«ز ۇلىمدىق يمپەرياسى» دەپ اتالعان قاندى يمپەرياعا قارسى ۇزاق جىلدان كەيىن كسرو حالىقتارى اراسىندا جالعىز ءارى ءبىرىنشى بولىپ باس كوتەرگەن قازاق جاستارى بولدى. قازاق جاستارىنىڭ قارسىلىعىنا وداقتاعى بارلىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردىڭ ازاماتتارى ءسۇيسىنىپ, رازى بولدى. قازاق جاستارىنا قارسى قولدانىلعان قاندى قاساپتاردى ايىپتاپ, شەتەلدەن جولدانعان حاتتار مەن قارارلار كسرو باسشىلارى اتىنا قارشا بورادى. مىسالى, ۆەنگريادا قايرات رىسقۇلبەكوۆكە ءولىم جازاسىن بەرۋگە قارسى ەلگە بەلگىلى 41 ادام قول قويعان حات 1987 جىلدىڭ 20 شىلدەسىندە سول كەزدەگى كسرو جوعارعى كەڭەس تورالقاسىنىڭ توراعاسى ا.گرومىكوعا جەتكىزىلدى. كەيىن پرەزيدەنت بولعان لەح ۆالەنسا باستاعان 70 ادام قول قويعان وسى مازمۇنداعى قارسىلىق حاتى پولشادان كسرو-نىڭ ءبىرىنشى باسشىسى م.گورباچەۆكە جىبەرىلدى. امەريكاداعى «فريدوم حاۋس» ۇيىمى دا م.گورباچەۆ پەن باس پروكۋرور ا.رەكۋنكوۆتىڭ اتىنا قارسىلىق تەلەگرامىن سالدى. گەرمانياداعى تۇركى ەلى كوميتەتى 1987 جىلعى 26 قاڭتاردا كۋۆەيتتە بولاتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ وتىرىسىنا حات جازىپ, قازاقستان وقيعاسىن تالقىلاپ, قارسىلىق ءبىلدىرۋدى ۇسىندى. وندا قازاق جاستارىنىڭ ء«وزىمىزدى-ءوزىمىز باسقارۋ قۇقىن تالاپ ەتەمىز!», «كولبين, رەسەيگە قايت!», «بۇۇ-عا مۇشە بولۋ قۇقىن تالاپ ەتەمىز!» دەگەن سياقتى ۇراندارى ورىس كوممۋنيستەرى ايتقانداي «بۇزاقى», «ماسكۇنەم» ادامداردىڭ ءسوزى ەمەس, سوندىقتان ارا تۇسۋلەرىڭىزدى وتىنەمىز دەلىنگەن. وسىنداي ءدۇمپۋدىڭ ارقاسىندا جاستارعا قولدانىلاتىن رەپرەسسيالىق شارالار ءبىرشاما جۇمساردى جانە قازاق حالقى تۋرالى اقپارات دۇنيە جۇزىنە تانىلدى.
الاڭعا شىققان جاستاردىڭ كوبى ساياسي كوزقاراسى جەتىلگەن, ۇلى ورىستىق شوۆينيستىك ساياساتتىڭ وزبىرلىعىنا توزە الماعان, ءوزىنىڭ ۇلتىن اياقاستى ەتكىسى كەلگەن يمپەريالىق وركوكىرەكتىككە توتەپ بەرگەن اسىل ازاماتتار ەدى. سولاردىڭ ءبىرى – ەرمۇحانبەت قۋاندىق. تۇركىستان وبلىسىنىڭ ورداباسى اۋدانىنداعى ىقىلاس تەمىر اۋىلىندا كوپبالالى وتباسىنىڭ شاڭىراعىندا دۇنيە كەلگەن ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ قارساڭىندا ءبىرشاما ءومىر كورىپ, ىسىلعان جاس بولاتىن. اسكەري مىندەتىن رەسەيدىڭ چيتا وبلىسىندا وتەگەن ول باسقا حالىقتاردىڭ جاستارىمەن ەتەنە ارالاسقان. ورىس ءتىلىن شالا تۇسىنسە دە تابيعي العىرلىعىنىڭ ارقاسىندا ونى دا يگەرىپ, ورتاسىنىڭ وزىعى بولادى. روتادا ساياسي ساباق جۇرگىزىپ, بەلسەندىلىك كورسەتەدى, سەرجانت اتاعىن الىپ, بولىمشە كومانديرى بولادى. ەلدەن كىتاپ الدىرىپ, بولاشاقتا جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە دايىندالادى. اسكەردەن كەلە سالا بوس جۇرمەي ۋچيليششەدە وقىپ, دانەكەرلەۋشى ماماندىعىن دا الادى. ودان كەيىن قازمۋ-گە تاريح فاكۋلتەتىنىڭ «كپسس تاريحى» بولىمىنە تۇسەدى.
وقي ءجۇرىپ ەرمۇحان قۇرىلىس وتريادىنا دا قاتىسادى, چەرنوبىل اپاتىنىڭ زاردابىن جويۋعا دا بارادى, توبىنىڭ ستاروستاسى دا بولادى... وسىنداي ستۋدەنتتى وي-ءورىسى جان-جاقتى جەتىلمەگەن دەپ قالاي ايتارسىڭ؟ كەرىسىنشە, ول قوعامداعى ۇلى ورىس شوۆينيستىك ساياساتىنىڭ ادىلەتسىز ۇستەمدىگىنە اشۋ-ىزاسى ابدەن قايناعان, ۇلتىنىڭ بولاشاقتا جۇتىلۋ قاۋپى بار ەكەنىن ايقىن سەزىنگەن سانالى جاس بولاتىن. سوندىقتان دا ول قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى بولىپ ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى كەلگەنىنە جان-تانىمەن قارسى بولىپ, گورباچەۆ باسقارعان وكىمەتتىڭ ادىلەتسىزدىگىنە قاتتى شيرىعىپ, باسقا فاكۋلتەتتەر مەن جاتاقحانالارعا بارىپ, جاستاردى قارسىلىق اكتسياسىنا شاقىرعانداردىڭ ءبىرى بولادى.
الايدا... كوتەرگەن ۇراندارىن, قارسىلىق ترانسپارانتتارىن بىرگە جازىسقان تابانسىز, بوركەمىك جولداستارىنىڭ ساتقىندىعىمەن ەرمۇحانبەت ۇستالىپ, 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا ۇكىم كەسىلەدى. كۋاگەر بولىپ سوتقا كەلگەن 15 ادامنىڭ ىشىنەن ەكى ادام عانا ونى قورعاپ, كۋالىك بەرەدى. ولار – سول كەزدە زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ 1-كۋرسىندا وقىعان تارازدىق جەكسەن وشانوۆ (مارقۇم) مەن تاريح فاكۋلتەتى «كپسس تاريحى» ءبولىمىنىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى پەتروپاۆلدىق باعدات مۇقانوۆا ەدى...
ەرمۇحانبەتتى ءوزىنىڭ العاشقى ايەلى دە ساتىپ, ەكى بالاسىن الىپ, سىرتىنان اجىراسىپ كەتەدى. «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي اكەسى دە تۇرمەدە جۇرگەندە قايتىس بولادى.
الايدا ەرمۇحانبەت قۋاندىق قايعىعا قارسى تۇرا المايتىن بوركەمىك ەمەس, قايراتتى جىگىت. ونىڭ ۇستىنە ءوز ءىسىنىڭ دۇرىستىعىنا كوزى جەتكەن جان. ءيسى قازاق حالقىنىڭ ادال ۇلدارى مەن قىزدارى, كورشىلەس رەسپۋبليكالاردىڭ سانالى ازاماتتارى, ءتىپتى شەتەلدىك ادىلەتتى جانداردىڭ ءبارى وزدەرىن قولداپ سويلەپ, اقتاپ جاتقاندارىنىڭ شەت جاعاسىن ول ءبىلىپ جۇرەدى. ونىڭ ۇستىنە كەسىلگەن 5 جىلدىڭ 2 جىلى قىسقارتىلادى. ەلدەگى دەموكراتيالىق ءدۇمپۋ, شەتەلدىك ادىلەتتى ۇيىمدار مەن جەكە ادامداردىڭ تالاپتارى رەپرەسسيالىق ماشينانىڭ كۇش-قۋاتىن السىرەتىپ, ول بوستاندىققا 3 جىلدان دا ەرتە ۋاقىتتا شىعادى. ەرمۇحانبەتتىڭ قاپاستا وتىرعان بارلىق مەرزىمى – 1 جىل 11 اي 3 كۇن.
تۇرمەدەن كەلگەن سوڭ ەرمۇحانبەت كوپ ازاپ كورسە دە, اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ تەگەۋرىنىمەن قايتادان سول وقۋىنا قابىلدانادى. بۇل ىستە ولجەكەڭنىڭ تاپسىرماسىمەن زىر جۇگىرگەن ونىڭ سەنىمدى وكىلى تالعات وماشەۆتىڭ ەڭبەگى دە از بولماعانىن ايتا كەتۋ كەرەك...
ەرمۇحانبەت ءوزىنىڭ عانا اقتالعانىمەن قويماي, جەلتوقسان پارتياسىنىڭ قاتارىنا ەنىپ, باسقا ازاماتتاردىڭ اقتالۋىنا دا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن. قازىر ول بيزنەسپەن اينالىسادى. ءۇي-ءىشى, بالا-شاعاسى, سۇيگەن جارى ءبارى دە ءدىن امان. ەرەكەڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسىندە باستان كەشكەنىنىڭ ءبارىن جۋىردا شىققان «1 جىل. 11 اي. 3 كۇن» اتتى كىتابىندا باياندادى. كىتاپ وتە تارتىمدى, سول كۇندەردىڭ وقيعالارىن كوز الدىڭا بوياماسىز تۇردە اكەلگەن دەرەكتى دۇنيە. جاقىندا قىزىلجارداعى س.مۇقانوۆ اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحانادا ونىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى بولدى. وعان سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىندەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقاندار, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, عالىمدار مەن جۋرناليستەر قاتىستى. ەڭ باستىسى, كىتاپتىڭ ءبىر كەيىپكەرى, ەرەكەڭدى جەلتوقسان سوتىندا قورعاپ سويلەگەن ەكەۋدىڭ ءبىرى, قازىر وبلىستىق اكىمدىكتە قىزمەت ىستەيتىن باعدات مۇقانوۆا دا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنىڭ قىزىلجاردا بولعان سەبەبى دە سول – باعداتتىڭ قىزىلجار تۇرعىنى بولعاندىعى ەدى.
قىزىلجار
