كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ولەڭ تولقىپ الا جونەلەدى نەمەسە تولقىتىپ اكەتە بارادى. كادىمگى قازاق ساحاراسىندا ارداكۇرەڭ اتقا تاقىمىڭ تيگەندەي قالقىپ اپ كەتەسىڭ. ءبىر كەزدە اق شۋاعى ساعىم ەسىپ بۇلدىراعان دالانىڭ توبەسىنەن بوزتورعاي سايراپ, تۇياق استىنان تىسىرلاپ ءشوپ سويلەيدى. انا جەردەن بوز قاراعان مايىسىپ, مىنا جەردەن توبىلعى شەشەك جارادى نەمەسە مۇلدە كەرىسىنشە سۋرەت ورەدى كوز الدىڭنان. ويتكەنى جاپىراعى جەلگە ۇشىپ, جاسىل ءشوبى مەن گ ۇلى تونالعان قارا تاقىرعا تاپ بول – مەيلى. باستىسى سەن اتتىڭ ۇستىندە جارتى الەمدى يگەرىپ كەلە جاتاسىڭ. بۇعان دەيىن «ارداكۇرەڭ», «توبىلعىجارعان», تاعى باسقا ولەڭ كىتاپتارى «اي تاڭبالى ارعىماققا» جالعاسقان عالىم جايلىباي جىرلارىنىڭ ءبىر قاسيەتى, ىشىندە وسىنداي عالاماتتار ءجۇزىپ جۇرەدى. كوكتەمدە بۇرشىك جارا گۇلدەپ تۇرعان, جازدا تولىسىپ, كوكوراي شالعىنعا اينالعان, كۇزدە جاسىلى قايتقانىمەن, ءنارىن بويىنا ساقتاپ ءپىسىپ جەتىلگەن, قىستا ساقىلداعان سارى ايازدىڭ وزىندە كۇنمەن شاعىلىسىپ, اسپانمەن تۇتاسىپ كەتكەن قازاقتىڭ قوڭىر دالاسىنىڭ قاسيەتى. جانە بۇل – اقىن ولەڭدەرىنىڭ جالعىز-اق قاسيەتى, بۇكىل ەمەس. بىراق وسى جالعىز-اق قاسيەتكە بۇكىل ۇلتتىڭ بولمىسى سىيىپ تۇرعان جوق پا؟! ونى اركىم ءوزى باعامداپ الادى. ءبىز اتتىڭ ءجۇرىسى ارقىلى شەت جاعاسىن عانا يىسكەتىپ وتكەندەي بولدىق وقىرمانعا. ال انىعىندا, عالىم جايلىبايدىڭ «اي تاڭبالى ارعىماق» كىتابىنىڭ بيىل اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنۋى – قازاق قارا ولەڭىنىڭ جەڭىسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ەتەك-جەڭى كەڭ پىشىلگەن, سىرتى قوڭىرقاي كورىنگەنىمەن, ءىشى التىن ەردىڭ قاسىنداي نەمەسە التىن-كۇمىسكە باي دالاداي قارا ولەڭنىڭ بۇل بۋىننان سوڭعى تاعدىرى نە بولارىن كىم بىلگەن؟..
اتالعان كىتاپ تۋرالى بيىل كوپ جازىلدى. ايتىلىپ تا باقتى. ءبىز باسىنان باستاپ تاعى پاراقتاپ شىققاندا باسىمىزدان كەشىرگەن كۇي الگىندەي. ارقانىڭ التى اي قىسىندا مىنسەڭ مويىمايتىن اردا كۇرەڭ اتتىڭ ءجۇرىسىن شىعارىپ, جەلە-جورتىپ كەتكەندەي. سويتە-سويتە قازاق دالاسىنىڭ بار قاسيەتىن بويىڭنان وتكەرەسىڭ. كولىكپەن كەزسەڭ ونداي سىيدان ماقۇرىم قالارىڭ انىق. جۇرە-جۇرە ارقانىڭ ءبىر قيىرى بەتپاققا تىرەلەسىڭ. اقىننىڭ بىرنەشە ولەڭىنە ارقاۋ بولىپ, قىر-سىرىنا قانىققان بەتپاقدالادان تاما جۇرتىنىڭ كوشكەن ىزىنە, ۇيىلگەن ادام باستارىنا ۇشىراسقاندا, ءىشىڭ ۋداي اشىپ, كوز جاسىڭا ەرىك بەرەسىڭ. قوبىزدىڭ شاناعىنان كۇي ەمەس – ۋ, زار-زاپىران توگىلەدى. «تاماكوشكەن» پوەماسى: «دۇنيە الاي-تۇلەي, استاڭ-كەستەڭ, بۇل قازاق سان تاعدىردى باستان كەشكەن. بايانى جوق عۇمىردا بايىز تاپپاي, استاڭ-كەستەڭ تىرلىكتەن قاشقان, كوشكەن...», – دەپ باستالادى. 1932 جىلى اشتان قىرىلا باستاعان, امان قالعانى جان ساۋعالاي شۇبىرا جونەلگەندەگى كارتينا كوز الدىڭا تۇرا قالادى. «الىس پا ەڭ, ارقا مەنەن شۋ اراسى, قان ىشكەن مىڭ توعىز ءجۇز وتىز ەكى» دەپ ناۋبەت كەنەتتەن باستالعاندا, شىبىن جانىڭ شىرقىراپ قويا بەرەدى. «تاماكوشكەن» اقىننىڭ بۇعان دەيىن جارىق كورگەن «قارا ورامال» پوەماسىنىڭ جالعاسى سەكىلدى. ەكى شوقتىقتى تۋىندى قازاق دالاسىن قانسىراتىپ كەتكەن ازالى تاريحتىڭ تۇتاس كورىنىسىن ەلەستەتەدى.
«ارىپ-اشقان ەل 1932 جىلى قاراشانىڭ 24 جۇلدىزىندا اۋليەاتانى بەتكە الىپ بوستى. اشتىقتان, جۇتتان قىرىلعان ەلدىڭ شاباقتى وزەنىنىڭ بويىنا, بايقادامعا جەتكەنى 500-دەي ءتۇتىن عانا. ال سارىسۋ وزەنى بويىنان كەتكەن ەل ەكى جارىم مىڭنان اسا شاڭىراق بولاتىن» دەلىنەدى. پوەمانى پاراقتاعاندا وسى قاسىرەت پەن ازانىڭ سارىنى جىردىڭ كۇيى بولىپ قۇلاققا كەلەدى. «جىردان اشتىقتا قىرىلعان قازاقتىڭ قاسىرەتتى كوز جاسى كولدەي بوپ توگىلىپ, ساكەندەردىڭ وزەگىندە كەتكەن وكىنىش پەن وكسىك كوكىرەكتى سىزداتادى. ىرشىعان شۋماقتارىنىڭ ءار جولىنان سايدالى سارى توقانىڭ مۇڭدى سارىنى ەسەدى» دەيتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ.
ادام اشىققاندا بويىنان كۇش كەتكەنى بىلاي تۇرسىن, كىسى تانۋدان قالادى. ەسى اۋىسقاننىڭ ارەكەتىن جاساي باستايتىنىن بۇرىن دا ەستىگەنبىز. سونداي كورىنىستەر جىردا دا كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. «تاماكوشكەندە» ايمان اتتى جەسىر ايەلدىڭ جالعىز ۇلى ءناسىر جولدا اۋىرا باستايدى. ونى بايقاعان ادامجەگىشكە اينالعان اش-ارىقتار جەسىردى تۇس-تۇسىنان تورۋىلدايدى.
«تاتىعانى-اي سول كۇنى عالام كەرمەك,
ەندى قانداي بۇل ايمان امال كورمەك؟
...ءبىر قۇبىجىق تاياندى تۇسكە قاراي –
مىنا بالا اۋىرعان, ماعان بەر, – دەپ.
سول ءبىر كۇندى اتقان جوق قارعىس ءالى,
ايمان سورلى قاپادان قان قۇسادى.
...ەكەۋىنىڭ سوڭىنا ىلەسىپ اپ –
ادامجەگىش اش-ارىق اڭدىسادى.
تۇلا بويىن ادامنىڭ تۇرشىكتىرىپ,
ءسال ايالداپ, سودان سوڭ ىرشىپ تۇرىپ.
جالعىز ۇلى ءناسىرىن ايمان سوندا
قاراسۋعا باتىردى تۇنشىقتىرىپ.
جاپالاققا ايتادى جار, قۇز ءانىن,
جەل ەستىدى انانىڭ تاڭعى زارىن.
سودان بەرى ايماننىڭ دەرەگى جوق –
مەن دە جىرعا قوسپايمىن
ارعى جاعىن...»
قازاق دالاسىندا قولدان جاسالعان اشارشىلىقتىڭ ازاسىن جالعىز-اق وسى جەسىردىڭ باسىنداعى حالدەن تانۋعا بولادى. بۇل – پوەمانىڭ ءبىر ءبولىمى ەمەس, بولىمدەرىنىڭ ىشىندەگى قىسقا عانا ءۇزىندى. بىراق مۇنىڭ ءوزى اشارشىلىق قاسىرەتىن اشىپ تۇرعان تۇتاس كارتينانىڭ سالماعىنان حابار بەرسە كەرەك.
عالىم جايلىبايدىڭ جالعىز-اق ولەڭىنىڭ جەلىسىن تالداپ كەزىندە ءبىر ماقالا جازىپ شىققانبىز. ء«سۇت بەرىڭدەر» دەگەن. ول دا وسى بەتپاقتىڭ ءبىر ۇشىنداعى وقيعا. اناسىنان كوز جازىپ قالعان بوكەننىڭ قۇرالايىن اسىراپ العان بالا اقىن كەيىن ونى قىرعا قويا بەرەدى. سوڭىن ء«سۇت بەرىڭدەر, تىرىلەر, ءبىر-بىرىڭە, ەرىندەرىڭ كەزەرىپ كەتپەۋ ءۇشىن» دەپ اياقتايدى. قازاق تا سونداي حالىق. قاسيەتىنەن ايىرىلىپ قالا جازداعان. ونى قايتارۋ ءۇشىن وسىنداي ولەڭدەر كەرەك.
