ەلەكتروندى تەمەكى نەسىمەن قاۋىپتى؟

ايتىلعان ءسوزدىڭ جانى بار. مۇنى ەلىمىزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ سوڭعى ءتورت جىلدا شىلىم شەگۋ بويىنشا جۇرگىزگەن مونيتورينگتىك ەسەبى دالەلدەيدى. دەرەككە سۇيەنسەك, جالپى ءبىر رەتتىك شىلىمدى ساتىپ الاتىن 12 مەن 15 جاس ارا­لىعىنداعى جەتكىنشەكتەر سانى ءۇش ەسەگە ارتقان. بۇل دەگەنى­ڭىز ءاربىر مەكتەپتەگى 15% ۇل, 6% قىز ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ كوردى دەگەن ءسوز.

اتى-ءجونىن جاريالاماۋدى وتىنگەن 16 جاستاعى ەلوردالىق كەيىپكەرىمىز ءبىر رەتتىك شىلىمدى اۋەلدە وقۋشىلار اراسىندا ءسان بولعاندىقتان شەگىپ كورگەنىن جاسىرمادى. ول ءتۇرلى ءتۇستى فلوماستەر سەكىلدى كىشكەنتاي قۇتىسى بار ۆەيپ كادىمگى شىلىمعا قاراعاندا ءيىس شىعارمايدى ءارى زيانسىز دەپ ەسەپتەيدى.

– ەلەكتروندى تەمەكىگە ال­عاش رەت سىنىپتاستارىممەن كوشەدە جۇرگەنىمىزدە قىزىق­تىق. دۇكەندەگى ساتۋشى اعايدان سۇراس­تىرىپ, نەشە ءتۇرى بارىن بىلدىك. نيكوتينى از, ءيىس شىعارمايدى ء«تۇتىن ەمەس, بۋ جۇتاسىڭ» دەپ ۆەيپتى ماقتاعاننان كەيىن اقشا قوسىپ, سول جەردەن ساتىپ الدىق. باسىندا قورقىنىش سەزىمى بولدى. اتا-انالارىمىز, مۇعالىم كو­رىپ قويسا, نە ىستەيمىز دەپ ويلا­دىق. كەيىن كەزەكتەسىپ ۇيگە الىپ كە­تەتىندى شىعاردىق. اناما ءبىر رەت ۇستالىپ قالا جازدادىم. سودان سوڭ ۇيگە اكەلۋدى دوعاردىم. قازىر جولداستارىمنىڭ ءبىرازى شەگۋىن توقتاتتى. بىراق مەندە اۋەستىك بار سياقتى. ىزدەپ تۇراتىندى شىعار­دىم, – دەيدى 10-سىنىپ وقۋشىسى.

ترەند پەن برەند قۋعان زاماندا جەر-جەردە قولدارىنا تۇتىكشە ۇستاپ, اپپاق بۋىن بۋداق­تاتقانعا اۋەستەنگەن وقۋشى­لار ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانىنا اسا ۇڭىلە قويمايدى. عالىم­داردىڭ اي­تۋىنشا, بۇل شىلىم­داردىڭ زيانى ازداۋ. ويتكەنى كومىرتەگى توتىعى توكسيندەر, شايىر جانە باسقا دا قوسىمشا قوسپالار جوق كورىنەدى. بۇعان قوسا, ەلەكتروندى مەن جاي تەمەكى­نىڭ بۋىن سالىستىرساق, ونىڭ اينا­لا­سىن­داعى تىنىستاۋ­شىلارعا قاۋپى تومەندەۋ. ال «تەمەكى تۇتىنى­نەن ازات قازاقستان» ۇلت­تىق كوالي­تسيا­سى­نىڭ جەتەك­شىسى ءجاميلا سا­دىقوۆا, مۇنى تازا «ميف» دەپ سانايدى.

– قىزدىرىلاتىن تاباك aikos, glo جانە ۆەيپتىڭ كادىم­گى تەمەكىگە قاراعاندا نيكو­تي­نى از دەگەن تۇجىرىم جال­عان. بىرىنشىدەن, ءبىز ۆەيپتىڭ قا­پ­­تا­ماسىندا كورسەتىلگەنىنە قارا­عاندا الدەقايدا كوپ نيكوتين انىق­تادىق. سۇيىق تۇردەگى حي­ميا­لىق قوسپا اۋىز ۇرتىندا تەز سورىلىپ, قان جۇيەسىنە بىردەن تۇسەدى. بۇل ميدى نيكوتينمەن ۋ­­لاۋ دەگەن ءسوز. ءتىپتى ۆەيپتى قول­­دا­ناتىن بالالار ەسىنەن تانىپ قۇلاۋى مۇمكىن. ەكىنشىدەن, ۆەيپتى شەگەتىن ەرەسەكتەردە نيكوتينگە دەگەن تاۋەلدىلىك ودان ءارى ارتادى. ورتاشا ەسەپپەن ءاربىر ۆەيپتە 6-62 مگ دەيىن نيكوتين بار. سوندىقتان تاباك ونىمدەرىمەن اينالىساتىنداردىڭ «ەلەكتروندى تەمەكىدە نيكوتين از» دەگەن سوزىنە سەنۋدىڭ قاجەتى جوق.

ال aikos پەن glo – قىزدىرىل­عان تاباك ءونىمى. ونىڭ ىشىندە نيكوتين 6 مگ دەيىن بولۋى مۇمكىن. مۇنىڭ ەندى كادىمگى تەمەكىگە قاراعاندا نيكوتينى از دەپ ايتىپ جاتادى. سولاي جارنامالانىپ تا ءجۇر. بىراق كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسالعان زەرتتەۋلەر ەلەكتروندى تەمەكىنىڭ زيانسىز ەمەس ەكەنىن كورسەتتى. ويتكەنى ولاردىڭ قۇرامىندا قانداي مولشەردە بولسا دا نيكوتين بار. ال كەز كەلگەن فورماداعى نيكوتيندى قولدانۋ – زيان. ونىڭ ۇستىنە بۇل ونىمدەر ەلەكتروندى شىلىمدى شەگۋشىنىڭ عانا ەمەس, ونىڭ اينالاسىنداعى ادامدارعا دا زيانىن تيگىزەدى. اسىرەسە بالالار تەمەكى تۇتىنىنەن تەز ۋلانىپ, ءتۇرلى اۋرۋعا شالدىعۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دسۇ ەلەكتروندى تەمەكىلەر زيانسىز دەگەن تۇجىرىممەن كەلىسپەيدى. تەمەكىنىڭ قاي ءتۇرى بولماسىن وتە قاۋىپتى ەكەنىن ەستەن شىعارماعان ءجون, – دەيدى ج.سادىقوۆا.

دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك, شىلىم شەگۋ سالدارىنان جىل سايىن جاھاندا 8 ميل­­ليون­نان استام ادام قايتىس بولادى. ال ەلىمىزدە شىلىمنىڭ كەسىرىنەن جىل سا­يىن 18 مىڭعا جۋىق ادام كوز جۇمادى ەكەن. ويتكەنى تەمەكى وكپەنىڭ قاتەرلى ىسىگى, وكپەنىڭ سوزىل­مالى وبسترۋك­تيۆتى اۋرۋى, دەمىكپە, قان اينالىم جۇيەسى اۋرۋلارىن: جۇرەكتىڭ يشيميا­لىق اۋرۋى, ارتەريالىق گيپەرتونيا, قان تامىرى اۋرۋلارىن تۋدىرادى. بۇعان قوسا اعزانىڭ ين­فەك­تسيا­مەن كۇرەسۋ قابىلەتىن تومەن­دەتىپ, يممۋندىق جۇيەگە كەرى اسەر ەتەدى. دەسە دە الەۋمەتتىك جەلىدە دە الەۋەتتىڭ الەگىنە اينالىپ, اب­دەن جارنامالانعان ۆەيپ, ايكوس­تار قولجەتىمدى باعادا ساتىلادى. ماسەلەن, ءاربىر بولشەك ساۋدا دۇكەنىندە ءبىر ۆەيپتىڭ باعا­سى 2 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى.  «رەسپۋبليكالىق پسيحي­كا­لىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراك­تيكا­لىق ورتالىعى» شجق رمك پاۆ­لو­دار­داعى فيليالىنىڭ اعا دارى­گەرى ءمادي توقانوۆ ۆەيپتەر قول­جەتىمدى بولعاندىقتان تۇتىنا­تىندار قاتارى دا كوبەيدى دەيدى.

– جاستار جانە ەرەسەك ادامدار اراسىندا ەلەكتروندى تەمەكى شەگۋ بەلەڭ الۋى قاۋىپ بولىپ تۇر. سۇرانىسقا ساي تەمەكىنىڭ دە ءتۇرى كوپ. ولاردىڭ قۇرامىندا نە بار ەكەنىن ەشكىم بىلە بەرمەيدى. ماسەلەن, قازاقستاندا ۆەيپتىڭ قۇرامىن زەرتتەيتىن زەرتحانالار جوق. «ەشقانداي زالالى جوق, تەك ءتۇتىن شىعارادى» دەگەن شىندىققا جاناسپايدى. بىراق سول ءتۇتىننىڭ ىشىندە كوپتەگەن كونسەرگەندەر بار. ول اعزاعا وتە زيان. ارينە ونىڭ زياندىلىعى ەڭ سوڭىندا عانا بايقالادى. ءتىپتى ۋاقىت وتە كەلە زياندىلىق اسەرى كۇشەيە تۇسەدى. عىلىمي دەرەكتەر بويىنشا 70-80 پايىزى وسى ەلەكتروندى تەمەكىنى قولداناتىن ادامدار قاتەرلى ىسىككە, ونكولو­گيا­لىق اۋرۋلارعا شالدىعادى. بۇعان قوسا سينتەتيكالىق زاتتار­دىڭ وقۋشىلاردىڭ اۋەستەنۋىنە اسەر ەتەتىن بىردەن-ءبىر فاكتور قوعامدىق ورىنداردا, كولىكتەردە شىلىم شەگەتىن جانداردى كوپ كورۋى. ولاردىڭ پسيحولوگياسىندا شىلىم شەككەن ادام سونداي ءبىر مىقتى بولىپ كورىنەدى. ودان بولەك بەينەجازبالار, كينو, سەريالداردا كەيىپكەرلەردىڭ ءتۇتىن شىعارعانى ولاردى ەلىكتىرمەي قويمايدى. ءارى تاعى ءبىر پارادوكس, وقۋشىلاردا «جوق, بولمايدى» دەگەن دۇنيەنى ولار قىزى­عىپ ىستەيدى. نەگىزى زاڭ بويىن­شا ونى ساتۋعا تىيىم سالىن­عان. دەگەنمەن دە ونى بەلگىلى ءبىر ساۋدا-ساتتىق ورىندارى­نان الادى. قوعامنان بولەك جاسوس­پى­رىم­دەردىڭ اۋەستىگىنە ۇي­دەگى اتا-انالاردىڭ بالالارىنا ۋا­قىتىندا كوڭىل بولمەۋى دە سەپ. بۇگىندە اۋرۋلاردىڭ حالىق­ارا­لىق جىكتەمەسى بويىنشا F17 دەگەن (تەمەكى شەگۋدەن تۋىنداعان پسيحيكالىق جانە مىنەز-ق ۇلىق بۇزىلىستارى) دياگنوز بار. اۋرۋ بولعاننان كەيىن فيزيكالىق-پسحيكالىق كورىنىستەرى بولادى. كوبىنەسە قوبالجۋ, رەنجۋ, كوڭىل كۇيىنىڭ تۇراقسىزدىعى, اشۋشاڭدىق, باس اۋرۋى, تابەتتىڭ جوعالۋى, ەگەر ادام سول تەمەكىنى بەل­­گىلى ءبىر ۋاقىتقا توقتاتسا, كادىم­گى ەسىرتكى قولداناتىن ادام سياق­تى تاۋەلدىلىگىن سەزىنەدى.

«تەمەكى تۇتىنىنەن ازات قازاق­ستان» ۇلتتىق كواليتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ءجاميلا سادىقوۆا ەلەكتروندى تەمەكىلەردى نەمەسە ۆەيپتەردى قولدانۋى سالدارىنان وكپەنىڭ زاقىمدالعانىن بىلدىرەتىن ارنايى ەۆەيلي (evali) اۋرۋى بار ەكەنىن ايتادى. بۇل دياگنوزدان ەمدەلۋ دە قىمبات. جاساندى تىنىس الۋ اپپاراتىن قوسۋ ارقىلى اۋرۋحاناعا جاتقىزۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ونىڭ بەلگىلەرى تۇماۋعا نەمەسە پنەۆمونياعا ۇقساس بولۋى مۇمكىن. بىراق بۇل رەتتە انتيبيوتيكتەر كومەكتەسپەيدى. وتكەن جىلى اقش دارىگەرلەرى وسىنداي دەرتپەن ءۇش مىڭعا جۋىق 40 جاسقا دەيىنگى ازاماتتى تىركەگەن. ال 68 ادام اجال قۇشقان.

سوندىقتان قازىر ەلەكتروندى تەمەكى اينالىمىنا تىيىم سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. بۇل پروبلەما نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرى­نە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلە­لەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن-ءدى. بۇل وسىدان ەكى اي بۇرىن «اشىق نقا» سايتىندا جاريالانعان ەدى. ايتا كەتەيىك, الەمدە دانيا, نورۆەگيا, ۋرۋگۆاي, ارگەنتينا, پاناما, برازيليا, مەكسيكا, كانادا, تايلاند, ءۇندىستان, گونكونگ, سينگاپۋر, مالايزيا, فيليپپين, ليۆان, قاتار سياقتى 32 ەل ۆەيپتى ساتۋعا تىيىم سالعان.

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»