1838 جىلى 7 تامىزدا بولعان اقمولا بەكىنىسى ءۇشىن شايقاستا كەنەسارى حانمەن بىرگە ارقا وڭىرىنەن, سونىڭ ىشىندە ۇلىتاۋ, كوكشەتاۋ, قورعالجىن توپىراعىنان شىققان باتىرلار – اعىباي, بۇقارباي, باسىعارا, ناۋرىزباي, جاپاباي شۋشا, ەس, ت.ب. ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تاپقانى تاريحتان ءمالىم. «توڭكەرىسكە دەيىن شەيح بەردىباي قاجى قايروللا ۇلى جانە وزگە دە ەل اعالارى وسى ەرلىكتى ەسكە تۇسىرەتىن قۇلپىتاس ورناتتى» دەگەن اۋىزشا دەرەك ايتىلادى. ال ەسكەرتكىشتە ەسىمى ويىلىپ جازىلعان يمانقۇل – ءوز زامانىنىڭ كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتى بولسا كەرەك.
سول كەزدەن قالعان ءسوز بار: «كەنە حاننىڭ تۇسىندا, قارت بۋراداي جارادىق. جاۋدى جاسقاپ, جاپىرىپ, جاۋعا قارداي بورادىق...» (حان كەنە: جىر-تولعاۋلار. الماتى: انا ءتىلى, 2012.- 424 ب.).
ءبىز كەنەسارى حانعا جيەن بولىپ كەلەمىز. ارعى تەگىمىز – ءبورىشى. وسى جەردە تالاي قاھارمان بابامىز جاۋ جاستانعانى اقيقات. اتام كامەل, اكەم تۇياق وسى وقيعالاردى اڭىز ەتىپ, ۇرپاعىنا ايتىپ وتىردى. سوندىقتان دا شىعار, اكەم ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ءجۇرىپ باتىر بابالارىمىز تۋرالى ولەڭمەن ءجيى حات جازىپ تۇرىپتى. بۇل ءوزىن دە, ەلدەگى اعايىنىن دا جەڭىسكە قايراعانى عوي.
ناعاشى بابام ءابدىراحمان قاجىعا بارعان, بالالارىن مەدرەسەدە وقىتقان يماندى كىسى بولىپتى. وسى قورىمدا جاتقان بەردىباي قاجىمەن بايلانىستا بولعان. ونىڭ بالاسى – ناعاشى اتام حايرەتدين بولعانباي (1894-1937). ول – ورىنبورداعى حۋساينيا مەدرەسەسىندە وقىعان, «قازاق» گازەتىندە ا.بايتۇرسىن ۇلى اعاسىنان ونەگە العان, كەيىن م.شوقايمەن بىرگە تۇركىستان اۆتونومياسىن قۇرىسقان قايراتكەر. ماعجان جۇماباەۆ ولەڭدەرىندە ونىڭ اتى مەن زاتى ءجۇر.
وسى بەيىتتە ناعاشىمنىڭ ەكى پەرزەنتى (اسحات, گۇلزي), ياعني انام گۇلنار حايرەتدينقىزى بولعانبايدىڭ قوس باۋىرى جەرلەنىپتى. ەگەر بولشەۆيزم بولماسا, ازامات سوعىسىنان, اشتىقتان حالىق قىرىلماسا, الاش زيالىلارىن قۋعىنداماسا, ولار ولەر مە ەدى؟ ارينە, جوق.
وسى قورىمدا انامنىڭ ءتۇپ ناعاشىسى قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلى (1793-1866) دا جەرلەنگەن. ول – تاۋكە حاننىڭ ۇرپاعى, اقمولانىڭ اعا سۇلتانى. پاتشاعا دەيىن بارىپ, قازاقتان اسكەر الماۋىن سۇراعان قايراتكەر. 1842 جىلى ءوز قاراجاتىنا اقمولا قالاسىندا تۇڭعىش مەشىت-مەدىرەسە سالعانى تاريحتان ءمالىم. قازىر استانا قالاسىنداعى ا.يمانوۆ كوشەسى 2-ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندى ۇلىنا ارناپ ەسكەرتكىش-تاقتا ورناتىلعان.
بۇل زيراتقا انامنىڭ ناعاشىسى ايگىلى اقمولا كوپەستەرى حالفيندەردىڭ دە سۇيەگى قويىلعان. سولاردىڭ ءبىرى – ءۋالي قاجىمۇحامەد ۇلى حالفين (1833-1894). ول – اتاقتى مەتسەنات, ءدىن اعارتۋشىسى, قوعام قايراتكەرى. ونىڭ جۇبايى ءتاۋىربالا بالقىمبايقىزىنىڭ (1841-1914) سۇيەگى قاراكەسەك ەكەن. قۇلپىتاس 1894 جىلى ورناتىلعان. 2017 جىلى ونى ارابشادان قازاقشاعا اۋدارۋدىڭ ءساتى ءتۇستى.
باشيحدين, قاشيپ, عالياكپار, سىزدىق, ءابدىراحمان, كارىم, راقىمجان, عالياسقار حالفيندەر – الاش قوزعالىسى قايراتكەرلەرىنە قارجىلاي كومەكتەسكەن تۇلعالار. ولار «سەركە», «قازاق» گازەتتەرىن قارجىلاندىرعان. باشيحدين مەن قاشيپ شىعىس تۇركىستان, بۇحارا, رەسەي قالالارى اراسىنا ساۋدا كەرۋەنىن جۇرگىزىپ, اقمولا قالاسىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتقان. سىزدىق, ءابدىراحمان, عالياسقار قالالىق دۋمانىڭ مۇشەسى بولعان. ولاردى ءبىز بىلمەيتىن قوعامدىق-ساياسي, كاسىبي-ىسكەرلىك قىزمەتى, تىندىرعان جۇمىستارى قانشاما. مۇنى قازىر قازان عالىمدارى دا زەرتتەپ جاتىر.
استانا قالاسىندا ءۋالي حالفينگە كوشە اتىنا بەرىلگەن. اقمولانىڭ ەسكى البومدارىندا وسى كىسىنىڭ ەكى قابات ءۇيى بەينەلەنگەن. وسىنداي جەتى ءۇيى, قويمالارى, ساۋدا ۇيلەرى, كەرۋەن-سارايى بولىپتى. بۇل كىسىنىڭ بالاسى عالياقپار ءۋالي ۇلى (1860-1916) دا مەتسەنات, اعارتۋشى, قوعام قايراتكەرى. جۇبايى ءماستۋرا ابىلايقىزى قوڭىرقۇلجا – تورە, تاۋكە حاننىڭ ۇرپاعى, كەنەسارى حاننىڭ, شوقان ءۋاليحاننىڭ جيەنى, ياعني بادىعۇلجامال قارىنداسىنىڭ قىزى. ءبارى دە باقيعا وزعاندا, قاراوتكەل قورىمىنا جەرلەنگەن.
حايرەتدين بولعانباي اتامىزدىڭ جۇبايى – راحيما عالياقپارقىزى (1903–1986). ناعاشى اجەمىز – تاۋكە حاننىڭ, كەنەسارى حاننىڭ, شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ جيەن ۇرپاعى.
ناعاشى اتامىزعا قورعالجىن ورتالىعىندا, استانا قالاسىندا كوشە اتى بەرىلگەن.
1920 جىلى مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇردى. ءبىز, الاش ۇرپاقتارى, وسى كوميسسيا جۇمىسىنا زور ءۇمىت ارتامىز. مىسالى, حايرەتدين بولعانباي 1917 جىلى 17 جەلتوقساننان 1918 جىلى 11 اقپانعا دەيىن ءومىر سۇرگەن تۇركىستان اۆتونومياسىن (قوقاندا جاريالانعان) قۇرىسۋعا اتسالىستى. بۇل اۆتونوميا بولشەۆيكتەر تاراپىنان كۇشپەن تالقاندالدى. 1917-1918 جىلدارى اقمولادا الاش كوميتەتىن قۇرىستى. بۇعان دا بولشەۆيزم كوپ زيانىن تيگىزدى. 1918-1920 جىلدارى تاشكەنتتە وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مۇعالىم, «كيرنينپروستا» ب.مومىش ۇلىنىڭ ۇستازى ت.وتارباەۆقا ساباق بەرگەن.1920 جىلى ول ورىنبورداعى «ۇشقىن» گازەتىنىڭ, كەيىننەن اتى «ەڭبەك تۋى» («Egemen Qazaqstan» باستاۋى) بوپ وزگەرگەن وسى باسىلىم جالعاسىنىڭ القا مۇشەسى بولدى. وسى جىلى احمەت, ءاليحان, سماعۇل, جۇسىپبەكتەرمەن بىرگە «قازاقستان» مەملەكەتتىك باسپاسىنىڭ ساراپشىلار القاسىنا ەندى. 1921 جىل ول م.اۋەزوۆ, د.ادىلوۆپەن بىرگە الاش وردا اتىنان بۇقارادا بولشەۆيزمگە قارسى قوزعالىس باسشىلارىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, زاكي ۋاليديمەن, مۇستافا كەمال پاشا ادامدارى – اسكەري قولباسشى ءانۋار پاشامەن, دەپۋتات يسمايل سۋبحي-بەيمەن, اۋعان ەلشىسى ابدۋراسۋلحانمەن كەزدەسكەن. وسى كەزدەسۋدە ول «تۇركىستان ۇلتتىق بىرلىگىن» قۇرۋعا جانە كەلەشەك تاۋەلسىز تۇركىستاننىڭ باعدارلاماسىن جاساۋعا تىكەلەي اتسالىسقان. وسى ءۇشىن 1928 جىلدان قۋعىندالىپ, الاشتىڭ 44 قايراتكەرىمەن العاش الماتىداعى نكۆد تۇرمەسىندە, كەيىن «بۋتىركا» تۇرمەسىندە وتىرعان. وگپۋ تەرگەۋشىسىنە بەرگەن جاۋابىندا: «مەن كەڭەس وكىمەتىنە سەنبەيمىن. ول ءتۇبى جويىلادى. ءبىز حالىقتى قارسى كوتەرگەن جوقپىز, قانى توگىلىپ, جانى (ادامى) قىرىلعان سوڭ, وزدەرى كوتەرىلۋگە ءماجبۇر بولدى. ەلدى قىرىپ سوتسياليزم, كوممۋنيزم ورناتۋ مۇمكىن ەمەس» دەگەن.
وگپۋ ونى 1930-1934 جىلدارى ارحانگەلسك, سىكتىۆكارعا ايداپ, قينادى. وسىندا ايەلى (ناعاشى اپامىز) ءۇش بالاسىن ەرتىپ, ارىپ-اشىپ ىزدەپ باردى. سول جەردە سەرىك دەگەن بالاسى اۋىرىپ قايتتى. قۋعىننان كەلگەن سوڭ ۇلكەن قالالارعا جولاتپادى. قاپلانبەك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىنا ارەڭ قىزمەتكە تۇردى. 1937 جىلى قايتا ۇستاپ, 21 قاراشادا نكۆد «ۇشتىگىنىڭ» پارمەنىمەن اتىلدى. مىنە, ناعىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, قىزىل تەررور وسى ەدى.
سالدارىنان حايرەتديننىڭ ءوز كىندىگىنەن تاراعاندار, اعايىندارى شەتتەتىلدى. ءۇش جۇرتى دا وسىنى باسىنان كەشتى. قايىن جۇرتى, ياعني اقمولانى تۇرعىزۋعا قاتىسقان كوپەس حالفيندەر باسقا رەسپۋبليكاعا, وزگە قالالارعا كوشىپ, باس ساۋعالادى. اجەمىزدىڭ ناعاشىلارى – تورە-سۇلتاندار اۋلەتى دە تار جول, تايعاق كەشۋدەن ءوتتى.
قاراوتكەل قورىمىندا سىندىرىلعان, ب ۇلىنگەن تاستار بار. سونىڭ ءبىرازى بولشەۆيزمنىڭ قاھارىنا ىلىككەن وسىنداي ازاماتتار ما ەكەن دەپ ويلايمىز.
ستالين قايتقان سوڭ, قۋعىن-سۇرگىننەن قورىقپاي ن.س.حرۋششەۆكە قايسار انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزى 1956 جىلى 22 جەلتوقساندا حات جازسا, الاش قايراتكەرىنىڭ جۇبايى, كوپەستىڭ پەرزەنتى راحيما عالياقپارقىزى 1957 جىلى 19 اقپاندا حات جولداعان. مازمۇنى – جازىقسىز قۇربان بولعانداردى اقتاۋ ماسەلەسى. بۇل ەكى حات قايعى مەن مۇڭعا تولى. اللا ءساتىن سالىپ, حايرەتدين بولعانباي 1957 جىلى 24 تامىزدا اقتالدى.
«حالىق جاۋىنىڭ كۇيەۋ بالاسى» دەگەن اتاق ءبىزدىڭ اكەمىز, مايدانگەر تۇياق كامەلوۆتىڭ دە باعىن بايلادى. تالاي جەردە ءسۇرىندىردى. بىراق تايسالماي ەلدە مۇعالىم بولىپ, انامىز ەكەۋى جەتى ۇل-قىز تاربيەلەدى. دەگەنمەن قۋعىن-سۇرگىن سالماعىنان ەرتە دۇنيەدەن وزدى. باياندى اتامىزدىڭ اعاسى مۇحامەدجان ىبىراي ۇلىن 1937 جىلى «بايدىڭ بالاسى» دەپ سوتتايدى. ودان كەيىنگى تاعدىرى بىزگە بەلگىسىز...
انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزى ءبىلىم سالاسىندا ۇزاق جىل جۇمىس ىستەپ, ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا «حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى», لەنين وردەنىنىڭ يەگەرى اتاندى. ول كىسى باسقارعان قورعالجىنداعى سابىندى ورتا مەكتەبى اۋدان, وبلىس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىندە وزىقتار قاتارىنا شىقتى. انامىز دەپۋتات تا, دەلەگات تا بولدى. ناعاشى اعامىز (انامنىڭ باۋىرى) ەرىك حايرەتدين ۇلى ەلدە جەمىستى ەڭبەك ەتىپ, كەيىن ۇزاق جىل قازكسر ورتالىق كوميتەتى اۋىل شارۋاشىلىعى بولىمىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاردى. د.ا.قوناەۆ قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارى ۇرپاعىن ۇندەمەي-اق سىيلاعانىنىڭ كورىنىسى – وسى اعامىزدىڭ ەڭبەك پەن ابىروي جولىن اشقانى دەۋگە بولادى. انامنىڭ ءىنىسى مۇرات تا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەدى. قازىر ءبارى دە باقيلىق.
2012-2013 جىلدارى قاراوتكەل قورىمىن زەرتتەگەن ازاماتتارمەن جولىعىپ, كەڭەسىپ, حايرەتدين بولعانبايدىڭ ۇل-قىزى مەن ناعاشى اجەمىزدىڭ (ايگىلى كوپەستەر اۋلەتىنىڭ) بەيىتىن تاۋىپ, قۇلپىتاس ورناتتىق. قۇران باعىشتاپ, قۇدايى-اس بەردىك.
حايرەتدين بولعانبايدىڭ جۇبايى راحيما انامىز بەن ەرىك حايرەتدين ۇلى الماتىدا قايتىپ, سۇيەگى كەڭسايعا قويىلدى. سوڭعى تابىلعان دەرەكتەردە «حايرەتدين بولعانباي اتىلعان سوڭ, سۇيەگى تالاي زيالىمەن بىرگە الماتى ماڭىنداعى جاڭالىققا جاسىرىن جەرلەنگەن» دەلىنەدى. ءبىز وسىنى مەدەت تۇتىپ, قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ الماتىداعى شاراسىنا تۇراقتى قاتىسىپ تۇرامىز. بۇل قالادا دا اعايىندارىمىز بار.
انامىز گۇلنار حايرەتدينقىزى جاسى كەلگەندە كوپ ىزدەنىپ, اكەمىزدىڭ ءبىر كىتابىن شىعارىپ كەتتى. ول كىسى اتامىزدى زەرتتەۋگە اتسالىسقان مايدانگەر قابىلتاي نۇرماعانبەت ۇلىنان باستاپ, تىلەۋبەك ىسقاقوۆ, تۇرسىن جۇرتباي, سەرىك نەگيموۆ, باۋىرجان ومار ۇلى, ديحان قامزابەك ۇلى, زيابەك قابىلدينوۆ ت.ب. ازاماتتارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, باتاسىن بەردى. ءبىز عالىمدارمەن بىرلەسىپ بىرنەشە كىتاپ, جيناق شىعاردىق, كونفەرەنتسيالار وتكىزدىك.
ءوزىم ۇرپاعى رەتىندە ارنايى قور قۇرىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان اتا-بابالارىمدى زەرتتەي باستادىم. «مەنىڭ انام – الاش قىزى» اتتى ەڭبەك جازدىم. ەلورداداعى اكادەميالىق كىتاپحاناعا, استانا قالاسى مۇراعاتىنا اتامىزعا, اكەمىزگە, انامىزعا قاتىستى تىڭ قۇجاتتاردى جۇيەلەپ تاپسىردىم. قورعالجىن اۋدانىنا بارىپ, جاس بۋىنعا الاش تاريحى تۋرالى ءدارىس وقىدىم. ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى, م.ەسبول ۇلى, ت.ب. الاش قايراتكەرلەرى جيىندارىندا حايرەتدين بولعانبايدىڭ ۇرپاعى رەتىندە ءسوز سويلەدىم. «بەيمالىم الاش: حايرەتدين بولعانباەۆ», «ح.بولگانباەۆتىڭ اقىرعى كۇزى» اتتى وتاندىق تەلەارنالار دايارلاعان دەرەكتى فيلمدەرگە سۇحبات بەردىم. استانا ۋنيۆەرسيتەتتەرى جاستارىمەن كەزدەسۋ وتكىزىپ, الاش تاعىلىمىن شەبەرلىك-سىنىپ فورماتىندا ناسيحاتتاپ ءجۇرمىن.
ءوڭىر تاريحىنىڭ وزەگى – ەلگە قورعان باتىرلار مەن حالىق پاراساتىن جالعاعان زيالىلاردىڭ ەرلىگى. بۇل – ەلدىكتىڭ جولى, يماندىلىقتىڭ ونەگەسى. بۇگىنگى ۇرپاق وسى ولشەم مەن ابىروي بيىگىنەن كورىنۋى كەرەك.
جامبىل كامەلوۆ,
«ح.بولعانباي قوعامدىق قورى» توراعاسى, سپورت سالاسىنىڭ ارداگەرى
