كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
تاعى سول ورايدا, ءوزىن مىرجاقىپ اتاپ, مال تاۋىپ جۇرگەن بازاربەك بادەل كوپشىلىككە قاراتا جاقاڭنىڭ ماقالاسىنىڭ تىلىمەن سويلەپ كەتەتىن تۇسى بار. سوندا ويلاعانبىز: «زاماناۋي دۇنيەگە ول زاماننىڭ ءتىلىن دە بايقاپ اكەلۋ كەرەك-اۋ, كوزى قاراقتى وقىعاندار بولماسا, كوپشىلىك «مىناسى نەسى؟» دەپ جابا سالۋى ابدەن كادىك», دەپ. سويتسەك, نيەتى ارام الگى بازاربەگىڭىز مىرجاقىپتى تۇگەلىمەن جاتتاپ العان قۋ ەكەن عوي. دەمەك, كينو باسىندا شىعارماشىلىق توپتىڭ ولاي ەتكەنى ۇتىمدى شىققانعا ۇقسايدى. وقيعالار لەگىن شيەلەنىستىرە ءتۇسۋ ءۇشىن. سەبەبى, «بۇل قالاي بولدى؟» دەپ وتىرعاندا, ءبىر شەتتەن جاقاڭنىڭ اسىل بەينەسى جارق ەتە قالادى. تۋرا سول تۇستا شىن مىرجاقىپتىڭ ساباق بەرىپ جاتقانىنىڭ ءوزى جالت قاراتادى. «وقىعاندار قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن ومىرىنەن اجىراماۋ كەرەك» دەگەن مىرجاقىپتىڭ ءوز ءسوزى بولسا كەرەك. بۇل – بۇگىندە ءمانىن جويماعان ءسوز. ۇلتتىق تانىم مەن ويلاۋ سودان باس قۇراسا كەرەك. تەك قانا بىلىمنەن ەمەس. جوعارىداعىداي وقيعانى ويناتىپ باستاپ, بۇرىلىس جاساۋ رەجيسسەر مۇرات ەسجان باستاعان شىعارماشىلىق توپتىڭ ۇتقىرلىعى دەسەك, جاقاڭنىڭ جازىپ كەتكەن ءوز ءسوزىن ورنىمەن قولدانىپ, اكتەردىڭ اۋزىنا سالۋ – بۇل ەندى ءسوز جوق, ستسەناريستەردىڭ ەڭبەگى. جاقاڭنىڭ ءسوزىن ءتىرىلتۋ, ونىڭ جازعاندارىنىڭ تەرەڭىنە شومۋ – سەريالدىڭ ءار تۇسىنان ۇشقىن اتادى. اسىرەسە الاش ارىسىنىڭ بويىنداعى تازالىق پەن وجەتتىكتى, اقىل مەن قايراتتى قاپىسىز تانىتاتىن تۇستار جاقاڭنىڭ ءوز سوزدەرىن اۋزىنا سالعاندا نەمەسە ول كىسىنىڭ ويىنان باس قۇراعان لەپەستەردى جەتكىزگەندە تۋىندىنىڭ تۇپكى مۇراتى ايقىندالا تۇسەدى. بۇل رەتتە تۋىندىنىڭ ستسەناريىن جازۋشى ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى مەن مۇرات ەسجان جانە ۇشقىن ءسايدىراحمان ەڭبەكتەرىن اتاعان ءجون شىعار.
قىزىلجاردان ومبىعا اتتانعان جاقاڭنىڭ كوپ جىلقى اراسىنان جۇيرىگىن (الاگوز) تانۋى ادەمى ەمەۋرىن. ەمەۋرىن عانا ەمەس, بۇل تۇتاس سەريالدىڭ وزەگى ىسپەتتەس. جىلقى – قازاقتىڭ جانى. مىرجاقىپ ايدالار الدىندا جۇيرىكتىڭ سىلەكەيىن وزىمەن الا كەتۋىن سونىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جاقاڭ قايتقاندا جانۋارى قورانى بۇزىپ شىعىپ, بوستاندىققا جونەلەدى... الاگوز مۇندا قاستەرلى مانگە يە.
ومبىدا جاقاڭ ءاليحان بوكەيحان مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىمەن كەزدەسۋدەگى ءاربىر ديالوگتىڭ استىندا الاپات ءمان بار. ءاليحان بوكەيحانعا مۇحامەديار مىستان «سوندا... قازاق جەكە جۇرت بولىپ كەتۋدىڭ ورايى تۋىپ تۇرعانى عوي, ءا؟» دەپ قويىپ قالاتىنى بار عوي. ال الەكەڭنىڭ وعان «قازاق ءوز الدىنا ەل بولىپ قانا قويماي, قانداي ەل بولۋدىڭ ۇلگىسىن تاريحتا الدەنەشە كورسەتكەن جۇرت ەمەس پە؟!» دەيدى. اقاڭ قوستاپ باسىن شۇلعيدى. ساتقىن مۇحامەديار ءبىرتۇرلى پۇشايمان بوپ ۇندەمەي قالماي ما؟ الەكەڭنىڭ بۇل ءسوزى مۇحامەديار باستاعان سول كەزدەگى بارلىق ساتقىنعا عانا ەمەس, تاريحي, ۇلتتىق سانادان جۇرداي وسى كۇنگىلەرگە دە قاراتا ايتىلعان جاۋاپ. ەندىگى ۇرپاق الەكەڭ ايتقان الگىندەي سانامەن ءوسۋى ءتيىس. بۇدان بولەك, بۇل وتىرىستا بارلىبەك سىرتتان ۇلى جاساعان «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى», جاقاڭنىڭ «ويان, قازاق» كىتابىن كەڭىرەك تاراتۋ جايى, ومبىداعى قازاق جاستارىن دۇرىستىققا (ەلدىك مۇددە) باعىتتاۋعا قاتىستى تاعى باسقا كوپتەگەن سوزدەردەن الاش مۇراتى مەن ازاتتىق يدەياسى ايقىندالىپ, سەريالدىڭ تۇپكى ماقساتى بوي كورسەتەدى. ايتپاقشى, ءدال وسى تۇستا مىرجاقىپتىڭ سوڭىنا شام الىپ تۇسكەن نكۆد جەندەتتەرى ونىڭ جازبالارىن اقتارىستىرىپ, تۇپكى ويىن تانۋعا كىرىسىپ كەتكەن. تۋىندى وسىلاي بىردەن شيرىعا باستاعاندا, مىنا زاماندا جاقاڭنان قالعان جالعىز قىز – گۇلنار اپايدىڭ اكەسى اقتالادى دەگەن ءۇمىتى كوككە ۇشىپ, قايعىسى قالىڭداي تۇسەدى. كوپتەگەن ارىستار اقتالعاندا, جالعىز جاقاڭنىڭ اقتالماي قالۋى – سوڭىنداعى بالاسىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ۇلتتىڭ قاسىرەتى دەر ەدىك. گۇلنار اپاي بۇعان دەيىن قالاي كۇيزەلىپ كەلسە, اكەسى اقتالماي قالعان كۇنى تىرىدەي تاعى ءبىر ولگەن بولادى. اقىرىندا تۋرا تۋعان كۇنىن اتاپ ءوتىپ جاتقاندا, باس پروكۋرور دۋلات ۇلىن اقتاۋ تۋرالى جارلىقتى اكەلگەندە, نە جىلارىن, نە كۇلەرىن بىلمەي, «اكە, ءبىز جەڭدىك!» دەپ جارلىقتى كەۋدەسىنە قىسقاندا, كەيىپكەرمەن قوسا قىستىعاسىڭ. ۇلتىنىڭ باقىتى جولىندا اق-ادال تەر توككەن ارىستى اقتاتىپ, ۇرپاقتى جىندى عىپ قويعان جۇيەگە لاعىنەت!
گۇلنار اپايعا بولىسقان جالعىز قازاق جاسى ءىزباسار – جاڭا ۇرپاق بەينەسى, ولار بولماعاندا ۇلت تا, ازاتتىق تا جوق ەدى. سونىمەن قاتار الگى پروكۋرور مىرزا دا ءبىر تيپ, جيىنتىق بەينە. دەمەك, كۇرەس ءالى تىنباعان. ايتپاقشى, سەريالدىڭ تاعى ءبىر ولجاسى – ءىزباسار ەل ىشىنەن تاۋىپ العان, مىرجاقىپ اتامىز «باقىتسىز جامالدىڭ» كىرىسپەسىندە جازاتىن جىرىنىڭ ەسكى اۋديوجازباسى. ويلى تىڭدارماننىڭ ارقاسىن شىمىرلاتسا كەرەك.
وسىلايشا سەريال ءۇش تاراپتا شيەلەنىسەدى. الاشورداشىلاردىڭ كۇرەس جولى, ولارعا قارسى نكۆد جەندەتتەرى جانە گۇلنار اپاي زامانىنداعى كۇرەس, ءبارى جان-جاقتان شيەلەنىسكەندە كورەرمەندى بايلاپ قويادى. جانە بىرنەشە دەتال, ءتۇبى تەرەڭ ەمەۋرىن بار. ماسەلەن, اقجولتاي اعىباي باتىردىڭ قىلىشى, كەنەسارى حان جورىقتارىنىڭ اتالۋى, بۇلار سەبەپسىز كىرىكپەگەن. الاش يدەياسى دا اقىرىپ تەڭدىگىن تالاپ ەتكەن كەنەسارى حان كۇرەسىنىڭ جالعاسى.
جاقاڭ مەن عاينيجامالدىڭ ماحابباتى تۋىندىنى جوعارى كۋلميناتسياعا كوتەرگەندەي اسەر قالدىردى. اسىرەسە عاينيجامالعا اتاستىرىلىپ قويعان مۇقانمەن دۋەل. ۇرەيى ۇشىپ كەتكەن مۇقان نكۆد جەندەتتەرى تۇسىنە الماي دال بوپ جۇرگەن مىرجاقىپ ولەڭدەرىنىڭ ماعىناسىن دۋەلدەن سوڭ تاماشا «تاپسىرلەپ» بەرمەۋشى مە ەدى؟
كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن سەيدازىم كادىرباەۆ, احمەتساپا يۋسۋپوۆ, دىنشە ادىلدەردىڭ كورىنۋى دە الاش تاقىرىبىنىڭ اياسىن اشا تۇسەدى.
توعىز اي قاپاستا جاپادان-جالعىز جىندانىپ كەتپەۋ ءۇشىن قامىردان شاحمات تاستارىن جاساپ, سونى ەرمەك قىلعانى دا ءساتتى شىققان. الەم ادەبيەتىندە بار سيۋجەتتەر شىعارما كەڭىستىگىن كەڭەيتپەسە, تارىلتپايدى. ۇلتتىڭ تانىمىنا جۇمىس ىستەپ تۇر مۇندا. وسى تۇستا, جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى مەن احمەتساپانى اتىپ, جاقاڭدى جالعىز جاۋىپ قويعاندا, كۇندەردىڭ كۇنى قاراداي قينالىپ, تەمىر توردان بىرنەشە رەت ايقايلايتىنى بار. «ەي, مەنى اتۋدى ۇمىتىپ كەتتىڭدەر» دەپ. جاقاڭنىڭ وسى ءسوزى كەۋدەڭدى ءتىلىپ تۇسەدى. سونىمەن قوسا جاقاڭ ولگەنىن ەستىپ, گايانى جۇباتۋعا كەلگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءسوزى كوزگە ەرىكسىز جاس ىركەدى. وسى كەزدە قايران الاگوز قورانىڭ ەسىگىن تارپىپ اشىپ, كەڭ دالاعا شۇرقىراپ كەتەدى. ءتىرى جىلقىنىڭ قوڭ ەتىن كەسىپ الۋ سىندى ۇلت ۇمىتۋعا اينالعان ەتنوگرافيالىق مالىمەتتەرى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ءبىز اڭداپ-بىلمەگەن نە اڭداساق تا جازۋ بارىسىندا ەسكە تۇسپەگەن تۇستارى بۇلاردان دا كوپ-اۋ. سوندىقتان كينوتۋىندىنى ءار قازاق كورۋ كەرەك. بيىلعى ۇلت رۋحانياتىنىڭ ءبىر تابىسى قايسى دەسە, ءسوز جوق, ءبىز وسى دۇنيەنى اتار ەدىك.
