بۇل رەتتە جوعارى وقۋ ورنىندا باسشىلىق قىزمەت اتقارعان, بۇگىندە سەنات دەپۋتاتى مۇرات باقتيار ۇلىمەن سويلەسىپ, اتالعان ماسەلە جونىندە پىكىرىن بىلدىك.
– وكىنىشكە قاراي, 30 جىل ىشىندە قوعامنىڭ ءبارى رەفورماعا ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە رەفورماعا ەڭ كوپ تۇسكەن سالا – وسى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى. كەزىندە 90-95 جىلدارى بىزگە بالاباقشا كەرەك ەمەس دەگەن پىكىر كەڭ ەتەك الىپ, سونىڭ سالدارىنان 2 مىڭعا جۋىق بالاباقشا تالان-تاراجعا ءتۇستى. سول جىلدارى ءبىلىم سالاسى قۇلدىراپ, ايلىقتىڭ وتە تومەن بولۋى سالدارىنان بىرقاتار بىلىكتى ۇستازدار بازار جاعالاپ كەتتى. ءبىز سونىڭ زاردابىن الىگە دەيىن تارتىپ كەلەمىز. نەگىزىنەن مەكتەپكە 2007 جىلدان باستاپ كوڭىل بولىنە باستادى. وسىنىڭ دالەلى رەتىندە «100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا» باعدارلاماسى قولعا الىنىپ, ايماقتاردا مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار كەزەڭ-كەزەڭىمەن سالىندى. سوعان قاراماستان وسى ءبىلىم سالاسىنا مەملەكەت تاراپىنان قانشاما قاراجات قۇيىلىپ جاتسا دا, جەكەلەگەن وڭىرلەردە قازىر دە مەكتەپ جەتىسپەيدى. بيىل 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قابىلدادىق. بۇل بيۋدجەت بويىنشا 30 جىلدا قاراستىرىلماعان قاراجات بەلگىلەنىپ, ايقىندالدى. ماسەلەن, كەزىندە جىلىنا مەكتەپ سالۋعا 100 ملرد تەڭگە بولىنسە, قازىر 2023 جىلعا مەكتەپ قۇرىلىسىنا 500 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ وتىر. 2024-2025 جىلدارعا ارنالعان كەزەڭدەرگە 850 مىڭعا جۋىق وقۋشىنى قامتاماسىز ەتەتىن مەكتەپ سالىنادى, ونى قارجىلىق تۇرعىدان ەسەپتەگەندە 2 ترلن تەڭگەگە جۋىقتايدى, – دەدى سەناتور ءسوز ورايىندا.
جالپى, ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى بىرنەشە رەفورما جاسالدى. سونىڭ ءبىرى ورتا مەكتەپكە جاڭارتىلعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن جاساۋدا تىم اسىعىستىق ورىن الدى. باس-اياعى 4 جىل ىشىندە 3,5 ملن وقۋشىعا ءبىلىم بەرۋ رەفورماسىن جاساپ شىعىپ, شەكسىز رەفورمالار تاجىريبەسىن ۇسىنىپپىز. ءدال قازىرگى كەزدە مۇنىڭ تيىمدىلىگىن ايتۋ وتە قيىن. ولاي دەيتىنىمىز, وقۋ قۇرالدارىن بىرنەشە مارتە باسىپ شىعارۋ ءىسى وقۋ ستاندارتتارىن ۇزدىكسىز وزگەرتۋگە اكەلىپ سوقتىردى. مىسالى, كەيىنگى بەس جىلدا ء«بىلىم تۋرالى» زاڭعا 29 رەت وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. 2000-2017 جىلدار ارالىعىنىڭ وزىندە ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى 7 رەت وزگەرىپ, ءار وزگەرتۋ سايىن وقۋلىقتار جاڭارتىلعان. مۇنىڭ ارتىندا قىرۋار قارجىلىق شىعىن تۇرعانى جانە انىق. وسى ماسەلەلەرمەن قاتار, ورتا مەكتەپتەردە بىلىكتى كادر جەتىسپەۋشىلىگىنە قاتىستى ءىستىڭ ءالى ءبىر ىزگە تۇسپەگەنى كوڭىلدى كۇپتى ەتەدى. ونىڭ ولقى تۇستارى 1990-2000 جىلدار كەزەڭىنەن باستاۋ الدى. سول كەزەڭدەردە تومەنگى بالل العان مەكتەپ تۇلەكتەرىنىڭ مۇعالىم ماماندىعىن تاڭداۋى سالاعا ءبىراز سالدارىن تيگىزدى, سولاردىڭ بىرقاتارى قازىر دە مەكتەپتەردە ساباق بەرىپ ءجۇر. ولاردىڭ قاتارىندا جوعارى وقۋ ورنىن سىرتتاي بىتىرگەندەر دە بار. ال ەندى وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى زەرتتەپ, ودان ناقتى قورىتىندى شىعارىپ جاتقان كىم بار؟!
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ بىلتىر تامىز كونفەرەنتسياسىندا كەلتىرگەن دەرەگىنە جۇگىنسەك, قازىرگى كەزدە وقۋ ۇلگەرىمى تومەن 500 مىڭعا جۋىق بالا بار. بۇل كەزىندە مەكتەپتە ناشار وقىعانداردىڭ بۇگىندە مۇعالىم بولىپ قىزمەت اتقارۋىنىڭ اسەرى ەمەس پە ەكەن دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, جوعارى وقۋ ورىندارىندا پەداگوگ ماماندارىن اقىلى نەگىزدە دايارلاۋدى دوعارۋىمىز ءتيىس. سەبەبى ناشار وقىعانداردىڭ پەداگوگ ماماندىعىن اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الۋىنا جول اشىلىپ وتىر.
ءبىلىم سالاسىنداعى كەلەسى پروبلەمانىڭ ءبىرى – جۇمىسشى ماماندىعىن دايارلاۋ ءىسى. مەملەكەت كەيىنگى ءتورت جىل بويىنا جىل سايىن 21 مىڭ ادامدى جۇمىسشى ماماندىعىنا دايارلاۋعا تاپسىرىس بەرىپ كەلەدى. بىلتىر ونىڭ سانى ءتىپتى ارتقان. دەگەنمەن جۇمىسشى ماماندارىن دايارلاپ جاتقان بىرقاتار كوللەدجدىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى وتە ناشار جانە ولار جۇمىس بەرۋشىمەن تاجىريبە الماسۋىن جەتكىلىكتى دارەجەدە جولعا قويماعان.
– ءبىز 2021 جىلى «عىلىم تۋرالى» زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدىك. بۇل – دۇرىس شەشىم. وسىعان قاراماستان عىلىم سالاسىنا قاتىستى قويىلاتىن تالاپتارعا شەكتەۋلەر بار. ايتالىق, ماگيستر مەن Phd اتاعىن يەلەنۋ ءۇشىن شەتەلدىڭ عىلىمي باسىلىمدارىندا عىلىمي ەڭبەك جاريالانۋى كەرەك جانە بۇل اقىلى نەگىزدە جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ اقىسى قىمبات. مىسالى, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, وتاندىق تاريح جانە ەكونوميكا سياقتى پاندەرگە بايلانىستى شەتەلدىك باسىلىمدارعا عىلىمي ماقالا جاريالاۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق دەپ سانايمىن. ەگەر ولار سول باسىلىمدارعا الگى ماقالاسىن جاريالاي الماسا, عىلىمي اتاعىن قورعاي المايدى. شەتەل باسىلىمدارىندا عىلىمي ماقالالاردىڭ جاريالانۋىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىراق ەلىمىزدىڭ باسىلىمدارىندا سول ماقالالاردىڭ شىعۋىنا شەكتەۋ قويماۋ كەرەك. سەبەبى مۇنىڭ سالدارى زاڭسىز ارەكەتتىڭ بەلەڭ الۋىنا اسەرىن تيگىزۋدە. بىلتىر جازدا شىمكەنت قالاسىندا جالعان ماگيستر ديپلومىن العاندار – وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ولاردىڭ بۇل ىسكە امال جوعىنان بارعانى ءمالىم. ءبىر جاعىنان ماگيستر دارەجەسى بارلارعا مەكتەپتەردە قوسىمشا اقى تولەنەتىنى جەكەلەگەن تۇلعانىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى.
جالپى, 30 جىل ىشىندە تۇك جاسالمادى دەۋ ابەستىك بولادى. وسى مەرزىم ارالىعىندا تاپقانىمىزدان جوعالتقانىمىز كوپ بولدى. كەڭەس وداعىن اڭساعانداي بولارمىن, بىراق اقيقاتىندا سول ۋاقىتتا فۋندامەنتالدى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى وتە كۇشتى بولدى. الايدا وداق قۇرامىنان شىققاننان كەيىن, الدىمىزدا ءبىلىم سالاسى بويىنشا قاي جولدى تاڭداۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماڭىزدى مىندەت تۇردى. ول ءۇشىن ءار مەملەكەتتىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن سارالادىق. تۇپتەپ كەلگەندە, بولون ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن تاڭدادىق. بۇل الەمدىك بىلىمدەردىڭ ۇدەرىسى دەگەندى بىلدىرەدى. ياعني ءبىر مەملەكەتتەن العان ديپلومىڭىز باسقا مەملەكەتتە جارامدى بولادى دەگەن ءسوز. بۇل رەتتە قازاقستاننان العان جوعارى ءبىلىم كەز كەلگەن ەۋروپا ەلدەرىندە جانە باسقا دا مەملەكەتتەردە مويىندالۋى كەرەك. الايدا بىزگە كەلىپ جەتكەن مالىمەتتەر بويىنشا, شەتەلدە ءبىزدىڭ ديپلوم قايتا دالەلدەۋدى قاجەت ەتەدى ەكەن. وسىعان بايلانىستى بولون ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن ءالى دە جەتىلدىرۋ ماسەلەسى وزەكتى كۇيدە قالىپ وتىر. مۇنىڭ سالدارى بالالارىمىزدى فۋندامەنتالدى بىلىمنەن ايىرعان جوق پا ەكەن دەگەن دە ويعا جەتەلەيدى, دەدى م.باقتيار ۇلى.
ەۋروپا جاستارىنىڭ باسىم بولىگى ەڭ الدىمەن ورتا ارناۋلى ءبىلىم الۋعا ماڭىز بەرەدى. وسى وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ, سالا بويىنشا شەبەرلىگىن شىنداعان سوڭ عانا جوعارى ءبىلىم الۋعا دەن قويادى. ال بىزدە 2021 جىلى مەكتەپ بىتىرگەندەردىڭ 80 پايىزعا جۋىعى جوعارى وقۋ ورىندارىنا قۇجات تاپسىرعان. قالعانى كوللەدجگە باعىن سىناپ كوردى. مۇنى پايىزدىق مولشەر بويىنشا ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرساق, ءبىزدىڭ كورسەتكىش ولاردان اسىپ تۇسەدى. ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە جوعارى ءبىلىم الاتىندار 30-40 پايىز ارالىعىن عانا قامتيدى. ماسەلەن, بىزدە جىلىنا 500 مىڭداي ادام جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسەدى. جىل سايىن ونىڭ 120 مىڭدايى جوعارى وقۋ ورىندارىن بىتىرسە, 40-45 پايىزى عانا ءوز ماماندىقتارى بويىنشا قىزمەت ەتەدى. ال ولاردىڭ ىشىندە گرانتپەن وقىپ, ءوز سالاسى بويىنشا جۇمىس ىستەمەي, ءبىلىم گرانتىنا بولىنگەن قارجىنى اقتاماي وتىرعاندار جەتەرلىك. بۇل رەتتە مەملەكەت تاراپىنان جىل سايىن جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ورتا ارناۋلى وقۋ ورىندارىنا بولىنەتىن ءبىلىم گرانتتارىنىڭ كولەمى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن دا ەسكەرۋ قاجەت. وسى ماسەلەنى قورىتا كەلگەندە, وقۋ ورىندارىن تەگىن تۇردەگى ءبىلىم گرانتتارىمەن بىتىرگەندەر ىشىندە قايسىسىنىڭ جۇمىسقا ورنالاسقانىن انىقتايتىن, سونداي-اق ولاردىڭ مەملەكەت قارجىسىن اقتاعاندىعىنا قاتىستى مالىمەتتەردى زەردەلەيتىن كەز كەلىپ جەتتى.
ءبىلىم سالاسىنداعى پروبلەمالارمەن قاتار, ناتيجەلى ىستەردىڭ بارىن جوققا شىعارمايمىز. كەزىندە جەكەلەگەن اكىمدىكتەر مۇعالىمدەردى «قولبالا» رەتىندە جۇمساپ, ولاردىڭ تىكەلەي مىندەتتەرىنە جاتپايتىن جۇمىستاردى مويىنىنا جۇكتەپ قويدى. وسى جانە باسقا دا ولقىلىقتاردى رەتتەۋ ماقساتىمەن ەلىمىزدە «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ءبىرىنشى كەزەكتە وسى زاڭ ارقىلى مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ قۇقى قورعالىپ, ولاردىڭ مارتەبەسى انىقتالدى. بۇل زاڭنىڭ ءساتتى قابىلدانۋىنا بۇرىنعى وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ دە ۇلەسى بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ول ورتا مەكتەپتەردە 15-25 جىل بويى ديرەكتور قىزمەتىندە وتىرعانداردى روتاتسيا جاساۋ ارقىلى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ورىندارىنان اۋىستىردى. ەندى مەكتەپتەردە ۇزاق جىلدار بويىنا قاتارداعى مۇعالىمدىكتەن ءارى اسپاعان ەڭ تاجىريبەلى قىزمەتكەرلەردىڭ لاۋازىمىن وسىرۋگە نازار اۋدارسا دەگەن تىلەك بار.
ۇستاز – ۇلى تۇلعا. ولارعا قاراپ شاكىرتتەر بوي تۇزەيدى. سوندىقتان ۇستازدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى الدىمەن شەشىلۋگە ءتيىس. كەيىنگى جىلدارى ايلىق تابىسى ساتىلاپ ءوسىپ جاتقانى كوڭىل قۋانتقانىمەن, ءبىلىم سالاسى بويىنشا جوعارىدا اتاپ وتكەن ءتۇيىندى ماسەلەلەر ۋاقىت وزدىرماي شەشىلۋ قاجەتتىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ءامىرحان الماعانبەتوۆ,
جۋرناليست
