ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مەملەكەت مەنشىگىندەگى سۋبەكتىلەرگە جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلە باستايدى.
«قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بويىنشا توزعان ينجەنەرلىك جەلىلەر كوپ, كەيبىر قالالاردا وسى كورسەتكىش 80 پايىزعا دەيىن جەتكەن. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ناقتى مىندەت قويدى, جەلىلەردىڭ توزۋىن كەمىندە 15 پايىزعا تومەندەتۋ كەرەك. ءبىز جەلىلەردىڭ توزۋ كورسەتكىشىن, شامامەن 15-20 پايىزعا تومەندەتەمىز. تاريف كوتەرىلەدى, باسقا جول جوق», دەدى مينيستر سەنات وتىرىسىندا.
ءتاريفتى كوتەرۋ باعدارلاماسى جەتى جىلعا ەسەپتەلگەن. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە تاريفتەر بىرتىندەپ وسپەك. «كەلەسى جىلى ءبىر بولىگى وسەدى. بالكىم, 20 نەمەسە 30 پايىزعا, جالپى رەسپۋبليكا بويىنشا ەمەس. ءاربىر قالاداعى نىساندار مەن جەلىلەردىڭ جاعدايىنا قاراي ەسەپتەلەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
ازىرگە بىزدە كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءتاريفى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتپەدى. Finprom ساراپشىلارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, جىلدىق ينفلياتسيا – 19,6, ال اقىلى قىزمەتتەر باعاسى 14,1 پايىزعا ءوسۋ جاعدايىندا گازبەن جابدىقتاۋ ءتاريفى جىلدىق ديناميكادا ءتىپتى وزگەرمەگەن دەسە دە بولعانداي, جىلۋ – 1,1, سالقىن سۋ – 1,2, كارىز جۇيەسى – 2,9, ەلەكتر ەنەرگياسى 8,1 پايىزعا عانا قىمباتتاعان. دەگەنمەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ شەكتەن تىس توزۋىنا بايلانىستى ءتاريفتى كوتەرگەننەن باسقا امال قالماي وتىر.
تاريف باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ىشىندە رەتتەلەتىنى دە, رەتتەلمەيتىنى دە بار دەيدى ساراپشىلار.
«رەتتەلمەيتىن فاكتورلار قاتارىندا بارلىق لوگيستيكالىق پروتسەستەردىڭ قىمباتتاۋى ۇلكەن ءرول وينايدى. «كوروناداعدارىستان» كەيىن ىلە-شالا كەلگەن گەوساياسي داعدارىس سالدارىنان جەتكىزۋ مارشرۋتتارىنىڭ كوبى ءۇزىلىپ قالدى. اسىرەسە رەسەي ارقىلى وتەتىن باعىتتىڭ جولى كەسىلدى, ول مارشرۋتپەن نەگىزىنەن ماشينا, ارنايى تەحنيكا, قۇرىلعى, اپپاراتۋرا, قۇرال, بولشەكتەر اكەلىنەتىن ەدى. ەندى وسى تەحنيكانىڭ بارلىعىن تىكەلەي وندىرۋشىدەن, ونىڭ ىشىندە تەك ەۋروپادان عانا ەمەس, جاپونيا مەن كورەيانىڭ وزىنەن الىپ كەلۋگە ءماجبۇرمىز. بۇل باعانى قىمبات ەتە تۇسەدى. سونداي-اق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ايىرماشىلىعى دا ۇلكەن اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە ماسەلە تەك ەۋروپالىق جانە امەريكالىق سەرىكتەستەرمەن جۇمىس ىستەۋدە ماڭىزدى سانالاتىن ەۋرو جانە دوللارعا قاتىستى تەڭگە كۋرسىندا ەمەس, سونىمەن بىرگە تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىناسى دا رەسەيلىك جەتكىزۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا اسا اۋىر ءتيدى. ەگەر 2019 جىلى قاراشادا ەۋرو 428,9 تەڭگە تۇرسا, دوللار 387,7 تەڭگەنى, ال رۋبل 6,1 تەڭگەنى قۇرادى. ال 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋرو – 471,9 تەڭگەگە (+10 پايىز), دوللار – 463,8 تەڭگەگە (+19,6 پايىز), رۋبل 7,6 تەڭگەگە (+25,5 پايىز) جەتتى. ءسويتىپ, قازاقستاندىق كومپانيالار ءۇشىن بارلىق يمپورتتىق قۇرىلعىلار مەن تەحنيكالار باعاسى اسپانداپ شىعا كەلدى. كەرى اسەر ەتكەن سالدار قاتارىنا جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ قىمباتتاۋى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ ءوسۋىن دە جاتقىزا الامىز», دەيدى ساراپشىلار.
بۇدان بولەك, رەتتەلمەيتىن فاكتورلار قاتارىندا رەتتەلەتىن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ تومەندەپ كەتۋى, توتەنشە جاعدايلار سالدارىن جويۋ, سالىق مولشەرلەمەسى مەن مىندەتتى تولەمدەردىڭ وزگەرۋى, وتىن قۇنىنىڭ ءوسۋى (كومىر, مازۋت), شۇعىل جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ وزگەرۋى بار.
ال رەتتەلەتىن فاكتورلارعا مىنالار جاتادى: تاۋارلىق گازدىڭ كوتەرمە باعاسىنىڭ ءوسۋى; ەنەرگيا بەرەتىن ۇيىمداردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ ءوسۋى جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىنىڭ اسەرى; تەمىرجول ترانسپورتىمەن جۇك تاسىمالداۋ بويىنشا قىزمەتتەرگە تاريفتەردىڭ ءوسۋى; شىعىنداردىڭ جىل سايىنعى يندەكساتسياسى.
قازىر ەلىمىزدەگى 37 جىلۋ ەنەرگەتيكالىق ورتالىعىنىڭ 19-ى اسا قيىن جاعدايدا تۇر. 19 ستانسا جاي-كۇيى تۇرعىسىنان قىزىل ايماقتا بولسا, 11-ءى سارى, 7-ەۋى جاسىل ايماقتا ەكەن. جالپى, ەلدەگى جەو-لاردىڭ توزۋ دەڭگەيى ءتورت كريتەري بويىنشا ەسەپتەلەدى: قۇرىلعىلاردىڭ توزۋى, تەحنولوگيالىق بۇزۋشىلىقتار سانى, پايدالانۋ مەرزىمى جانە جالاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى كادر تاپشىلىعى. اسىرەسە قىزىلوردا, تاراز, ستەپنوگور, ورال جانە كەنتاۋداعى ورتالىقتاردىڭ توزۋ دەڭگەيى 80 پايىزدان اسىپ تۇر.
«جەو-لاردىڭ ورتاشا جۇمىس ىستەۋ مەرزىمى 61 جىلدى قۇرايدى. ستانسالاردىڭ 76 پايىزىنان استامى 50 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. كەلەسى جىلۋ ماۋسىمى قارساڭىندا قىزىل ايماقتا ورنالاسقان ستانسالارداعى تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋ ءۇشىن رەكونسترۋكتسيا, مودەرنيزاتسيا جانە نەگىزگى قۇرىلعىلاردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ جالپى كولەمى انىقتالدى», دەدى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشولاقوۆ.
ونى مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇشىن بيىل 182 ملرد تەڭگە جۇمسالماق.
«ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىنا بەكىتىلگەن تاريفتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردى جوندەۋ ءۇشىن كوزدەلگەن اقشالاي قاراجات 93 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرىپ, ساتۋدان تۇسكەن تابىسى (بەكىتىلگەن تاريف بويىنشا) تولىققاندى جوندەۋ جۇرگىزۋ شىعىندارىن جابا المايدى. جەتىسپەيتىن قارجى كولەمى – 88 ملرد تەڭگە. سوندىقتان كوممۋنالدىق جانە كۆازيمەملەكەتتىك مەنشىكتەگى 12 جەو-نى جوندەۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن, ال جەكە 22 جەو-نى جوندەۋ مەنشىك يەسىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى ەلدەگى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭارتىپ شىعۋ ءۇشىن 2,2 ترلن تەڭگە قاجەت ەكەنىن جەتكىزگەن ەدى.
ۆەدومستۆونىڭ مالىمەتىنشە, قالالارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزاقتىعى 12,1 مىڭ شاقىرىمدى قۇراسا, سونىڭ 6,7 مىڭ شاقىرىمى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى, توزۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيى – 55 پايىز. اكىمدىكتەردىڭ مالىمەتىنشە, 83 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى 74 قالادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىن كورسەتەدى. ولاردىڭ بالانسىندا 61 كوممۋنالدىق كاسىپورىن بار. بۇل – 10,2 مىڭ شاقىرىم, بالانسىندا 22 جەكە سۋبەكتى جانە 1,9 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىسى بار.
قازاقستاندا جىلۋ جەلىلەرىن تولىق جاڭارتىپ شىعۋ ءۇشىن 14 جىل قاجەت, ياعني 2023 جىلدان باستاپ 2037 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتىلادى.
ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اپاتتى جاعدايدا تۇرعان ستانسالاردى مەملەكەت ەسەبىنەن جوندەۋدى تاپسىرعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزىنە دەن قويساق, جەكە جەو-لار ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا مودەرنيزاتسيالانۋى كەرەك.
