتىن ىزكەسەر بەرەمىز. ەسىڭدە بولسىن, بۇل ادامداردى كوزىڭنىڭ قاراشىعىنداي ساقتا, ۇرىس-سوعىسقا سالما, قاجاما. ەگەر دە بۇلاردى تۇرىكمەندەر ءولتىرىپ كەتسە, نە دالانىڭ جولىن بىلمەيسىڭ, نە قۇدىق پەن سۋاتتى بىلمەيسىڭ, ايدالادا ءبىر وق اتا الماي شولدەن قىرىلاسىڭ» دەپتى. ەرتەڭىنە توعىز ادام ورىستىڭ اسكەرىنە قوسىلىپ شەرۋ تارتادى. سول توعىزدىڭ بىرەۋى ون جەتىگە جاڭا تولعان كۇيشى ەسىر ەكەن. سونىمەن بۇلار از جۇرەدى, كوپ جۇرەدى, اقىرىندا تۇرىكمەننىڭ استاناسى كوكتوبە دەگەن قالاعا جەتەدى. قالانىڭ دۋالى بيىك, قاقپاسى بەرىك, ورىستىڭ اسكەرى قانشا رەت شابۋىلداپ الا الماپتى. سودان اقىلداسىپ, جەردىڭ استىن ءىن قىلىپ قازىپ, دۋالدى تۇبىنەن قوپارىپ دارىمەن جاراتىن بولادى.
شابۋىل توقتايدى, تۇرىكمەننىڭ حانى ءوزىنىڭ سارايىندا جايباراقات وتىرا بەرەدى. حاننىڭ اناسى اقىلدى ادام ەكەن, ءبىر كۇنى دۋالعا شىعىپ, جاۋ جاققا قاراپ تۇرىپ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى دەيدى. بالاسىن شاقىرتادى. حان كەلىپ, قابىرعاعا شىعادى. اناسى ايتتى دەيدى «بالام, كاپىر نەعىپ ءۇنسىز قالدى, نە ىستەمەك ويىڭ بار؟» دەپ. حان ايتىپتى: «نەدەن ابىرجىدىڭ, انا, كاپىر بىزگە نە ىستەيدى؟ قامال بەرىك. سۋ دا جەتەدى, ازىق تا جەتەدى. كاپىر تاماعى تاۋسىلعاننان كەيىن ازىپ-توزىپ ەلىنە قايتادى. سول كەزدە شاعىلدىڭ ىشىندە قۋىپ جەتىپ كەسكىلەپ تاستايمىز», دەپ. اناسى ايتتى دەيدى «الدانبا ءويتىپ, بالام. كاپىردىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايدى. اناۋ تىگۋلى تۇرعان ءۇيدى كوردىڭ بە, سوندا كىرگەن ادام جوق بولىپ كەتەدى. سول ۇيدەن بەرى قاراي ءشوپ سارجولاق بولىپ سارعايىپ كەلە جاتىر. ولار جەردىڭ استىن قازىپ كەلە جاتىر. استانا جۇرتىمىزدى الادى, ءبارىمىزدى قىرادى» دەپ. بىراق بالاسى بۇل سوزگە قۇلاق اسپايدى. اقىرىندا قابىرعانى دارىلەپ جارىپ, ورىستىڭ قالىڭ اسكەرى كوكتوبەگە بۇزىپ كىرىپتى. سول حاننىڭ اناسىنىڭ ايتقانى بولىپتى. كەيىن ەسىر ايتتى دەيدى, «جۇرت قان كەشىپ سوعىسىپ جاتقاندا, تۇرىكمەننىڭ ءبىر جاس جىگىتى جانى شىقپاي قينالىپ جاتىر ەكەن. سونىڭ باسىن سۇيەپ, يمان ايتىپ وتىردىم. سوندا ماعان ريزا بولىپ قالاي كوز جۇمعانىن ۇمىتا المايمىن», دەپ.
كەيىن ەلگە امان-ەسەن ورالعاننان كەيىن ەسىر وسى ەكى كۇيدى شىعارىپتى. كۇيدىڭ جايىن سۇراعان ادامدارعا, تۇرىكمەننىڭ اڭدىعان-باققانى ورىستىڭ اسكەرىنە جول كورسەتكەن ءبىز بولدىق. مەرگەندەرى تالاي رەت اتتى. تۇندە تالاي رەت شاپتى. بىراق ورىستار كەلىسكەندەي, ءبىزدى جاۋعا بەرمەدى. وسى توعىز تۇيەشىنىڭ باسىنان وتكەن قىزىقتى ايتىپ ەدىم دومبىرامەن. ال قىلىشتارى كۇنگە شاعىلىسىپ, كىل جۇيرىك اقالتەكە مىنگەن جاۋمىتتىڭ اسكەرى اقتارىلىپ شىعا كەلگەندە, ورىستىڭ تىم-تىراقاي قاشقانىن تالاي كوردىك. «اقتارىلما» سول تۇرىكمەننىڭ ەرلىگى تۋرالى كۇي. بىزبەن جاۋ بولدى دەمەسەڭ, ەرلىگىندە ءمىن جوق ەدى تۇرىكمەننىڭ دەپتى. كەيىننەن بۇل كۇي «اقتارما» بولىپ, اقىرىندا وسى قازىرگى «اقجارما» اتىن يەلەنىپتى.
اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ بۇل جەردە وسى ەكى كۇيدى شىعارىپتى دەپ وتىرعانداعى بىرەۋى «اقجارما» بولسا, ەكىنشىسى – «توعىز تۇيەشى». اسەكەڭ اتالعان اڭگىمەنى ەرتەدە تۇرىكمەنستاننان كوشىپ كەلگەن قاريادان ەستىگەن. ادايدىڭ ەسكى سوزىندە «اقتارىلما» ءسوزى شابۋىل دەگەن ماعىنانى بىلدىرسە كەرەك. سول زاماندا تۇركىمەندەرگە استانا بولعان كوكتوبەنىڭ ورنى اشعابادتان 60-70 شاقىرىم جەردە قالعان دەسەدى. قازىر ورنى بار ما, جوق پا, بىلمەيمىز. سول جورىق پەن شابۋىلدىڭ ەلەسى ەسىردىڭ «اقتارىلما» («اقجارما») كۇيى عانا.
