كەشە تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى ءتورتىنشى ءسامميتى ءوتىپ, ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى.
گازەتىمىزدە بۇدان بۇرىن حابارلانعانىنداي, كەشە تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ءتورتىنشى ءسامميتى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى – قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل, ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتى المازبەك اتامباەۆ ءجانە بايقاۋشى ءمارتەبەسىنە يە ءتۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ قاتىستى.
سامميت جەتىستىگى – قۇندى ۇسىنىستار
بۇل كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسى بويىنشا 2009 جىلدىڭ 3 قازانى كۇنى ناحىچۆان قالاسىندا (ازەربايجان رەسپۋبليكاسى) وتكەن مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى كەزىندە قۇرىلعان بولاتىن. كەڭەستى قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلۋى تۇركى حالىقتارىنىڭ ءبىرلىگىن نىعايتۋعا باعىتتالعان جالپىتۇركىلىك وڭىرلىك بىرلەستىكتىڭ قۇرىلىپ, نىعايتىلۋىنا نەگىز قالادى.
قازىرگى كۇنى تمىك-گە ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا مۇشە بولىپ تابىلادى. سامميتتەردە قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ورىندالۋىن قاداعالاپ, كەزدەسۋلەردى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن كەڭەستىڭ تۇراقتى حاتشىلىعى جۇمىس ىستەيدى. حاتشىلىقتىڭ شتاب-پاتەرى ىستامبۇل قالاسىندا ورنالاسقان. ونى 2010 جىلدان باستاپ تۇركيا سىرتقى ءىستەر مينيسترلىگىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى حاليل اقىنجى باسقارىپ كەلدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, باس حاتشى حاليل اقىنجىنىڭ قىزمەتى تابىستى بولدى.
سونىمەن, قازىرگى كۇنى الەمدە تاۋەلسىزدىك جاعدايىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان التى تۇركى مەملەكەتى بار. ولار – ازەربايجان, قازاقستان, قىرعىزستان, تۇركيا جانە ءوزبەكستان مەن تۇرىكمەنستان. دەمەك, بولاشاقتا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنە تۇرىكمەنستان مەن وزبەكستان دا قوسىلۋى ابدەن مۇمكىن. ءبىز سامميت قارساڭىندا وسى التى ەلدىڭ ەكونوميكا, وقۋ مەن ءبىلىم, باسقا دا الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا بارلاۋ جاساپ كورگەن ەدىك. ول ءۇشىن اتالعان ەلدەردىڭ ءتۇرلى حالىقارالىق رەيتينگتەر بويىنشا الىپ وتىرعان ورىندارىن زەردەلەدىك. سوندا اڭعارعانىمىز مىناۋ بولدى.
حالقىنىڭ سانى مەن دامۋ دەڭگەيى تۇرعىسىنان العاندا ەڭ الدىمەن تۇركيانىڭ زور تۇلعاسى كوزگە تۇسەدى ەكەن. ءسوز جوق, تۇركيا – تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىندا ەڭ باستى ەل. بۇگىندە بۇل مەملەكەتتە 72,5 ميلليوننان استام ادام ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. حالقىنىڭ سانى جونىنەن العاندا ەكىنشى ورىنداعى وزبەكستاندا – 27,8 ميلليون, ءۇشىنشى ورىنداعى قازاقستاندا – 17 ميلليون, ءتورتىنشى ورىنداعى ازەربايجاندا – 9 ميلليون, قىرعىزستاندا – 5,5 ميلليوننان استام, تۇرىكمەنستاندا 5,2 ميلليونعا جۋىق ادام تۇرادى.
سوندا وسى التى ەلدىڭ وزىندە عانا 140 ميلليونعا جۋىق حالىق بار ەكەن. ەگەر باستارىنىڭ بەرەكە-بىرلىگى مىقتى بولسا, بۇل ۇلكەن كۇش ەمەس پە؟! ال ءوز تاۋەلسىزدىگىنە تولىق يە بولا الماي, باسقا ەلدەردىڭ قۇرامىنداعى اۆتونوميالار دەڭگەيىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇركى جۇرتشىلىعى قانشاما. سولاردىڭ ءبارىن ەسەپتەگەندە, تۇركى جۇرتىنىڭ جالپى سانى 180 ميلليون ادامدى قۇرايتىن كورىنەدى.
وسىنشاما حالىقتىڭ اراسىندا سانى شاعىنداۋ كورىنگەنىمەن, ەڭ ەڭسەلىلەرىنىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ قازاقستان. ماسەلەن, قازاقستان ءوزىنىڭ جەر كولەمى جاعىنان العاندا ءبىرىنشى ورىندا. ەكىنشى ورىندا – تۇركيا. ءۇشىنشى ورىندا تۇرىكمەنستان تۇر. سودان كەيىنگى ورىندار تيىسىنشە وزبەكستانعا, قىرعىزستان مەن ازەربايجانعا تيەسىلى. سونىمەن, تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ اۋماعى شامامەن العاندا پلانەتانىڭ 4,8 ميلليون شارشى شاقىرىمىنا يە. قىسقاسىن ايتقاندا, تۇركى حالىقتارى جەرگە مۇقتاج ەمەس. ەگەر باستارى بىرىگىپ تىرشىلىك قۇرار بولسا, وسى ءبىر جەر مەن ەكى قۇرلىق اراسىنداعى ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋ فاكتورلارىنىڭ ءوزى تۇركى حالىقتارىنىڭ بىرلەسە دامۋىنا زور مۇمكىندىكتەر تۋعىزعان بولار ەدى.
قازاقستاننىڭ تاعى ءبىر ماقتانىش ەتەتىنى, ءبىزدىڭ ەلىمىز ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر اراسىندا ءوزىنىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا, التىن-ۆاليۋتا قورىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى بويىنشا دا ءبىرىنشى ورىندا, ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا دا جەكە-دارا كوش باستاپ تۇر, دامۋ قارقىنى بويىنشا ءبىرىنشى ورىندا, دامۋ الەۋەتىنىڭ مۇمكىندىكتەرى بويىنشا دا ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. وسىنىڭ بارلىعى قوسىلا كەلىپ, تۇركى جۇرتشىلىعىنىڭ اراسىنداعى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق. ونىڭ ءۇستىنە, سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ اينالاسىندا قازاقستان الەمدەگى استىق دەرجاۆالارىنىڭ بىرىنە اينالدى. ەت جانە باسقا دا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ كورسەتكىشىن ۇدايى ارتتىرۋ ءۇستىندە. سىرتقا مۇناي مەن گاز, ءتۇستى جانە قارا مەتالل, سيرەك مەتالدار, ۋران ەكسپورتتايدى.
بايقوڭىر عارىش كەشەنىنە ارقا سۇيەگەن ەلىمىزدىڭ عارىش سالاسى قارقىندى تۇردە دامىتىلۋدا. قازاقستاننىڭ وسىنداي زور ەكونوميكالىق الەۋەتىن الىس-بەرىس ارقىلى, ءوزارا ساۋدانى دامىتۋ ارقىلى ءتيىمدى تۇردە پايدالانا ءبىلۋ ۇيىم ەلدەرىنىڭ دامۋىنا جاقسى قىزمەت كورسەتكەن بولار ەدى. ارينە, باسقا تۇركى ەلدەرىندە دە وسىنداي جەتىستىكتەر بار. ءماسەلەن, ءتۋريزمدى دامىتۋ ىسىنەن ءتۇركيادان كوپ ۇلگى الۋعا بولادى. مۇنايدى قۇبىر ارقىلى ەۋروپاعا شىعارۋدى ازەربايجاننان ۇيرەنسە ارتىقتىعى جوق. ەندەشە, وسىنداي ارتىقشىلىقتاردى ۇيىمداسىپ دامۋ يگىلىگىنە پايدالانا ءبىلۋدىڭ دە پايداسى مول بولماق.
تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتىن اشقان تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇل ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە ۇيىمنىڭ قۇرىلۋ ماقساتىنىڭ ءوزى باۋىرلاس ەلدەردىڭ كوپ سالالى قارىم-قاتىناستارىن نىعايتۋدى كوزدەيتىنىن اتاپ كورسەتتى. تۇرىك حالقىنىڭ «بىرلىك تىرلىككە كۇش بەرەدى» دەگەن ماقالىن كەلتىرە وتىرىپ, ورتاق تاريح پەن مادەنيەتتىڭ, ءدىل مەن ءتىل تامىرلاستىعىنىڭ وسى ماقساتقا جەتۋگە جاقسى قىزمەت ەتە الاتىندىعىن كولدەنەڭ تارتتى.
وتىرىستىڭ باستى تاقىرىبى تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ارنالدى.
ۇيىم جۇمىسىن ءالى دە جەتىلدىرۋ قاجەت
سامميتتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءسوز سويلەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوز سوزىندە تۇركى كەڭەسى حالىقارالىق ۇيىم رەتىندە ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن جانە بارلىق مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ يگىلىگى ءۇشىن ونىڭ جۇمىسىن ودان ءارى كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى الەمىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرۋگە ءتيىس ءتورت باعىتقا نازار اۋداردى. سونىڭ ءبىرىنشىسى رەتىندە قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن اشۋ ماسەلەسىن اتاپ ءوتتى. تاۋەلسىز التى مەملەكەتتىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ جيىنتىق كولەمى 1 تريلليون 200 ميلليارد دوللاردان اسادى. سويتە تۇرا, قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىندا 5 ەلدىڭ ۇلەسى نەبارى 6% عانا. سوندىقتان بىزگە ورتاق ەكونوميكالىق الەۋەتىمىزدى بارىنشا نىعايتقان ءجون, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءتۇركى الەمىنە جاڭا جوبالار ۇسىناتىن كولىك مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا دا توقتالدى. «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالىنىڭ قازاقستانداعى بولىگىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋدا. وسى جىلدىڭ سوڭىندا تۇرىكمەنستان مەن يرانعا قاتىنايتىن تەمىرجول قۇرىلىسى بىتەدى, ول پارسى شىعاناعىنا جول اشادى. كەلەسى جىلى قىتايدان كاسپيگە دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعى ارقىلى وتەتىن تەمىرجول قۇرىلىسىن اياقتاۋ كوزدەلگەن. ءبىز اقتاۋ پورتىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋدى دا جوسپارلاپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى اقتاۋ, باكۋ جانە سامسۋن پورتتارى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماڭىزدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى جاڭا پەرسپەكتيۆالارعا جول اشىپ, سونىڭ ارقاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىسكەر توپتارى قازاقستاندا بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋ ارقىلى 170 ميلليوندىق نارىققا شىعا الاتىنىن ايتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركى الەمىنە تۋريستەردى تارتۋ وسى ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىندىگىنە دە نازار اۋداردى. تۇركى دۇنيەسىندە الەمدىك قوعامداستىقتىڭ زور قىزىعۋشىلىعىن تۋدىراتىن تابيعي نىساندار مەن تاريحي ورىندار جەتكىلىكتى. بىزگە وسى سالادا بىرلەسىپ تۋريزم ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ قاجەت, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. مەملەكەت باسشىسى, سونداي-اق, تۇركى الەمىندە ءتۋريزمدى دامىتۋ ءۇشىن ءبىرلەسە وتىرىپ تۋريستىك ءونىم ازىرلەپ, ۇلى جىبەك جولى برەندىن پايدالانۋدى ۇسىندى.
بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركسوي, تۇركى اكادەمياسى, تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورى ءتارىزدى قۇرىلىمداردىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاي كەلە, ءداستۇرلى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى ودان ءارى نىعايتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. تۇركى اكادەمياسى ورتاق قۇندىلىقتارىمىز بەن مۇرالارىمىزدى زەردەلەۋ ىسىندە كوپ نارسە جاساي الادى. تۇركى حالىقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىن ناسيحاتتاۋدا تۇركسوي-دىڭ اتقاراتىن ءرولى زور. ونىڭ بەلسەندى قىزمەتى بىرلىگىمىزدى نىعايتىپ, مادەني بايلانىستاردى كەڭەيتۋگە ىقپال ەتۋدە, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركسوي جانە تۇركى كەڭەسى سياقتى ۇيىمداردا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە جاس ماماندار دايارلاۋ قاجەتتىگىنە توقتالدى. سونداي-اق, ول تۇركى اكادەمياسىنا تۇركى الەمى ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالانۋ جولدارىن ايقىنداۋ ءۇشىن باعدارلاما ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرۋدى ۇسىندى.
سوڭىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركى كەڭەسىنىڭ كەلەسى تاقىرىبىنا قاتىستى ۇسىنىس ەنگىزدى. بۇل ورايدا ول مۇشە-مەملەكەتتەردە اقپاراتتىق كەڭىستىكتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق قوعامداستىققا تۇركى الەمىن تانىتاتىن تەلەارنا اشۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءسوزىنىڭ سوڭىندا وسى وتىرىستا ۇيىم ءتوراعالىعىنىڭ تىزگىنى تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلگە تاپسىرىلىپ وتىرعاندىعىن ايتا كەلە, تۇركياعا تۇركى كەڭەسىنىڭ قىزمەتىن ىلگەرىلەتۋ جولىندا ۇلكەن تابىستار تىلەدى. باۋىرلاس تۇرىك حالقىندا «ءىس بولاشاعىنا تارتادى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەندەشە, ءبىزدىڭ ءاربىر باستاعان ءىسىمىز ءساتتى بولىپ, كەڭەسىمىزدىڭ كەلەشەگى كەمەلدەنە بەرسىن! ءوزارا بىرلىگىمىز نىعايا ءتۇسسىن, قۇرمەتتى باۋىرلار! تۇركىتىلدەستەر تۇگەل بولايىق, ءبىرگە بولايىق! دەپ اياقتادى ءوز ءسوزىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
سامميت بارىسىندا ءسوز العان ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارى بۇل جولعى باسقوسۋ جانە وندا قابىلدانعان شەشىمدەر تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا قوسىمشا كۇش بەرەتىندىگىن, وسى سالادا ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ ىنتىماقتاستىعى مەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن ارتتىرا تۇسەتىندىگىن مالىمدەدى. سونداي-اق, ىنتىماقتاستىقتىڭ باسقا دا باسىم باعىتتارى بويىنشا وسىنداي كەزدەسۋلەر وتكىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى.
وتىرىس سوڭىندا تۇركىتىلدەس ەلدەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتىنىڭ دەكلاراتسياسى قابىلدانىپ, وعان سالتاناتتى جاعدايدا قول قويىلدى.
ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قىرلارى
سامميت اياقتالعاننان كەيىن قازاقستان باسشىسى تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆپەن كەزدەستى.
وسى وقيعاعا ورايلاس ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق تاريحىنا قىسقاشا زەر سالاتىن بولساق, قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان اراسىندا ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992 جىلدىڭ 5 قازانىندا ورناعاندىعىن ەسكە الامىز. ال ساياسي سالاداعى ءىس-ارەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋىندا 1993 جىلعى 19 مامىرداعى دوستىق قاتىناستار جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتتىڭ جانە 1997 جىلعى 27 اقپانداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ ءمانى زور بولىپ تابىلادى.
ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار دامىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ كەدەندىك ستاتيستيكاسىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, 2012 جىلى ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 344,6 ملن. اقش دوللارىن (ەكسپورت – 165,6 ملن.; يمپورت – 179 ملن.) قۇراپ, 2011 جىلمەن سالىستىرعاندا 88,4%-عا ارتتى. 2013 جىلدىڭ 9 ايى ءىشىندە تاۋار اينالىمى 328,4 ملن. اقش دوللارى (ەكسپورت – 126,9 ملن.; يمپورت – 201,4 ملن.) بولدى.
2009 جىلعى جەلتوقسانداعى تۇرىكمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى وتىن-ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بولاشاعى جاقسى دەپ باعالانۋدا. كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا جوعارى قارقىنمەن دامىپ وتىر. تەمىرجول, اۆتوموبيل جانە سۋ كولىگى سالالارىندا ءوزارا ءتيىمدى جوبالار بار.
2007 جىلى 1 جەلتوقساندا قازاقستان, تۇرىكمەنستان جانە يران ۇكىمەتتەرى اراسىندا وزەن (قازاقستانداعى ۇزىندىعى – 140 شاقىرىمعا جۋىق) – قىزىلقيا – بەرەكەت – ەترەك (تۇرىكمەنستانداعى ۇزىندىعى – 450 شاقىرىمنان استام) – گورگان (يرانداعى ۇزىندىعى – 90 شاقىرىمنان استام) تەمىرجولىن سالۋ تۋرالى ءۇشجاقتى كەلىسىمگە قول قويىلدى. وسى جولدىڭ قازاقستان-تۇرىكمەنستان بولىكتەرىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گ.بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاقستانعا 2013 جىلعى 10-11 مامىردا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا ءوتتى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆپەن وسى جولعى بودرۋم قالاسىندا وتكەن كەزدەسۋىندە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى ءارى قاراي دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى جانە گ.بەردىمۇحامەدوۆتىڭ قازاقستانعا 2013 جىلعى مەملەكەتتىك ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردى ءجۇزەگە اسىرۋ بارىسى تالقىلاندى. سونىمەن قاتار, حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەر ءجونىندە پىكىر الماسىلدى.
مەملەكەت باسشىلارى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مۇناي جانە گاز, كولىك-ترانزيتتىك, مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ ماسەلەلەرىن, سونداي-اق, شەكارا ماڭىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى اسپەكتىلەرىن قارادى.
پرەزيدەنتتەر ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق الەۋەتى تولىق پايدالانىلماي وتىرعانىن, سوعان بايلانىستى ءوزارا تاۋار اينالىمىن ۇلعايتۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ تاياۋدا قۇرىلىسى اياقتالاتىن «قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران» تەمىرجول ماگيسترالى ءۇش ەلدىڭ جۇك تاسىمالىن وڭتۇستىك جانە ءسولتۇستىك باعىتتاردا ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
تۇركيا – ەلىمىزدىڭ سەنىمدى سەرىكتەسى
مۇنان كەيىن قازاقستان باسشىسى تۇركيا پرەزيدەنتى ابدۋللا گۇلمەن كەزدەستى. كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى قازاق-تۇرىك ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىن نىعايتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلادى, سونداي-اق, حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ابدۋللا گۇل «جاڭا سينەرگيا» بىرلەسكەن ورتاق ەكونوميكالىق باعدارلاماسى اياسىنداعى بىرقاتار باعىتتار بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىلدى ارتتىرۋ ماسەلەلەرىن قاراستىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى تۇركيا ءبىزدىڭ ەلدىڭ نەگىزگى ەكونوميكالىق سەرىكتەسىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ايتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ مادەني-گۋمانيتارلىق, اسىرەسە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستى ودان ءارى ورىستەتۋ جايىنا ايرىقشا نازار اۋداردى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى ەلدىڭ وقۋ مەكەمەلەرىندە ءبىلىم الاتىن جاستار سانىنىڭ كوبەيۋى بۇل ءۇردىستىڭ قارقىن الۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانىن اتاپ كورسەتتى.
ال قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن تۇرىك رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1992 جىلعى 2 ناۋرىزدا ورناعان بولاتىن. ەكى حالىقتىڭ كوپتەگەن وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ماسەلەلەر, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىل بويىنشا استانا مەن انكارا ءمۇددەلەرىنىڭ سايكەستىگىنە نەگىزدەلگەن قازاقستان-تۇركيا قاتىناستارىنىڭ دامۋ قارقىنى ەكى مەملەكەت ىنتىماقتاستىعىنىڭ ستراتەگيالىق سيپاتىن كورسەتەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ 2003 جىلعى تۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارىنان باستاپ جوعارى دەڭگەيدەگى ساپارلارمەن الماسۋ تۇراقتى وتۋدە. سونىڭ ىشىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2009 جىلعى 21-23 قازاندا ءتۇركياعا جاساعان رەسمي ساپارى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي سەرپىن بەردى. ساپار باعدارلاماسىنىڭ ساياسي بولىگىنىڭ وزەكتى تارماعى – العاشقى رەت قول قويىلعان قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى شارت بولىپ تابىلدى.
تۇركيا – قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق ءارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ستاتيستيكا اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 2010 جىلى 1,85 ملرد. دوللاردى, 2011 جىلى 3,303 ملرد. دوللاردى, 2012 جىلى 4,015 ملرد. دوللاردى (ەكسپورت – 3,229 ملرد. دوللار, يمپورت – 786 ملن. دوللار), ال 2013 جىلى 3,496 ملرد. دوللاردى (ەكسپورت – 2,595 ملرد. دوللار, يمپورت – 901 ملن. دوللار) قۇرادى.
مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى قازاقستان-تۇركيا ىنتىماقتاستىعى جوعارى بەلسەندىلىك سيپاتىنا يە. بۇل باعىتتا تاراپتار وكىلدەرىنىڭ مادەني شارالارعا قاتىسۋىنا, شىعارماشىلىق دەلەگاتسيالارمەن الماسۋ تاجىريبەسىن جالعاستىرۋعا, ەكى ەل قالالارى مەن ايماقتارى اراسىنداعى باۋىرلاستىق قاتىناستاردى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.
تۇركىستانداعى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, الماتىداعى مەملەكەتتىك ەمەس س.دەميرەل اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ, جامبىل ەسەپتىك-نەسيەلىك ەكونوميكالىق كوللەدجىنىڭ, №29 قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ, «دوستىق» ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ, «شاحلان» باستاۋىش مەكتەبىنىڭ قىزمەتى ءبىلىم سالاسىنداعى ءوزارا ىقپالداسۋدىڭ تابىستى ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
تۇرىك تاراپىنىڭ باستاماسىمەن تۇركيا اۋماعىندا قازاق حالقىنىڭ قايراتكەرلەرىنە: اباي قۇنانباەۆقا, مۇحتار اۋەزوۆكە, ماعجان جۇماباەۆقا, ابىلاي حانعا, قابانباي باتىرعا ەسكەرتكىش ورناتىلعان.
مىنە, وسىلايشا ارالاس-قۇرالاستىعىمىز جىل وتكەن سايىن دامي تۇسكەن تۇركيا پرەزيدەنتىمەن بۇل جولعى كەزدەسۋ دە دوستىق جاعدايدا ءوربىدى.
كەڭەستىڭ مەملەكەتتەر ءۇشىن ماڭىزى جوعارى
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءتورتىنشى سامميتىنىڭ قورىتىندىسىنا ارنالعان بريفينگكە قاتىستى. قازاقستان پرەزيدەنتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قارقىنىنا ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالاداعى ىنتىماقتاستىق وڭ ىقپال ەتەتىنىن ايتا كەلىپ, كەڭەستىڭ ءبىزدىڭ ەل مەن ءمۇشە-مەملەكەتتەر ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, ول ازەربايجان, تۇرىكمەنستان جانە تۇركيا باسشىلارىمەن بولعان كەزدەسۋلەر ەكىجاقتى ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ قازىرگى جاعدايى مەن پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىنە توقتالدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتىرىستا ءتۇرلى ماسەلەلەردىڭ قاراستىرىلعانىن, سونىڭ نەگىزگىسى تۋريزم يندۋسترياسىن دامىتۋ تۋرالى بولعانىن اتاپ ءوتتى. تۇركيا تۋريزم سالاسىندا جاقسى ىلگەرىلەدى, ءبىز ونىڭ تاجىريبەسىن الۋ, قاجەتتى مامانداردى تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دايارلاۋ جونىندە ۋاعدالاستىق, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىرىڭعاي اقپاراتتىق كەڭىستىكتى بىرلەسىپ دامىتۋ ماسەلەسى وسى جىلدان باستاپ تالقىلاناتىنىن ايتتى. مەن بۇكىل الەمگە تۇركىتىلدەس ەلدەر تۋرالى, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز بەن تاريحىمىزدى باياندايتىن ارنايى سپۋتنيكتىك تەلەارنا اشۋ ماسەلەسىن قاراستىرۋدى ۇسىندىم. سول ارقىلى ءبىز مەملەكەتىمىزگە نازار اۋدارتىپ, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق باعدارلاماسى تۋرالى ايتاتىن بولامىز, دەدى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى وتىرىستا تالقىلانعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا سالاسىن دامىتۋ بولعانىن اتاپ ءوتتى. ول سالىنىپ جاتقان اۆتوموبيل جولدارى مەن تەمىرجولداردىڭ ەل ەكونوميكاسى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ايتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بيىل اياقتالۋى جوسپارلانعان قازاقستان – تۇرىكمەنستان – يران تەمىرجولى وڭىردەگى كولىك جانە لوگيستيكا جەلىسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەتىنىنە نازار اۋداردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ءتۇركى كەڭەسى مەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اراسىندا ەشقانداي قاراما-قايشىلىق جوق ەكەندىگىن دە اتاپ ءوتتى. ەاەو-نىڭ وزگە مەملەكەتتەردىڭ قوسىلۋىنا ەسىگى اشىق. مىسالعا, تۇركيا جانە باسقا مەملەكەتتەر بولاشاقتا وسى ءبىرلەستىكتىڭ قاۋىمداسقان مۇشەسى بولا الار ەدى. بىراق بۇل ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بارلىق مەملەكەتتەردىڭ قۇزىرىنداعى ماسەلە بولىپ سانالادى, دەدى نازارباەۆ.
سونىمەن قاتار, قازاقستان باسشىسى ارمەنيا مەن قىرعىزستان وداققا قوسىلۋدى جوسپارلاعانىن, ال بىرقاتار وزگە ەلدەر بىرلەستىكپەن ساۋدانى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىن ايتتى. ن.نازارباەۆ بۇل رەتتە ۇيىمدى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى.
سونىمەن, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىعىنا مۇشە ەلدەر ەكونوميكانىڭ ناقتى سالالارى بويىنشا بىرلەسىپ دامۋ باعىتىن ۇستانا باستادى. وسى باعىتتا قۇندى ۇسىنىستار ايتىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل جولعى ءسامميتتىڭ باستى جەتىستىگىنىڭ ءبىرى وسى بولىپ تابىلادى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان» – بودرۋمنان (تۇركيا).
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
