ەلىمىزدەگى كونە مۇراعات قورلارىنىڭ ءبىرى – ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ءارحيۆى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساۋلە ساتاەۆا ەلىمىزدە دەرەككوزدەردى جاڭارتۋ, ارحيۆ ءىسىنىڭ جاندانۋىنا «ارحيۆ – 2025» باعدارلاماسى سەرپىن بەرىپ كەلەدى, دەيدى. ونىڭ ايتۋىنشا, تاريحي جادى ساباقتاستىعىنىڭ كەپىلى رەتىندە الەمدەگى مۇراعاتتار قورى ماڭىزدى رولگە يە. وسى رەتتە قۇپيا قۇجاتتار قورىنىڭ قولجەتىمدىلىگى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇجاتتاردىڭ اۋقىمدى قورىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنۋى دە ارحيۆ ىسىندەگى جەتىستىكتەرىمەن بايلانىستى. «باتىس ساياحاتشىلارىنىڭ ۆيزۋالدى قۇجاتتارى وسى ۋاقىتقا دەيىن ارنايى زەرتتەۋ تاقىرىبى بولعان جوق. قازاقستان مەن ورتالىق ازيا گەوگرافيالىق ورنالاسۋىمەن, تابيعي رەسۋرستارىمەن, ەجەلگى مادەنيەتىمەن باتىس ەۋروپا ساياحاتشىلارىنىڭ قاي كەزدە دە نازارىن اۋدارىپ كەلگەنى بەلگىلى. ولار جيناعان دەرەككوزدەردەن بەلگىسىز فاكتىلەردى, بەلگىلى وقيعالاردى ناقتىلاۋ جانە سالىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سيرەك دەرەكتەردى كەزدەستىرۋگە بولادى. وسىنداي مۇراعات قورلارىنا قول جەتكىزۋ ارقىلى وتكەنىمىزدى زەرتتەپ, انىقتاۋ ارقىلى ءبىز تاريحي دەرەكتەر بازاسىن بايىتا الامىز. رەسەي جانە شەتەل دەرەكتەرىن سالىستىرىپ قاراعاندا, باتىس فوتوگرافتارى مەن ساياحاتشىلارىنىڭ جەكە قورلارىنان الىنعان فوتوقۇجاتتاردى ولاردىڭ شىعۋ تەگى مەن مازمۇنى جاعىنان, تابيعيلىعى, عىلىمي دالدىگى تۇرعىسىنان جانە گەوساياسي بەيتاراپتىقتى ۇستاناتىن سەنىمدى دەرەككوزدەرگە جاتقىزۋعا بولادى. دەرەككوز قانشالىقتى قازاقستاننان الىستاعان سايىن ول سونشالىقتى شىنايى كەلەدى. ەۋروپا مەن اقش ەلدەرىنەن كەلگەن عالىمدار, ساياحاتشىلار مەن فوتوگرافتار ەلىمىزدىڭ تاريحى, مادەنيەتىنە قىزىعۋشىلىق تانىتۋىنىڭ ناتيجەسىندە كينو, فوتوقۇجاتتار قورى جيناقتالدى.
وسى ورايدا ساۋلە ساتاەۆا شۆەيتساريالىق جيھانكەز, جازۋشى, فوتوگراف ەللا مايار تۇسىرگەن سۋرەتتەرمەن تانىستىردى. بۇل سۋرەتتەردى تاريحشى ارحيۆ قورىنا قابىلداۋ ءۇشىن ەمەس, كونفەرەنتسيا, فورۋمدار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا جاريالاۋ ماقساتىندا عانا اكەلگەن. ەللا مايار 1930 جىلدارى كەڭەس وداعىنا العاشقى ساپارىن جاساپ, حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قاتىستى سۋرەتتەر ءتۇسىرىپ, دەرەكتەر جيناستىرعانى بەلگىلى. ەۋروپاعا ورالعاننان كەيىن ءوزىنىڭ ساياحاتى تۋرالى فرانتسۋز تىلىندە «اسپان تاۋلاردان قىزىل قۇمدارعا دەيىن» كىتابىن شىعاردى. كىتاپتان تۇسكەن قالاماقىسىن جاڭا ساپارعا, بۇل جولى كوشپەندىلەر ەلىنە – ورتا ازياعا سالۋعا شەشىم قابىلداعان ەللا ماياردىڭ كەيىنگى ساپارلارى تۋرالى جازعان كىتاپتارى دا جيھانكەزدىڭ ساياحاتقا تولى ءومىرىن سۋرەتتەيدى. ءالپى تاۋلارىندا شاڭعى تەۋىپ, ەكسترەمالدى ساياحات تۇرلەرىنە اۋەستەنىپ, 94 جاسىندا ومىردەن وتكەن ەللا ماياردىڭ نەپال, تيبەت, ءۇندىستان, تۇركيا, يران, ت.ب. الەم ەلدەرىنە ساياحاتى بۇگىندە كوپتەگەن زەرتتەۋلەردىڭ دەرەككوزىنە اينالعان.
«ورتا ازيادا 6 ايدان استام ساياحاتتاعان باتىل ايەل ەللا مايار سۋرەتتەر مەن نەگاتيۆتەردى ەليسەي مۋزەيىنىڭ ارحيۆىنە قالدىرعان. پولشالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ قولداۋىمەن شۆەيتساريانىڭ لوزاننا قالاسىنداعى ەليسەي مۋزەيى قورىنداعى مازمۇنى تەرەڭ تاريحي قۇجاتتارمەن تانىسۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ءبىر اڭعارعانىمىز, مۋزەيدە قازاقستانعا قاتىستى دەرەكتەر وتە سيرەك. مۇندا قازاقستانعا قاتىستى 50 شاقتى سۋرەت ساقتالعان بولسا, وزبەكستان, قىرعىزستانعا قاتىستى دەرەكتەردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى» دەيدى س.ساتاەۆا.
ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ارحيۆىندە XIX عاسىردىڭ سوڭى مەن XX عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاۋ الاتىن 200 مىڭنان استام فوتوقۇجاتتار قورى جيناقتالعان. بۇگىندە ورتالىق مەملەكەتتىك كينو-فوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار ءارحيۆى قورىنىڭ 40 پايىزعا جۋىعى تسيفرلىق جۇيەگە كوشىرىلگەن. ءار داۋىردەگى وقيعالاردى ايعاقتايتىن سۋرەتتەر TIF فورماتىندا ساقتالعان. «قۇجاتتاردىڭ ساندىق جۇيەدە ساقتالۋى تۇپنۇسقانىڭ ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ مازمۇنى كۇردەلى كەلەتىندىكتەن ارنايى رەجىمدە ساقتاۋدى تالاپ ەتەدى. قۇجاتتىڭ داتاسى قانشالىقتى كونە بولعان سايىن ونىڭ قۇندىلىعى دا ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. مۇراعاتتا قۇپيا قۇجاتتار جوق. ال تسيفرلى جۇيە زەرتتەۋشىلەر سۇرانىسىن جىلدام قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدان العاندا تەحنيكالىق جاراقتالۋى جاعىنان وتاندىق, شەتەل ارحيۆ سالاسىندا جەتەكشى ارحيۆتەردىڭ ءبىرى رەتىندە الدىمىزدا زامان ۇدەسىنەن شىعۋ, قورداعى باي مۇراعاتتى كەلەر ۇرپاققا سىنى مەن سىرىن بۇزباي جەتكىزۋدە سەرۆەرلەر مەن شتات سانىن ۇلعايتۋ مىندەتى تۇر, دەيدى س.ساتاەۆا.
الماتى
