ەكونوميكالىق قاراقشىلىق نارىقتى دا, حالىقتى دا دىڭكەلەتىپ وتىر

ءبىر جاعىنان تاۋارلار مەن ازىق-ت ۇلىكتىڭ قىمباتتاي ءتۇسۋى – دۇكەن سورە­لەرى مەن بازارلارعا ساپاسىز ونىمدەردىڭ كەلۋىنە سەپتەسىپ جاتقانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ادەتتە, بۇلار تاڭباسى جوق توندار, ەلەكتروندى تەمەكى, الكوگول, جالعان اۆتوكولىك بولشەكتەرى سياقتى تانىمال برەندتەردىڭ ارزان يميتاتسياسى.

بىرقاتار كونسالتينگتىك كومپانيا­نىڭ زەرتتەۋلەرىنە سايكەس, الەمدەگى كونترافاكتىلىك ونىمدەر نارىعىنىڭ اينالىمى وعان تەڭ ۋاقىت كەزەڭىندەگى ەسىرتكى اينالىمىنان اسىپ دا تۇسەدى. ماسەلەن, «Frontier Economics Ltd». وتكەن جىلى كونترافاكت اينالىمىنىڭ جىلىنا 991 ملرد دوللارعا دەيىن ءوسۋىن بولجاسا, بۇل كورسەتكىش, ارينە, الەمدىك جاساندى زاتتار نارىعىنا تۇگەل ورتاق. وسىنداي وكىنىشتى ۇردىستەن ەلىمىز دە قالىس قالمايدى.

ەكونوميكالىق قىلمىسكەرلەر كونترا­­فاكتسيا مەن قاراقشىلىقتان ايتار­لىقتاي پايدا كورىپ جاتقانىن ۇكىمەت­تەگىلەردىڭ ءىشى سەزەدى, بىراق ونىڭ كەسىرى قانشالىقتى ءتيىپ جاتقانىن ءدال بولجاۋ قيىن.

قىسقاسى, قازىرگى تاڭدا جالعان تاۋار­لاردىڭ داۋرەنى ءجۇرىپ, ساۋداسى وركەندەپ جاتقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ادال بيزنەستىڭ پايداسىنا ايتارلىقتاي نۇقسان كەل­تىرەتىن قاراقشى-بيزنەس تۇتىنۋشى بىتكەنگە زيانىن تيگىزەدى. ەڭ باستىسى, كونترافاكتىلىك تاۋارلار ەكونوميكاداعى كىرىستى عانا ازايتىپ وتىرعان جوق, حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتىن, دەنساۋلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن كەرى كەتىرىپ وتىر.

كونترافاكتسيانىڭ زياتكەرلىك مەنشىك پەن پاتەنتتەرگە نەگىزدەلگەن تۇراقتى بيزنەس-مودەلدەرگە دە يننوۆاتسيا مەن ەكونوميكالىق تۇرعىدا وركەندەۋىنە تيگىزەتىن كەدەرگىسى كوپ دەسەك تە, وكىنىشكە قاراي, كونترافاكتىلىك ونىمدەردى ءوندىرۋ جانە ساتۋ – جاھاندىق سيپاتقا يە بولدى.

قاراقشىلىق تاۋارلار ەۋروپالىق وداق سياقتى ءىرى ەكونوميكالاردا, دامۋشى ەلدەردە بولعاندىقتان, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن تاۋەلسىز بيزنەس-ۇيىمدار تاراپىنان كونترافاكتىلىك تاۋارلاردى وندىرۋگە جانە تاراتۋعا قارسى كۇرەس – قاۋىپتى, زياندى تاۋارلاردىڭ نارىققا ەنۋىنە جول بەرمەي, قوعامدىق قاۋىپسىزدىك پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق زاڭدى ساۋدا جۇيەلەرىنىڭ تۇتاستىعىنا جاردەمدەسۋگە باعىتتالعان.

كونترافاكتىلىك ونىمدەر ساعاتتار, پارفيۋمەريا نەمەسە بىلعارىدان جاسالعان بۇيىمدار سياقتى جوعارى دەڭگەيلى ءسان-سالتانات زاتتارىنان باس­تاپ, ماشينالار, حيميالىق زاتتار نەمەسە اۆتوموبيل بولشەكتەرى سياقتى بيزنەس تاۋارلارىنا دەيىن, سونىمەن قاتار ويىنشىقتار, فارماتسەۆتيكا, كوسمەتيكا مەن تاماق ونىمدەرى سياقتى ءداستۇرلى تۇتىنۋ تاۋارلارىنا دەيىن ەرەكشەلەنەدى. شىنداپ كەلگەندە, كەز كەلگەن ءونىم جالعان بولۋى مۇمكىن.

ەگەر جاساندى ءتۇرى ەڭ كوپ جاسالا­تىن الكوگولدىك ىشىمدىك, شىلىم تۇرلەرى دەيتىن بولساق, تۇتىنۋشى­لار­دىڭ كوپشىلىگى زياندى ازايتۋ تۇ­جىرىمداماسىنا سايكەس زياندى ادەت­تەردەن بىرتىندەپ باس تارتۋ ءۇشىن اعزاعا زياندى ازايتۋ ماقساتىندا زيان­دىلىعى از تۇرىنە كوشۋدى ۇردىسكە اينالدىرىپ جاتادى. كۇشتى الكوگولدەن كۇشتىلىگى تومەن الكوگولگە, ءداستۇرلى تەمەكىدەن قىزدىرىلعان تەمەكى بار قۇرىلعىلارعا اۋىسىپ جاتىر. بىراق الكوگول مەن تەمەكى نارىعىندا كونترافاكتىنىڭ كوپ بولۋى زياندى ازايتۋعا كومەكتەسپەيدى, كەرىسىنشە دەنساۋلىققا ورنى تولماس زيان كەلتىرەدى.

سونىمەن قاتار كونترافاكتىلىك ساۋدا تاۋارلار قۇنىنىڭ ايىرماشىلىعىنا بايلانىستى كىرىستەرىن جوعالتاتىن رەسمي كاسىپورىندار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق وسۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.

وسى تۇرعىدان العاندا كونترافاكتىگە قارسى كۇرەس – ەلىمىزدە دە وزەكتى تاقى­رىپتاردىڭ ءبىرى. ەكىنشى جاعىنان, قازاقستاندا كونترافاكتىلىك ءونىمنىڭ تارالۋىنا حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندەۋى دە ىقپال ەتەتىنىنە كوزدى جۇمىپ قارۋعا بولمايدى. ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ ناشارلاۋى تاۋارلاردىڭ ارزانىن الۋعا ماجبۇرلەيتىنىن, وسى­دان قوعامنىڭ كونترافاكتىلىك ونىمگە دەگەن تولەرانتتى كوزقاراسىن قالىپ­تاستىراتىنىن مويىن­داۋ قاجەت.

ەڭ قورقىنىشتىسى – فارماتسەۆتيكا, اۆتوموبيل بولشەكتەرى مەن ساپاسىز ويىنشىقتار. مۇنداي كونترافاكتىلىك ونىمدەردىڭ دەنساۋلىق پەن جالپى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە توندىرەتىن قاۋپىن اقشامەن دە ولشەپ شىعارا المايسىز.

قازاقستان ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ دەرەكتەرىنە كوز سالساق, 2018-2021 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىز­گە جالپى قۇنى 30 ملرد تەڭگەگە كونترا­فاكتىلىك ءونىم اكەلىنگەن. وكىنىشتىسى, بۇل كورسەتكىش جىلىنا كەم دەگەندە 10%-عا كوبەيىپ كەلەدى. سونىمەن قا­تار اكتسيزدىك تاۋارلاردى تاڭبالاۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى ارتىپ جاتىر. وعان قوسا قاۋىپسىزدىك تالاپتارىنا ساي كەلمەيتىن تاۋارلاردى شىعارۋ جانە ساتۋ, ەل ىشىندە تاۋارلاردى زاڭسىز ءوندىرۋ مەن كونتراباندا جوق دەپ ايتا المايمىز. تەك 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ءساۋىر ايلارىندا قازاقستانعا قۇنى 5 ملرد تەڭگەدەن استام كونتراباندالىق تاۋارلاردى وتكىزۋگە ارەكەت جاسالعان.

«كونترافاكتىلىك ونىمدەر بەلگىلى برەندتىڭ بەدەلىنە, تاۋار قۇنىنا سوققى بەرىپ قانا قويمايدى. سونىمەن قاتار كوپ جاعدايدا ساتىپ الۋشى ءۇشىن زياندى عانا, ءتىپتى اجال قۇشتىرۋى دا ابدەن مۇمكىن. ادال, زاڭدى نارىقتا جالعان زاتتارعا ورىن جوق. جۇرتشىلىق قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساپاسىز تاۋارلاردى جوسىقسىز جەتكىزۋشىلەردى ماقساتتى تۇردە قۋدالايتىنىنا سەنىمدى بولۋعا ءتيىس», دەدى «دەنساۋلىق» ۇلتتىق قاۋىمداستىعىنىڭ باسشىسى, دارىگەر باقىت تۇمەنوۆا.

ساراپشىلار قاي ەلدە بولسىن, ەڭ الدىمەن, تۇتىنۋشىنىڭ تاۋار ساپاسىنا قوياتىن تالاپتارىنىڭ تومەندەۋىن حالىقتىڭ كەدەيلەنە تۇسۋىمەن بايلانىستىرادى. ەگەر جالعان برەندتىك سوم­كەلەر نەمەسە توندار جالپى مادە­نيەت سالاسىنداعى ماسەلە بولسا, كونترا­فاكتىلىك ازىق-ت ۇلىك, ىشىمدىك, سۋسىندار بارشامىزدى شىنداپ ويلانتۋعا ءتيىس.

مىسالى, شىلىمقورلار اراسىندا جاستار مەن ستۋدەنتتەرگە اكتسيزدىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى جىل سايىن قىمباتتايتىن رەسمي ونىمدەر قولجەتىمدى ەمەس. ال كونترافاكتىلىك تەمەكى اكتسيزسىز بولعاندىقتان, سايكەسىنشە باعاسى دا ارزانىراق. بىراق ءبىر مەزگىلدە مۇنداي كونترافاكتىلىك ونىمدەر ەل ەكونوميكاسىنا نۇقسان كەلتىرەدى جانە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى مەن ومىرىنە قاۋىپ توندىرەدى.

2020 جىلى رەسمي مالىمەتتەر بو­يىنشا, تەمەكى ونىمدەرىنىڭ زاڭسىز اينالىمى 1,4%-دى نەمەسە 2,3 ميلليون قوراپتى قۇرادى. مۇندا كونترافاكتىلىك ونىمدەردىڭ قانشالىقتى قاۋىپتى ەكەنى تۋرالى بىرنەشە مىسال كەلتىرىلگەن. ءدارىحانا جەتكىزۋشىلەرىندە كوبىنەسە سەرتيفيكاتتار مەن ليتسەنزيالار بولا بەرمەيدى, قاراقشىلىق نارىقتاعى ءدارى-دارمەكتەر ادام ومىرىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. مىسالى, مايداگەرلىك كاسىپپەن جاسالعان كونترافاكتىلىك الكوگول تەك 2020 جىلى 30-عا جۋىق ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.

بىلتىر الماتىدا الكوگول ونىم­دە­رىن وندىرەتىن 12 جەراستى تسەحى انىقتالىپ, 125 مىڭنان استام بوتەلكە تاركىلەندى. ال قازاقستاننىڭ ەڭ حالقى تىعىز تۇركىستان وبلىسىندا جاقىندا ەكى جەراستى تسەحى تابىلدى, 410 ليتر الكوگول تۇرىندەگى سۇيىقتىق پەن ساتۋعا دايىن 1,4 مىڭعا جۋىق بوتەلكە اراق تاركىلەندى.

داستۇرىنەن جاڭىلمايتىن كونترا­فاكتىنىڭ كوپ بولىگى بىزگە شىعىستاعى كورشىمىزدەن كەلەدى. بۇل – ارزان, ساپاسىز كيىمدەر, اياقكيىمدەر مەن اكسەسسۋارلار عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جالعان اۆتوكولىك بولشەكتەرى. وزبەكستان دا نارىعىمىزدى ساپاسىز, ءۇي جاعدايىندا جاسالعان كامپيتتەر, كۇلشە, گازدالعان سۋسىندارمەن قامتاماسىز ەتەدى.

شىعىس ەۋروپا مەن ءباا-دەن اكتسيزسىز تەمەكى اعىنى ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن رەسەي ارقىلى كونتراباندالىق جولمەن كەلەدى.

«ارزان كونترافاكتىلىك ونىمدەر ونىڭ ەسكى جابدىقتا, بىلىكتىلىگى جوق جۇمىس كۇشىمەن وندىرىلەتىنىن انىقتاپ وتىر. بۇل رەتتە ونى جاساۋدا ساپاسىز ماتەريال پايدالانىلدى. بۇل جاعدايدا جالعان ءونىم ءبىر قاراعاندا تۇپنۇسقادان ەرەكشەلەنبەۋى مۇمكىن. بىراق ناشار ساپا, اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك, ءدارى-دارمەك, الكوگول جانە تەمەكى ونىمدەرى ساتىپ الۋشىنىڭ ومىرىنە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن», دەدى قازاقستاندىق ساراپشى گينتاۋتاس-يۋوزاس كەنترا.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, «حالىق دەنساۋلىعى جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى» كودەكستىڭ 110-بابىنا سايكەس, ءبىر رەتتىك ۆەيپتەر كىناراتىمەن ساتىلادى: قاپتامادا جۇيەلىك ۋلاردىڭ, كانتسەروگەندى جانە مۋتاگەندى زاتتاردىڭ قۇرامى, سونداي-اق دايىنداۋشى مەن جارامدىلىق مەرزىمى تۋرالى مالىمەتتەر جوق. بىراق بۇل ونىمدەرگە بىزدە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەيدى, ال تەحنيكالىق رەگلا­مەنتتىڭ بولماۋى قۇرامنىڭ قاۋىپ­سىز­دىك تالاپتارىنا قانشالىقتى سايكەس كەلەتىنىن باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

ال ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ورتالىعى قازاقستاندا ءتۇرلى دامدىك قوسپالارى بار ءبىر رەتتىك ۆەيپتەردى شەگەتىن ءجاسوسپىرىم ۇلداردىڭ سانى ءۇش ەسەگە, ال 11-15 جاس ارالىعىنداعى قىزداردىڭ سانى ەكى ەسەگە وسكەنىن العا تارتىپ وتىر.

ءوز كەزەگىندە كونترافاكتىلىك ونىمدەر كوبىنەسە ساپا مەن قاۋىپسىزدىكتىڭ بارلىق ستاندارتىنا سايكەس كەلمەيدى. سونىمەن قاتار كونترافاكتىلىك زياتكەرلىك مەن­شىك قۇقىعىن بۇزادى. قازىر ەلىمىزدە نارىق­تىڭ قۇدايدان قورىقپايتىن ساۋداگەرلەرى مەن زاڭسىز ونىمدەر سالىقتىق جانە ازامات­تىق باقىلاۋ ارقىلى انىقتالادى.

2023 جىلعا دەيىنگى شاعىن جانە ميكروبيزنەستى تەكسەرۋگە جاريالانعان موراتوري وتاندىق نارىققا زاڭسىز ونىمدەر لەگىنىڭ دە ەداۋىر ۇلعايۋىنا سەبەپ بولدى. سوندىقتان ماماندار حالىق دەنساۋلىعىنا تونگەن وسىناۋ قاتەردى ازايتۋ ءۇشىن بۇل تاۋارلاردى رەتتەۋدىڭ ناقتى تەتىگىن قابىلداۋدى ۇسىنىپ وتىر.

الماتى