جەتىسۋدىڭ تاريحي قاپال-اقسۋ وڭىرىندە تۋعان ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا تورعايدا وقۋ جازىلعان ەكەن. الاشتىڭ تۇعىرلى تۇلعالارى تۋعان قارت تورعايدىڭ بوز جۋساندى دالاسىنا اۋناپ, ۇلىسىمىزدىڭ قاتپارلى تاريحىن بىلۋگە دەگەن ىزدەنىسىمىزدى باستاعان كەزىمدە ۇستازىمىز, قازاقتىڭ ايماڭداي ازاماتى ايبەك قاليەۆ ديپلومدىق جۇمىسىنا «تۇرمەدە جازىلعان الاش جىرلارى» تاقىرىبىن بەكىتىپ, قيىن دا جاۋاپتى سالاعا جەتەكتەپ قوسقان-دى.
وقۋعا تۇسكەن جىلدارى دوتسەنت ارداق ابدۋللينا اپايىممەن بىرىگىپ «قايراتكەر, عالىم, قالامگەر احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسى» اتتى زەرتتەۋ جۇمىسىن جازىپ, الاشتى تانۋ, زەرتتەۋ, دارىپتەۋ جولىنا باعىت بۇرىپپىز.
ەلورداعا كەلىپ, ماگيستراتۋراداعى ءبىلىمىمىزدى جالعاستىرعان سوڭ, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى جەتەكشى الاشتانۋشى-عالىمداردىڭ الدىن كورىپ, ۇلكەن عىلىم مەكتەبىنەن وتتىك. الاش تۇلعالارىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمىز ۇدەپ, ىنتامىز ودان ءارى ارتا ءتۇستى. تۇرسىن جۇرتباي, سۇلتان حان اقق ۇلى, شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى, ەربول تىلەشوۆ, امانتاي ءشارىپ, ساعىمباي جۇماعۇل, قايىربەك كەمەڭگەر سىندى ۇستازداردان ءدارىس تىڭداپ, سۇحباتتاس بولىپ, الاشتى تانىپ قانا قويماي, بولمىس-بىتىمىمىزبەن سولارعا ۇقساۋعا تىرىستىق.
ارقالىقتان باستالىپ, ەلوردامەن جالعاسقان زەرتتەۋشىلىك جولىمىزدا حال-قاداري «قازاق ادەبيەتى تاريحىنداعى تۇرمە ادەبيەتى جانە ەميگراتسيا», «تۇرمە ادەبيەتىنىڭ تاريحى», «الاش ءسوزى», «جارىق ساۋلە», ء«سوز-ساۋلە», «بارلىبەك تۋرالى بىرەر ءسوز...», «جەتىسۋداعى «الاش» مەكتەبى», «اباي جانە الاش» سەكىلدى بىرقىدىرۋ كىتاپتار جازىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىندىق. اسىلىندا, الاش تۇلعالارىنىڭ عيبراتتى عۇمىرىن, ونەگەلى ىستەرىن جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرگە دارىپتەۋ ءۇشىن, ۇلتتىق سانامىزدى قالىپتاستىرۋ ءۇشىن قولىمىزدان كەلەتىن جۇمىستىڭ ءبارىن ىستەۋگە مۇددەلىمىز. ادىلەتتى قازاقستاندا ۇلت تاريحىن, زيالىلار تاعدىرىن كەڭ زەرتتەۋ كۇن تارتىبىنە قويىلعانى قۋانتادى.
ءيا, الاش مۇراتى, الاش تاڭباسى كيىز تۋىرلىقتى اۋىلدان باستالىپ, قىردىڭ ءيىسى سىڭگەن قالادا جالعاستى.
جاس عالىمدار مىنبەرى
قازىر كوپ ساياسي قايراتكەرلەر الاشپەن ماقتانادى, الاشتى ۇلگى ەتەدى, بىراق, شىندىعىن ايتساق, وسىنىڭ بەرگى باستاۋىندا «اق جول» پارتياسى تۇر. وسى ساياسي جاس پلاتفورما الاشتانۋشى-عالىمداردى دايارلاۋعا مول ۇلەس قوسىپ كەلەدى. اتالعان پارتيا جىل سايىن ء«ححى عاسىرداعى الاشتىڭ اق جولى» اتتى جالپىۇلتتىق بايقاۋ وتكىزەدى. وسى بايقاۋ تالاي الاشقا ىنتىق جۇرەكتىڭ كوزىن اشىپ, تۇساۋىن كەستى. ءبىز دە وسى بايقاۋدىڭ باس جۇلدەسىن يەلەنىپ, «الاشتىڭ اق جولى» سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانىپ, سول ۇيىمعا جۇمىسقا قابىلداندىق.
2016 جىلى پارتيانىڭ يدەولوگيا بولىمىندە اعا ساراپشى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمىزدە قۇرىلىم باسشىسى, قوعام قايراتكەرى, تانىمال جۋرناليست, الاش جاناشىرى ءسابيت بايدالىدان كوپ ءتالىم الدىق. مارقۇم ءسابيت جۇنىسبەك ۇلى جاستارمەن جۇمىس ىستەگەندى ۇناتاتىن. بىردە اعامىز: «ەلدوسجان, استاناداعى بارلىق جاس الاشتانۋشىلاردىڭ باسىن قوسىپ, جينالىس وتكىزەيىك. پارتيا جانىنان جاس عالىمدار كلۋبىن قۇرايىق!» دەپ ۇسىنىس ايتتى.
كوپ ۇزاماي «الاش القاسى» كلۋبى قۇرىلدى. ءتورايىمىنا – ارىپتەسىم الما سايلاۋقىزى, ورىنباسارلىعىنا مەنى سايلادى. كلۋب 2016, 2017 جىلدارى الاش تاقىرىبىنداعى كەلەلى ماسەلەگە ارنالعان ءۇش ءىرى جيىن ۇيىمداستىردى. سول جىلدارى ءسابيت جۇنىسبەك ۇلى قاتتى سىرقاتتانىپ, الاش مىنبەرىن قايتا جاڭعىرتامىز دەپ جۇرگەندە, وكىنىشكە قاراي, باقيلىق بولدى. سوسىن, بۇل كلۋبتىڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى...
بەس جىل بۇرىنعى تالپىنىس
وسىدان بەس جىل بۇرىن, تۋرا الاشتىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ جاتقان مەرەيلى ساتتە يىقتاس دوستارىمىز زاڭعار كارىمحان, ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى ۇشەۋىمىز اقىلداسا كەلە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە الاش مۇراتىن ناسيحاتتايتىن «Qyr balasy» ءبىلىم, عىلىم قوعامدىق قورىن قۇرعان بولاتىنبىز. ماقساتىمىز – ارتىندا ىزدەۋشىسى جوق, جوقتاۋشىسى كەم تاريحي تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىن ۇلىقتاپ, بۇگىنگى جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ونەگە ەتىپ, تۇعىرىن بيىكتەتۋ. مىندەتىمىز – الىس-جاقىن شەتەل ارحيۆتەرىندەگى قازاق حالقىنا تيەسىلى قۇجاتتاردى, ادەبي-مادەني مۇرالار مەن جادىگەرلەردى وتانىمىزعا قايتارۋ, تاريحىمىزدىڭ جوعالعان, جىرتىلعان بەتتەرىن تۇگەندەۋ. وسىنداي ۇلكەن ماقسات پەن مىندەتتى بەلگىلەپ, ۇلكەن امانات ارقالاپ, جانىمىزعا تالاعىنىڭ ءبيتى بار جاستاردى جيناۋعا كىرىستىك.
قور قۇرىلعان جىلدارى الما سايلاۋقىزى, قارلىعاش اۋباكىر, ەركىن ەرلان ۇلى, بۇركىت نۇراسىل, التىنبەك قۇمىرزاق ۇلى سىندى جاس عالىمدار عانا مۇشە بولاتىن. وسى ەسىمدەرى اتالعان زامانداستارىمىزدىڭ ءبارى ءسابيت بايدالى تۇساۋىن كەسكەن «الاش القاسى» كلۋبىنىڭ جاساقتارى ەدى.
قور قۇرىپ, ۇلكەن جۇمىستى قولعا العان سوڭ, ەلىمىزدەگى قالتالى ازاماتتاردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, قالا كەزىپ, ەل-جەردى ارالاي باستادىق. قاراعاندىداعى «ناتيجە» كومپانياسىنىڭ باسشىسى, ءىرى كاسىپكەر ەرلان ءاشىم, استاناداعى «ەl-qurylys» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى ايزات نازارباەۆا, «Aluma» جشس باسشىسى قانات سەمباەۆ, الماتىلىق «جاركەنت قۇرىلىس» كومپانياسىنىڭ باسشىسى جالعاسبەك التىنبەكوۆ, شىمكەنتتىك مەتسەناتتار ءابدىجاميت سىزدىقبەكوۆ, قالدىباي داۋلەتوۆ سىندى جومارت جانداردان قارجىلاي قولداۋ تاۋىپ, ءىسىمىزدى دوڭگەلەتە باستادىق. «كوز – قورقاق, قول – باتىر» دەمەكشى, اۋەلدە قورقا-قورقا باستاعان ەدىك, سوسىن شىعارعان باسپا ونىمدەرىن ساتىپ, قاراجات تابۋدى, اقشا ۇنەمدەۋدى ۇعىنىپ, تاجىريبە جينادىق.
قوردىڭ جانىنان «Qyr balasy» باسپاسى مەن ء«اليحان بوكەيحان – الاش عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن» اشىپ, جۇمىسىمىزدى جۇيەلەندىرىپ, باعىتىمىزدى ءبىر ارناعا تۇسىردىك. 2017–2022 جىلدار اراسىندا قورىمىزدىڭ باسپاسىنان «الاش كىتاپحاناسى» سەرياسىمەن بارلىبەك سىرتتان ۇلى, عازىمبەك ءبىرىمجان, ابدوللا بايتاس ۇلى, مۇستاقىم مالدىباي ۇلى, سەيدازىم قادىرباي, ءبىلال سۇلەي ۇلى, سەيىتباتتال مۇستافا ۇلى, ءبىلال مالدىباي ۇلى سىندى ەسىمدەرى بەلگىسىز قالعان ۇلت ماقتانىشتارىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسى العاش رەت جيناقتالىپ, ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا بولەك كىتاپ بولىپ باسىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا ينستيتۋتىمىزدىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى زاڭعار كارىمحاننىڭ «تولاعاي (شىعىس قازاقستاندىق الاش زيالىلارى تۋرالى تولعانىس)», «قازاق تاريحى. ينفوگرافيكالىق دەرەكتەر», ەردەن نۇراحمەتتىڭ «الاش ارىسى. ءبىلال مالدىباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى», «اقمولالىق الاش زيالىلارى», الىبەك بايبولدىڭ «اقىن تورەباي ەسقوجا ۇلى» كىتاپتارى دا جاريالاندى. الداعى جىلى وسى سەريا نەگىزىندە پروفەسسور تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «ماعجان», جازۋشى-عالىم بەيبىت قويشىباەۆتىڭ «اعايىندى ادىلوۆتەر تاعدىرى», بالالار جازۋشىسى اراسانباي ەستەنوۆتىڭ «الاشتان قالعان امانات», پروفەسسور ساكەن وزبەك ۇلىنىڭ «ارىستارى الاشتىڭ», جاس عالىمدار قارلىعاش اۋباكىردىڭ «دامەلى. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ ادەبي اۋدارمالارى», ەركىن ەرلان ۇلىنىڭ «الاش مەتسەناتتارى», اباي مىرزاعاليدىڭ «الاش مۇعالىمى مەيىرمان ەرمەكتاس ۇلى», «مولداعالي بەكتۇرلى ۇلى», دانيار يحساننىڭ «عازىمبەك ءبىرىمجان», زاڭعار كارىمحاننىڭ «الاش ارىستارى: سوڭعى ءسوز, سوڭعى سۋرەت», التىنبەك قۇمىرزاق ۇلىنىڭ «ناۋان حازىرەت» كىتاپتارىن جارىققا شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
قور مۇشەلەرى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان «قۇلىنشاق» انتولوگياسىن, «جەتىسۋ جاۋھارلارى», «جەتىسۋ جۇلدىزدارى» كىتاپشالارىن جازىپ, جاس دوستارىمىزعا ۇسىنعان بولاتىن. بيىل, بالالار اۋديتورياسى ءۇشىن «ۇلتىمنىڭ ءور تۇلعالارىنان ۇلاعات الامىن...» سەرياسىمەن ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, حالەل دوسمۇحامەد ۇلى, مۇستافا شوقاي سىندى 30 ءىرى تۇلعانىڭ ءومىر جولى تۋرالى كىتاپتار دايىنداپ شىقتى.
2023 جىلى عابدولعازيز مۇساعالي ۇلى, بايباتىر ەرجان ۇلى, جۇماحان كۇدەرى ۇلى, يسا توقتىباي ۇلى, ءماننان تۇرعامباي ۇلى, ت.س. ارىستاردىڭ شىعارمالار جيناعى باسىلىپ شىعىپ, زەردەلى وقىرماننىڭ ولجاسىنا اينالعالى تۇر.
ينستيتۋت باسشىسى ۇشقىن ءسايدىراحماننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اكادەميالىق كۋرستارىمىز باستالدى. «ەسكى جازۋ» (اباي مىرزاعالي مەن اقجول قادىلبەك ۇلى), «عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جازۋ ادىستەمەسى مەن تەحنيكاسى» (وسى جولدار اۆتورى), «شىعارماشىلىق جۇمىس ادىستەمەسى» (الىبەك بايبول), «ارحيۆ, سيرەك قورلارمەن جۇمىس ىستەۋ ادىستەرى» (ەركىن ەرلان ۇلى, ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى) كۋرستارىمەن قاتار اكادەميالىق ورىس ءتىلى, اعىلشىن ءتىلى, تۇرىك ءتىلى ساباقتارى تۇراقتى جالعاسىپ, ستۋدەنتتەر مەن جاڭادان قوسىلعان مۇشەلەرىمىزدىڭ دۇنيەتانىمىن, كوزقاراسىن كەڭەيتپەكپىز.
قازىر «Qyr balasy» قورى جالپى مۇشەسىنىڭ ۇزىن-سانى – 113 ادام. وسى جاستاردىڭ اراسىنان اقجول قادىلبەك ۇلى, ەردەن نۇراحمەت, دانيار يحسان, ايگەرىم نۇرجانقىزى, جاۋىنباي جىلقىباي ۇلى باستاعان ۇمىتتىلەر توبىنىڭ ەسىم-سويى حالىققا ءبىرشاما تانىس. قور مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا تانىمال سۋرەتشى, يلليۋستراتور الماس سىرعاباي, قازاقستان ديزاينەرلەر وداعىنىڭ مۇشەسى, تالانتتى كەسكىندەمەشى نازەركە يشانوۆا, بىلىكتى باسپاگەر ديدار ەستەنوۆا, بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, تالاي ادەبي بايقاۋدىڭ جەڭىمپازى الىبەك بايبول سىندى ازاماتتار دا بار. الىبەك الاش بوزداقتارىنىڭ ءومىر جولىنان سىر شەرتەتىن پەسا جازسا, الماس پەن نازەركە زيالىلار ءومىرىن باياندايتىن كوميكس جانرىنداعى سۋرەتتەر مەن پورترەتتەر سالىپ ءجۇر.
ينستيتۋت ديرەكتورى ۇشقىن ءسايدىراحماننىڭ ەسىمى دە كوپكە بەلگىلى. بۇرىن كوزىقاراقتى اعايىنعا ۇشقىن «الاش ءباسپاسوزى», «الاش باسىلىمدارى» كوپتومدىق كىتاپتارىن قۇراستىرىپ, دايىنداعان زەرتتەۋشى رەتىندە تانىلسا, قازىرگى ۋاقىتتا رەجيسسەر مۇرات ەسجانمەن بىرىگىپ الاش گالەرەياسىن كينويندۋستريا ارقىلى ناسيحاتتاپ, جاڭا مۇمكىندىگىن كورسەتتى. ول – «ۇلت ۇستازى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى», «مىرجاقىپ. ويان, قازاق!» كوپ سەريالى فيلمدەرىنىڭ ادەبي-عىلىمي كەڭەسشى ءارى رەداكتورى. «الاش ارداقتىلارى», «بەيمالىم الاش» تەلەباعدارلامالارىنىڭ ستسەناريىن دە كاسىبي مامان دا جاقسى قابىلدادى.
سايدىڭ تاسىنداي كىلەڭ مىقتى ۇل-قىزداردان قۇرالعان ۇيىمنىڭ بەرگەنىنەن بەرەرى مول دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى.
ەندىگى مەجە – تۇركى دۇنيەسى
بيىلدان باستاپ «Qyr balasy» قوعامدىق قورى حالىقارالىق بايلانىسىن كۇشەيتىپ, شەتەلدەرگە شىعا باستادى. زاڭعار كارىمحان مەن ۇشقىن ءسايدىراحمان ۇلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسىنا بارىپ, تۇركىستان زيالىلارىنىڭ عۇمىرىن زەرتتەپ جۇرگەن تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى باحروم ىرزاەۆپەن تانىسىپ, ارىپتەستىك بايلانىس ورناتتى. ەسكى تۇركىستان جۇرتىنداعى ارحيۆ قۇجاتتارىن, ماتەريالدارىن جاريالاۋعا نيەتىمىز بار.
11 قاراشادا الماتى قالاسى اكىمدىگىنىڭ قولداۋىمەن «احمەت بايتۇرسىن ۇلى – ۇلت ۇستازى» حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, ەۋروپا, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, تۇركيا, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلدەرىندەگى الاش تاريحىن, ساياساتىن زەرتتەپ جۇرگەن شەتەلدىك عالىمداردى شاقىرىپ, انا تىلىمىزدە بايانداما جاساۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزدىق. وسى كونفەرەنتسيا اياسىندا قورىمىزدىڭ جاس تالاپتارى دايىنداعان «ۇلتتى وياتقان ۇلى ءسوز» كىتاپشاسىنىڭ تۇساۋىن كەستىك.
بيىل ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتىلعانىنا 85 جىل. تۋرا 8 جەلتوقسان كۇنى تۇركيا استاناسى انكارا قالاسىنداعى قاجى بايرام ءۋالي ۋنيۆەرسيتەتى ۇيىمداستىرعان «رەپرەسسيا جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ, بەلگىلى سۋرەتشى, قور باسپاسىنىڭ ديرەكتورى الماس سىرعابايدىڭ « ۇلى تۇركىستاننىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى جەكە سۋرەت كورمەسى ءوتتى. بارشا قازاق ەلىنىڭ اتىنان تۇركياداعى الاشتى زەرتتەپ جۇرگەن عالىمداردىڭ باسىن قوسىپ, قۇدايى اس بەرىپ, ۇلت-ازاتتىعى جولىندا شاھيد كەتكەن ەرلەرىمىزدى ەسكە الدىق. كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە ۇلكەن عالىم احمەت بيجان ەرجيلاسۋن, احمەتتانۋشى نەرگيز بيراي, الاشتانۋشى گۇلجانات قۇرمانعالي-ەرجيلاسۋن, جازۋشى ياكۋب ومەروعلىنا قورىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسى – «الاش زيالىسى» مەدالىن تابىستاپ, ەڭبەكتەرىن اتاپ وتتىك.
انادولىدا ءبىلىم الىپ جاتقان تۇرىك, قىرعىز, وزبەك, ۇيعىر, قاراقالپاق, تۇرىكمەن, ازەربايجان, قازان جانە قىرىم تاتارلارى, باشقۇرت زامانداستارىمىزبەن تانىسىپ, حح عاسىر باسىنداعى تۇركى دۇنيەسىندەگى مودەرنيزاتسيالىق قوزعالىستاردىڭ تاريحىن, جاديتشىلىك اعىمىنىڭ ادەبي-مادەني ىلگەرىلەۋىن جان-جاقتى زەرتتەۋ ماقساتىندا ورتاق عىلىمي جوبا دايارلاۋدى قولعا الدىق. بۇل – وتكەن تاريحىمىزدى ءجىتى تانۋىمىزعا, قازىرگى ىنتىماعىمىز بەن بىرلىگىمىزدى كۇشەيتىپ, ۇلتتىق قالىبىمىز بەن بولمىسىمىزدى ساقتاۋعا وڭ ىقپال ەتەتىن فاكتور.
جاقىندا نەرگيز بيراي, گۇلجانات قۇرمانعالي-ەرجيلاسۋن سىندى عالىمدارمەن بىرىگىپ, زاڭعار ەكەۋىمىز تۇرىك تىلىندە «ۇلت مەكتەبىنىڭ جۇرەگى – احمەت بايتۇرسىن ۇلى» اتتى مونوگرافيا جازىپ شىقتىق. كەلەسى جىلى پروفەسسور نەرگيز بيراي مەن ورىس عالىمى تاتيانا تۋگايدىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن انا تىلىمىزگە اۋدارىپ, جارىققا شىعارماقپىز.
سوڭىندا ايتارىمىز: قورىمىزدىڭ ءار مۇشەسى الاشتى جەر-جاھانعا تانىتۋعا مىندەتتى, مۇددەلى. بۇل جولعا تۇسكەن ءاربىر جاس زەرتتەۋشى – ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ, جوعالعانىن تۇگەندەسە, وزگە زامانداس-قاتارلاستارىنىڭ جۇرەگىنە, كوڭىلىنە زيالىلار يدەياسىن ورنىقتىرسا, بايراقتى ەرلەردىڭ ءومىرىن يدەال قىلسا, ەل بولاشاعى جارقىن بولاتىنى اقيقات. الاش جولى – ادىلەت پەن پاراسات جولى. الاشتى تانۋ, زەرتتەۋ – عيبراتتى ءىس, ساۋاپتى قىزمەت. الدا جوسپار دا, جۇمىس تا كوپ. وسى باعىتتا بەرەكە-بىرلىگىمىز ارتا بەرگەي.
ەلدوس توقتارباي,
«Qyr balasy» قق قۇرىلتايشىسى
