شالعاي ءوڭىردىڭ شارۋاسى مىعىم

اۋدان تاريحى تەرەڭ. 1928 جىلى قىزىلجار وكرۋگىنىڭ قۇرامىندا قىزىلتۋ اۋدانى بولىپ قۇرىلىپ, تىكەلەي قازاق اكسر-نىڭ ورتالىعى الماتىعا باعىنعان. ورتالىعى قۋ­لىكول اۋىلى بولعان. 1932 جىلى قا­را­عاندى وبلىسى قۇرىلعاندا اۋدان وسى اكىمشىلىككە باعىندىرىلىپ, اۋدان ورتالىعى كىشكەنەكولگە اۋىس­تىرىلادى. كىشكەنەكولدىڭ ءوزى كەيىن «قىزىلتۋ» اتاۋىنا يە بولادى. ال 1997 جىلى قىزىلتۋ اتى قايتادان وزگەرتىلىپ, بۇرىنعى كىشكەنەكولگە اۋىستىرىلدى. سول جىلى اۋدانعا شوقان ءۋاليحانوۆ ەسىمى بەرىلدى.

اۋداننىڭ 15 مىڭداي حالقى بىر­تەك­تى, 90 پايىزى قازاقتار. باسقا ۇلت­تار­دىڭ ارقايسىسى 1 مىڭعا جەتپەيدى. اۋدان ورتالىعى كىشكەنەكول وبلىس ورتالىعىنان 340 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. بۇل وبلىستاعى ەڭ شالعاي اۋدانداردىڭ ءبىرى سانالادى.

جۋىردا جازىلىم ناۋقانىنا باي­لانىستى وسى اۋداننىڭ قازىرگى اكىمى قايرات پىشەنباەۆپەن كەزدەسىپ, اڭگىمە-سۇحبات قۇرعان ەدىك. «پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا مەملەكەتتى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارى ايقىندالعان. ءبىز وسىندا ايتىلعان تاپ­سىرمالاردى ىسكە اسىرۋ باعىتىندا قولدان كەلگەن شارالاردى اتقارىپ جاتىرمىز», دەپ باستادى ول ءوزىنىڭ ءسوزىن.

اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. 2021 جىل­دىڭ قازان ايىنداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا بۇل سالانىڭ ءوسىمى بىلتىر 3 پايىزعا ارتىپ, جالپى كولەمى 39 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمى الىن­عان. وسى كەزەڭدە الدىڭعى جىلمەن سا­لىس­­تىرعاندا سالاعا تارتىلعان ين­ۆەس­تيتسيا كولەمى دە 11 پايىزعا كوبەيگەن.

بىلتىر جاز اۋدان اۋماعىن­دا ىستىق ءارى قۇرعاق بولىپ, استىق شىعىم­­دىلىعى الدىڭعى جىلعىدان ءسال تومەندەدى. گەكتار بەرەكەلىگى 10 تسەنت­نەر­دەن اينالىپ, بارلىعى 144 مىڭ توننا استىق جينالعان. «ارينە, گەك­تار بەرەكەلىگىن ارتتىرۋعا اگروتەحني­كالىق ءىس-شارالاردىڭ تولىق كولەمدە جۇرگىزىل­مەگەندىگى دە كەسىرىن تيگىزدى. ونى جاسىرۋعا بولمايدى. ال بىلتىر سول كەلەڭسىزدىكتەردى جويۋمەن كۇرەسىپ, بيىل مولىراق ءونىم الۋعا تىرىسامىز», دەيدى قايرات ساكەن ۇلى. 

جەرى ۇلكەن, جايىلىمى مول بول­عان­دىقتان, بۇل اۋدان مال شارۋا­شىلى­عىنا كوبىرەك نازار اۋدارادى. بىلتىر وسى سالانىڭ بارلىق ءتۇرى بويىنشا 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا وسىمگە قول جەتكىزىلگەن. اتاپ ايتقاندا, 4 مىڭ توننا ەت ءوندىرىلىپ, بىلتىرعىدان 2 پايىزعا, 44 مىڭ توننا ءسۇت ءوندىرىلىپ بىلتىرعىدان 1 پايىزعا ارتتى.

بىلتىر اۋدان شارۋالارى 3 مىڭ باس اسىل تۇقىمدى مال ساتىپ الۋعا قول جەتكىزگەن. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 11 پايىزعا ارتىق. اۋداندا قۇنى 2 ملرد تەڭگە بولاتىن 3 جاڭا تاۋارلى ءسۇت فەرماسى ىسكە قوسىلعان. سونىڭ ىشىندە كىشكەنەكول اۋىلىنداعى «جولداسباي-اگرو» فەرمەرلىك شارۋاشىلىعى 1 224 باس سيىرعا ارنالعان فەرمانى ىسكە قوستى. بۇل كاسىپورىننىڭ جالپى قۇنى 5,2 ملرد تەڭگە, جىلدىق قۋاتى 6 مىڭ تون­نا ءسۇت وندىرۋگە جەتەدى. سونداي-اق اقبۇلاق اۋىلىنداعى «ولجا اتامە­كەن» جانە «JALAYR agrofoods» جشس ءاربىرى 1 300 باسقا ارنالعان تاۋارلى ءسۇت فەرماسىنىڭ قۇرىلىسىن باستاپ كەتتى. جوبالاردىڭ قۇنى – 5,6 ملرد تەڭگە. بۇلاردىڭ قۋاتتىلىعى دا جى­لى­نا 6 مىڭ توننادان ءسۇت وندىرۋگە شاق­تال­عان. فەرمالار پايدالانۋعا بەرىل­گەن­دە جاڭادان 78 جۇمىس ورنى اشىلماق.

اۋداندا يگەرىلمەي بوس جاتقان جەرلەردى مەملەكەت مەشىگىنە قايتارۋ تۋرالى پرەزيدەنت تاپسىرماسى ءجىتى ورىندالۋدا. بىلتىر 54,5 مىڭ گا جەر اۋداننىڭ جەر قورىنا قايتارىلدى. ەگىستىك جەرلەردى تسيفرلاندىرۋ بۇگىندە 67%-عا ورىندالعان. «بۇل جۇمىس جالعاستىرىلادى», دەدى اكىم.

اۋداننىڭ تاس جولدارى بارلىق باسقا جەردەگى سياقتى كۇردەلى جون­دەۋدى قاجەت ەتەدى. اۆتوموبيل جول­دارى­نىڭ ۇزىندىعى 704 شاقىرىم بولسا, سونىڭ 74 شاقىرىمى عانا رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولعا جاتادى. وبلىستىق ماڭىزى بارى – 223, ال اۋداندىق ماڭىزداعى جولدار 407 شاقىرىم. سوڭعى ەكى جىلدا وسى جولداردى جوندەۋگە قىرۋار قاراجات قۇيىلدى. ماسەلەن, كىشكەنەكول اۋىلىنىڭ ىشىندەگى 16 شاقىرىم جولدى جوندەۋگە 500 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىندى. بيىل تاعى 22 شاقىرىمىن جوندەۋگە 598 ملن تەڭگە قاراستىرى­لىپ وتىر. 2023 جىلى جولىن جوندەۋ جوسپارلانعان اۋىلداردىڭ ءبىرى – بيدايىق. بۇل رەسەيمەن شەكارالاس وڭىردە ورنالاسقان مەكەن, ونىڭ 5 شاقىرىمدىق ىشكى جولدارىن جوندەۋگە 389 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر.

بيىل اقجار اۋدانىنداعى ءداۋىت ستانساسىنان كىشكەنەكولگە دەيىن كەلەتىن رەسپۋبليكالىق ما­ڭى­زى بار جولدى جوندەۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار دايىندالعان, مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزىلگەن, ەندى تەك قارجىلاندىرۋ قاراستىرىلسا, جون­دەۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتپەك. مىنە, وسى جۇمىستار اتقارىلسا, اۋدان جول­دارىنىڭ 65 پايىزى قانا­عات­تانارلىق دارەجەگە جەتكىزىلەدى.

اۋداندا مەديتسينالىق ۇيىم­داردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋ بويىنشا جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. ستوماتولوگيالىق قوندىرعى, ەلەكتروكارديوگراف, دەفيبريللياتور, اكۋستيكالىق ەميسسيالاردان جالپى سوماسى 16 ملن تەڭگەدەن استام تىركەۋ جۇيەسى ساتىپ الىنباق. وكىنىشكە قاراي, اۋداندا دارىگەر تاپشىلىعى ەڭسەرىلمەي وتىر. بيىل 8 دارىگەر, 4 ورتا دەڭگەيلى مەديتسينالىق مامان كەلگەنىمەن كارديولوگ, ونكولوگ, دەرماتولوگ, ستوماتولوگ, اكۋشەر-گينەكولوگ سياقتى ماماندار اۋاداي قاجەت.

اۋدان كولەمىندە 24 جالپى ءبىلىم بەرەتىن, 23 مەكتەپكە دەيىنگى وقۋ مەكە­مەسى بار. بىلتىر 2 مەكتەپكە 12,5 ملن تەڭگەگە ارنايى كابينەت­تەر ور­نا­تىلعان. بۇرىن جىلۋعا قوسىل­ماعان 6 مەك­تەپكە بيىل جىلىتۋ قازاندىقتارى سا­لى­نىپ, بارلىق مەكتەپ 100% قازان­دىقتارعا اۋىستىرىلعان.

الىس اۋدان بولسا دا مۇنداعى ءبىلىمنىڭ ساپاسى ەشكىمنەن كەم ەمەس, جىل سايىن ۇبت-دا جاقسى ناتيجە كورسەتىپ كەلەدى. بىلتىر دا وبلىس بو­يىنشا جوعارى كورسەتكىشكە يە بو­لىپ, ورتاشا 81 بالدى العان. سوڭعى 3 جىل­دا اۋداندا 4 جاڭا كلۋب جانە 1 كىتاپ­حانا اشىلىپ, مادەنيەت سالاسى نىساندارىنىڭ جالپى سانى 36-عا جەت­تى. بىلتىر قۋلىكول اۋىلىنداعى كلۋب­قا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تا­رىن جاساۋعا 52 ملن تەڭگە ءبولىنىپ, تولى­­عىمەن يگەرىلدى. اۋىلدىق ەلدى مەكەن­دەردى دامىتۋ ماقساتىنا سايكەس كىشكەنەكول اۋىلىنداعى ساياباقتىڭ اۋماعىن اباتتاندىرۋ جوباسىنا 569 ملن تەڭگە بولىنگەن.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى