پرەزيدەنت – مەملەكەت دامۋىنىڭ كەپىلى

اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرگەي دياچەنكو شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى كوكشەتاۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن پروفەسسورلارى, ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسىپ, “قازاقستان جاڭا ونجىلدىقتا: ستراتەگيا, فيلوسوفيا جانە مەملەكەتتى ءتيىمدى دامىتۋدىڭ جولى” تاقىرىبىندا لەكتسيا وقىدى. وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتى بەلگىلەۋدىڭ جيىرما جىلدىعى مەن مەملەكەتىمىزدىڭ كەشەگى, بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى جولدارىنا تالداۋ جاسالدى. – بەلسەندى جانە وركەنيەتتى ستۋ­دەنتتىك اۋديتوريامەن كەزدەسۋ ارقاشاندا ماڭىزدى سيپات الادى, – دەدى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ قۇرمەتتى پرو­فەسسورى سەرگەي الەكساندروۆيچ. – ونىڭ ۇستىنە بۇگىنگى قا­زاقستان قوعامى ءوز دا­مۋى­نىڭ شەشۋشى كەزەڭىن باستان وتكەرۋدە. بيىلعى جىل تاۋەلسىز ەلىمىزدى تۇ­عىر­لان­دىرۋدا ايرىقشا ورىن الاتىن پرە­زي­دەنت­تىك ينستيتۋتتى بەل­گى­لەۋدىڭ 20 جىلدىعى, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى كونس­تي­تۋتسيا­سىنىڭ 15 جىلدىعى, ەقىۇ-عا ءتورا­عا­ل­ى­عى­مىز مەرە­كە­لەنىپ جاتقان ءارى ەل ءتا­ۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­­دى­عىنا اياق باسقان تا­ريحي وقيعالارمەن ەرە­ك­شە­لەنەدى. قازاقستان كوز الدىمىزدا ەكونو­مي­كا­لىق قۋاتتى, ءوزىنىڭ دەر­بەس, وتاندىق باعىتىمەن قا­رىشتاپ العا باسقان, جاڭعىرعان جانە دەمو­كرا­تيالىق قوعام رەتىندە قالىپتاستى. قازاق­ستان­دىقتار قول جەتكەن جە­تىس­تىكتەرىمىزدىڭ بارلىعىن رەسپۋبليكامىزدىڭ تۇڭ­عىش پرە­زي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ كوپ قىرلى, كەڭ اۋقىمدى ەڭبەگى مەن سارابدال ساياساتىمەن بايلانىس­تىرادى. بۇگىنگى كۇنى كوپتەگەن ساياسات­كەر­لەردى, ساراپشىلار مەن زەرت­تەۋ­شى­لەر­دى قازاقستاندىق ءتيىمدى ءتا­جىري­بەنىڭ سىرىنا قاتىستى ماسەلەلەر قىزىقتىرادى. مۇنىڭ ەشقانداي جۇمباق جاۋابى جوق. بىرىنشىدەن, بۇل پرەزيدەنتتىڭ ومىرلىك باي تاجىريبەسىنە نەگىز­دەل­گەن ەشكىمگە ۇقسامايتىن سونى دا قۋاتتى تۇلعالىق كومبيناتسياسىنان كو­رىنىس بەرەدى. مۇندا قازاقستان باس­شى­سى­نىڭ ءون بويىنان باتىس­ەۋرو­پالىق دە­مو­كراتيالىق باس­قا­رۋدىڭ قاي­نار­لارىنا باعىتتالعان ەۋرو­ا­زيالىق باستامالاردىڭ باي­لا­نىسى مەن شى­عىس­تىق دانىش­پان­دىق پەن ديپ­لو­ما­تيالىق باتىلدىق بايقالادى. مەم­لەكەتتى الدىڭعى قا­تارلى جانە دامىعان ەلدەر قا­تارىنا قوسا بىلگەن الەمدىك دەڭ­گەيدەگى ساياساتكەرلەر سا­پىن­داعى ۇلت جەتەكشىسىنىڭ رەفور­م­ا­تور­لىق قىز­مەتىنىڭ تاريحي ورنىن كە­لەر ۇرپاق تەرەڭدەپ باعامدايتىنى انىق. ەكىنشىدەن, ەلباسىنىڭ فيلو­سو­فيا­­­لىق دەربەس وي قورىتۋ قا­رىمى مەن دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تۇجى­رى­مى­نان ءوربيتىن مەملەكەتتى باس­قا­رۋدىڭ وزىندىك مودەلىن ىسكە اسىرۋ قابىلەتى نازار اۋدارتادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن مەم­لەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋ استە وڭاي شا­رۋا ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايت­قانىنداي, تاعدىر مۇنداي ءمۇم­كىندىكتى 500 جىلدا ءبىر رەت بۇ­يىر­تادى. مىنە, سول مۇمكىندىكتى ۋىستان شى­عارىپ الماۋ, كورەگەندىك تا­نى­تىپ, ساياسي تاۋەكەلشىلدىك پەن ونىڭ سالدارلارىن ءدال بولجاۋ ساياسي ارەكەتتەگى جوعارى ونەر سانالادى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءبىز­دىڭ ەلىمىز دامۋدىڭ تەرەڭ ويلاس­تىرىلعان, ناقتى ەسەپكە قۇرىلعان دامۋ جولىمەن كەلەدى. تۇڭعىش پرە­زي­دەنتىمىزدىڭ جەتىلدىرىلگەن ماكرو­جو­بالار نەگىزىندەگى “قازاق­ستان­دىق جول” اتتى ستراتەگيالىق باعدار­لاماسىنىڭ ءتيىم­دىلىگى مەن ساتتىلىگى وسىندا دەپ تۇيىندەۋگە بو­لادى. ياعني, قازاقستان ءوز دا­مۋى­ن­داعى تر­انز­يتتى كەدەر­گىلەردى ەڭسەرۋدە جو­عا­رى­داعى ۇستان­ىم­دار­دى باسشىلىققا الۋ ارقىلى ۋا­قىتتان وزىق ءنا­تي­جەلەرگە قول جەتكىزدى. ەل­باسى جول­داۋلارىندا “قازاق­ستاندىق جولدى” جەتىلدىرۋدىڭ جاڭا باعىتتارى اي­قىندالىپ, ناقتى تاپسىرمالار قويىلۋى دا وسىدان. مۇنىڭ ءوزى پرەزيدەنتتىڭ باسقارۋ مودەلى بۇگىنگى كوكجيەكتەن اسىپ تۇسەتىن ماقساتتار مەن مىندەتتەردىڭ ناقتى ورىن­دالۋىنا نەگىزدەلگەندىگىن كورسەتەدى. مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ ال­عاش­قى كۇنىنەن باستاپ ن.ءا.ناز­ار­باەۆ ەل دامۋىنىڭ ۇزاق مەرزىمدى بولاشاعىن ايقىن بولجاپ, ناقتى ءارى ءساتتى قادامدار جاساي ءبىلدى. ول قازاقستان بىرنەشە ون جىلدان كەيىن قانداي بولۋى كەرەكتىگىن, وعان قالاي جەتۋگە بولاتىندىعىن جانە بۇل ءۇشىن نە جاساۋ قاجەتتىگىن ءبىلدى. ەل الدىندا ءبىر مەزەتتە نارىقتىق ەكونوميكاعا, دەموكراتيالىق مەم­لە­كەتتىك جۇيەگە جانە قوعامنىڭ اشىق قۇندى­لىق­تارىنا كوشۋ سياق­تى ءۇش جاقتى ترانزيتتىك مىندەتتەر تۇر­دى. بۇل ورايدا “قازاقستان – 2030” سترا­تە­گيا­سى تاكتيكالىق تۇر­عىداعى ۇتىستى ۇمتىلىسقا جول اشتى. وسى رەتتە, الەمدىك ەكونو­مي­كالىق داعدارىس داۋىلىنىڭ قا­زاقستان تىرشىلىگىنە تيگىزگەن اسەر­لەرىن دە ەسكە العان ءجون. ول كوپ ماسەلەدە مەم­لە­كەتتىك ساياساتتىڭ تۇت­قالى تاسىلدەرىنە ءوز­گەرىستەر ەنگىزدى – ءبىز بارىنشا ۇنەم­شىلدىك قا­عيداتتارىن ۇستاندىق. ەكو­نو­ميكانى دامىتۋدا ۇزاق مەرزىمدى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا با­سىم­دىق بەرىلدى. بىراق, مەملەكەت ءوزىنىڭ تۇپكى ماقساتىنان – دامىعان جانە تابىستى مەملەكەت قۇرۋ باعىتىنان تانعان جوق. داعدارىس قوعام مەن ونىڭ مۇشەلەرىن شى­نىقتىرىپ, شيراتا ءتۇستى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋدىڭ تاعى ءبىر تىرەگى – “جالپىدان جالقىعا” نەگىز­دەل­گەن فيلوسوفيالىق ءتۇيىن. بۇل ور­ايدا زامانالىق ساياسي ليدەردىڭ تاريح پەن بولاشاقتىڭ, تەوريا مەن ءتا­جىري­بەنىڭ, دي­پلو­ما­تيا مەن باتىلدىقتىڭ باي­لانىسىن شە­بەر ورنىقتىرا ءبىل­گەن­دىگىن نە­مەسە تۇتقالى تۇعىرلاردى بىرىكتىرۋ باعىتىن ۇستانعانىن ايت­قى­مىز كەلەدى. ول ەلدىك شەڭبەردى عانا ەمەس, الەمدىك اۋقىمدى دا قام­تىدى. قازاقستان ەۋرازيا كە­ڭىس­تى­گىن­دەگى ين­تەگ­راتسيالىق پروتسەستەردىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. تمد, ەۋر­از­ەق, شانحاي ىن­تىماقتاستىق ۇيىمى, ەقىۇ, ۇقشۇ, اوسشك جانە باسقا ۇيىمداردىڭ الەمدىك ابىرويعا بولەنۋىندە قا­زاق­ستان مەملەكەتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشكە يە بولعاندىعى كەزدەيسوقتىق ەمەس. شىعىس پەن باتىستى بايل­ا­نىس­تى­رۋشى بۋىنعا اينالعان ەلىمىزدە الەم­دىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر لي­دەر­لەرىنىڭ سەزدەرىن وتكىزۋ ءداستۇرى قالىپ­تىستى. مەملەكەت اۋ­ما­عىنداعى في­لوسوفيالىق قا­عي­دات­تىڭ ءتۇپ تا­مى­رى ورتالىق پەن ءوڭىر­لەردىڭ ءبىر­دە­ڭ­گەيلى بايلانىسىن ور­نىق­­تىرۋمەن سي­پات­تالادى. سون­دىقتان, ەكو­نو­مي­كانىڭ كۇش­تى قىر­لارىن كىرىكتىرۋ, نارىقتىق ەركىن باسەكەلەستىكتى اي­قىن جوسپارلاۋ جانە باع­دار­لا­ما­لار نەگىزىندە دا­مىتۋ, ءىرى يندۋس­تريا­لىق جانە قۋات كە­شەن­دەرىن قۇرۋ سياقتى شە­شۋشى قادامدار الەم نازارىن اۋ­دار­دى. ەلبا­سى­نىڭ باسشى­لى­عى­مەن مەملەكتتىڭ بە­رىك­تىگى مەن جۇرت­شىلىق مو­يىند­اعان دەمو­كرا­تيا­لىق قۇن­دى­لىق­تار تەپە-تەڭدىگى ور­نىعىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتىك باسقارۋداعى كە­لەسى ماڭىزدى تۇجى­رىمداما قازاق­ستاندى العا, جاڭا كوك­جيەك­تەرگە جەتەلەيتىن جەتەكشىگە ءتان باستامالاردان ءوربيدى. ۋاقىت الەمدى, ەكونوميكانى, سايا­سات­تى, قوعامدى وزگەرتۋدەگى پارمەندىلىگىن تانىتىپ وتىر. ءبىزدىڭ كوز ال­دى­مىز­دا ادامزات يندۋس­تريا­لاندىرۋ كە­زە­ڭىنەن اقپاراتتىق ءداۋىر ىقپالىنا دەن قويۋدا. بۇل ۋاقىت جۇكتەگەن ءمىند­ەت­تەر­مەن يىق تىرەستىرۋ ارقىلى تابىسقا جەتۋدى مەڭزەيدى. ياعني, الەمدىك اۋقىمداعى وركەنيەت ارناسىندا دامۋ ءۇشىن باتىلدىقپەن, ءجى­گەرمەن قوسا ءداستۇرلى ەمەس ست­را­تەگيالىق جولدى ايقىن باعامداۋ قاسيەتى تابىستى بولماق. وسى جولدا دا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ۇدەمەلى جاڭعىرۋ مەن ىزدەنىس قاينارلارىن ۇسىنا ءبىلدى. مەملەكەت باسشىسى ۇنەمى تەك قانا العا قاراۋدى قالىپتاستىرۋعا كۇش سالۋدا. ويتكەنى, بۇگىنگى تاريح ارتىق ويلاۋ مەن ەكسپەريمەنتتەرگە ۋاقىت بەرە قويمايدى. ءبىزدىڭ ۋاقىت ناقتى شەشىمدەر مەن باتىل قادامداردى تالاپ ەتۋدە. بۇل نەگىزسىز دە ەمەس. كەيبىرەۋلەردىڭ كەزىندە “قازاقستان – 2030” ستراتەگياسىنا, ەلوردانى استاناعا كوشىرۋگە, ەركىن دامۋ ايماقتارىن قۇرۋعا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ ءمۇم­كىن­دىگىنە, تاعى باسقا باستاماشىل قا­دامدارعا كۇدىكپەن قاراعانىن جاسىرا ال­مايمىز. بۇگىن وسىناۋ ماكرو­جو­با­لار تابىستى تۇردە ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ, مەم­لەكەت دامۋىنا جاڭا ءۇردىس پەن ساپالىق ءمۇم­كىن­دىكتەر تۋدىردى, ونىڭ الەمدىك بەدەلىن اسقاقتاتتى. پرەزي­دەنت ن.نازارباەۆتىڭ ءوز ۋا­قى­تى­نىڭ كورنەكتى ساياساتكەرى, رەفور­ما­تو­رى, مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندەگى سترا­تەگياسى, فيلوسوفيالىق تۇ­جى­رىم­­دارى, باتىلدىعى مەن بايىپ­تى­لىعى بۇگىندەرى ءوزىنىڭ ءساتتى قايتار­ىم­دا­رى­مەن سالتانات قۇردى. قازاقستاننىڭ دامۋ سىرلارىن بايىپتاۋ قازاقستان كوشباس­شى­سى­نىڭ وتانداس­تارىمىزدى جارقىن كۇندەرگە جىگەرلەندىرۋشى قا­سيەتىنە نەگىزدەلگەن كوپ قىرلى قىزمەتى مەن كەلبەتىن تەرەڭ تالداۋمەن تىعىز بايلانىستى, ودان ءبولىپ قا­راۋعا بولمايدى دەيتىنىمىز سوندىقتان. باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.