وركەندى وسكەمەن

ومىرىمدە وسكەمەندى ءۇش-اق رەت كوردىم. ءبىرىنشى رەت وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى تولەگەن توقتاروۆ اتىن­داعى جۇلدە ءۇشىن وتكەن ەركىن كۇرەستەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى جارىسقا بارعان ەدىم. ون التىدا بولاتىنمىن. وسكەمەندى ءبىر كۇن ارالاتتى. قازاقتاردىڭ مۇندا ازدىعىن بايقاعانمىن. بىراق: «نەگە بۇلاي؟» دەگەن ءسوز قاپەرگە دە كىرمەگەن. ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ سايا­ساتى ونداي ويدىڭ بولۋىنا مۇلدەم جول بەرمەيتىن. سوندىقتان دا قالىپتى قالانىڭ قالىپتى تىرشىلىگىنە قۋانعانبىز. ونەركاسىپتى قالانىڭ ءومىرى قىزىق كورىنگەن. ءدال سول جىلدارى وسكەمەننىڭ ماگازيندەرى دۇنيە-م ۇلىككە تولى ەكەن. ويتكەنى, ءبىز بالا بولعانمەن, ابىلسەيىت ايحانوۆ, امانجول بۇعىباەۆ, پەتر سۋريكوۆ سىندى اعالارىمىز كوپ كيىم-كەشەك پەن دوربا-دوربا ەت الىپ قايتقان. وسى سۋرەت سانامدا قالىپ قويىپتى. ەكىنشى رەت وسكەمەنگە رەسپۋب­ليكالىق گازەتتىڭ باس رەداكتورى بولىپ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ساپارى كەزىندە جۋرناليست رەتىندە باردىم. «التاي – قازاقستاننىڭ التىن القاسى» دەپ ءبىر بەت ماقالا جازدىم. ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارى ەدى. وسى ساپار كەزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تيتان-ماگني كومبي­ناتىنىڭ جۇمىسشىلارىمەن كەزدەستى. «ماسەلەنى كوممۋنيسشە قويماۋ كەرەك», دەپ ەدى سوندا مەملەكەت باسشىسى ءالى كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ قۇندىلىقتارى سانادان وشە قويماعان جۇمىسشىلارعا. ولار: «رەسەيدىڭ رۋبل ايماعىنان كەتپەۋ كەرەك, رەسەيسىز قازاقستان ەل بولا الار ما ەكەن؟» – دەگەندەي سىڭاي تانىتتى. ءتىپتى ءۇلبى زاۆودىندا بولىپ, سوندا شىعارىلىپ جاتقان تيىن تەڭگەلەردى كورگەندە ورىس ءتىلدى ءجۋرناليستىڭ ءبىرى: − نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى, قازاقتا تەڭگە دەگەن ءسوز جوق قوي. «سوم» بولىپ قالا بەرمەي مە؟ – دەگەنى ەستە. سوندا ەلباسى: − جىگىتىم, سەنىڭ ءوزىڭنىڭ قازاق ەپوس­تارىنان حابارىڭ بار ما ەدى؟ «ايمان-شولپان» جىرىن بىلەسىڭ بە؟ سوندا: − بازاردا تەڭگە بولساڭ پۇل بو­لار­سىڭ, كوتەكەمنىڭ ايتقانى راس بولسا, قولىما سۋ قۇياتىن كۇڭ بولارسىڭ, – دەگەن جولدار بار ەمەس پە؟! قازاقتا تەڭگە ءسوزى جوق بولسا, ول ەپوستا قايدان ءجۇر؟ – دەدى. وسى ساپاردا نۇراعاڭ زايساننىڭ سۋىن جاتقا ەسەپتەپ شىعاردى, دۇنيەدەن وتكەن ورالحان بوكەيدى ىزدەدى. ومىرگە نەمەرەسى كەلدى. وعان التاي دەپ ات قويىلدى. جالپى, بۇل جىلداردا وسكەمەن قازاق قالاسىنان گورى رەسەي قالاسىنا كوپ ۇقسايتىن. ءتىلى, ءدىلى, ءتىنى جاعىنان. ءۇشىنشى رەت جاقىندا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ شاقىرۋىمەن وسكەمەنگە مۇرات اۋەزوۆ, ديار قوناەۆ ۇشەۋمىز ۇشىپ كەلدىك. اكىم جاڭا ءداستۇر ەنگىزىپتى. قالاداعى ەسىمدەرى بەرىلگەن ادامداردىڭ كوشە مەرەكەسىن ۇيىمداستىرادى ەكەن. الدىندا پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ, عارىشكەر يۋري گاگارين كوشەلەرىنىڭ مەرەكەسى ءوتىپتى. ەندى قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ كوشەسىنىڭ مەرەكەسى بولماق. ستەلا اشىلماق. ...سامولەت وسكەمەنگە قۇلدي­لاي باستادى. ەرتىس-ءۇلبى وزەندەرى توعىساتىن جەردى كورگەندە ەرەكشە قۋاندىم. زاڭعار بەتكەيدە «قازاقستان» دەگەن جازۋمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ كوك بايراعى جەلبىرەپ تۇر. وسكەمەندى تانىماي قالدىم. قالانىڭ ءدال ورتاسىندا ۇلى اباي ەسكەرتكىشى تۇر. سول ۇلى اقىن ەسكەرتكىشىمەن بىرگە وسكەمەنگە قازاق رۋحى كەلىپتى. كوشەدە قازاق جاستارى قازاق تىلىندە سويلەسىپ بارادى. كەلبەتى مەن ساۋلەتى ۇشتاسقان قالا سۇلۋلانىپ كەتىپتى. قالا اكىمى تەمىربەك قاسىم­جانوۆ پەن جۋرناليست نۇرجان قۋانتاي اۋەجايدان قارسى الدى. قالامەن تانىسۋدى نەدەن باستاۋ كەرەك؟ ارينە, مەن قارا ەرتىسكە تاعزىم ەتۋ كەرەك ەكەنىن ايتتىم. − جاڭا قوناق ءۇي سالىنعان. ءدال ەرتىستىڭ جاعا­سىندا. قوناق­ۇيگە ورنالاسىپ, سونان سوڭ ەرتىسكە سالەم بەرەرسىز, – دەدى تەمىربەك اكىم. ...ەرتىستىڭ جاعالاۋى... ءمار­مار تاستارمەن كومكەرىلىپ, ورىندىق­تار, فونتان قويىلىپتى. ساحنا ىسپەتتەس تاماشا الاڭ تۇر. ەرتىس باياعى قالپىمەن اعىپ جاتىر. بۇدان ميلليونداعان جىلدار بۇرىن اققان, تاعى دا مىڭداعان جىلدار اعا بەرەدى سۇلۋ ەرتىس. سول ەرتىستىڭ بويىندا وركەندى وسكەمەن تۇر. قاس قارايىپ قالعان شاق. سان شامدار جاعىلىپ, ونىڭ ساۋلەسى ەرتىسكە ەركەلەپ, جارق-جۇرق ەتەدى. الاكول مەن ءتور التايدى الىپ جاتقان وسىناۋ شىعىس شىنارىنا اينالعان قازاقتىڭ پۇشپاقتى جەرى شىعىس قازاقستاننىڭ وسكىنى – وسكەمەننىڭ ءانى دە بولەك, ءسانى دە ەرەك. سان ۇلتتىڭ وكىلدەرى ەگەمەن ەلدىڭ بولاشاعىنا جۇمىس ىستەپ جاتىر. قول ۇستاسقان قىز-جىگىت وسى ەرتىس جاعالاۋىندا «ماحاببات اللەياسىمەن» ءجۇرىپ كەلەدى. بۇل «قوزى مەن بايان» اللەياسى. بۇل ماحاببات جولى, بۇل ماحاببات ۇياسى. ەلباسى, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ سەمەي ولكەسىن شىعىس قازاقستان وبلىسىنا قوسىپ, ونىڭ ورتالىعىن وسكەمەن جاساۋى بولاشاقتى بولجايتىن ۇلى شەشىم ەكەنىن حالىق ەندى ۇعىنىپ, ەندى ءتۇسىنىپ جاتىر. سوندىقتان دا وسكەمەننىڭ دە, وبلىستىڭ دا رۋحىنىڭ ۇلتتىق رەڭككە قانىعىپ جاتۋى بىرەۋلەرگە ۇناماۋى تۇسىنىكتى سياقتى. مىنە, كەيبىر وزگە ءتىلدى باسىلىمداردان وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ قىزمەتى تۋرالى كولەڭكەلى ءسوز ايتۋىنىڭ سىرى وسىعان سايادى. بۇل وبلىسقا بەردىبەك ساپارباەۆ اكىم بولعالى بەس جىل بولىپتى. «وسى بەس جىلدىڭ ەكونوميكالىق, مادەني-الەۋمەتتىك جەمىسى بار ما؟» دەگەن سۇراق ويعا كەلدى. وسىلاي ادامدارمەن اڭگىمەلەسۋ, ءباسپاسوز ماتەريالدارىن, ينتەرنەت جۇيەلەرىن ەكشەي كەلىپ, مىناداي قورىتىندىعا كەلدىم. سوڭعى بەس جىلدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ەكونوميكا­لىق الەۋەتى پروگرەس­سيۆتى ءوسىپ وتىرعان. ماسەلەن, 2013 جىلدىڭ كورسەتكىشتەرى تومەندەگىدەي ەكەن: • 2013 جىلى وبلىستىڭ جالپى ىشكى وڭىرلىك ءونىمى 2012 جىلعى دەڭگەيدە 6 پايىزدىق وسىممەن 2 تريلليون تەڭگەنى قۇراعان. • وبلىستىڭ تۇرعىنىنىڭ جان باسىنا شاققاندا ارقايسىسى 9,2 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە تابىس تاپقان. • مەتاللۋرگيا ونەركاسى­بىندە 101,9   پايىزى  كو­لەم  ين­­­دەك­س­ى­­­مەن 453,8 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلىپتى. • وبلىستىڭ ينۆەستيتسيا­لىق پورتفەل قۇنى 658,2 ملرد. تەڭگەلىك يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنىڭ 61 جوباسىنىڭ 37 جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 8 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلىپتى. • اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 24,9 پايىز وسىممەن 296,3 ملرد. تەڭگەگە جەتىپتى. • اگروونەركاسىپ كەشەنى بويىنشا 7,7 ملرد. تەڭگە قۇرايتىن 95 ينۆەست جوبا جۇزەگە اسىرىلىپتى. قوسىمشا 735 جۇمىس ورنى اشىلىپتى. • 2012 جىلمەن سالىستىر­عاندا 2013 جىلى انا ءولىمى – 32,6, بالا ءولىمى – 19, تۋبەركۋلەزبەن اۋرۋ – 12,5 پايىزعا تومەندەگەن. • اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەردىڭ ورنىنا 10 مەكتەپ, 830 ورىندىق 4 بالاباقشا سالىنىپتى. • 17 ءبىلىم بەرۋ نىسانىندا 483,2 ميلليون تەڭگەگە كۇردەلى جوندەۋ, 23 نىساندا 276 ميلليون تەڭگەگە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. ءيا, ەكونوميكاسى بەرىك وبلىس­تىڭ ىرگەتاسى دا مىقتى بولماق. سوندىقتان دا بەردىبەك ساپارباەۆ كومانداسى شىعىس قازاقستاندى مەكەندەيتىن ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوز مادەنيەتىن, ءتىلىن, ءداستۇرىن قا­لىپ­تاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولەدى. ءارى «ءتىلاشار» باع­دارلاماسى بويىنشا ولار مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنەدى. حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدە بەردىبەك ساپارباەۆ اكىمشىل ادىسپەن ەمەس, حالىقشىل ۇردىسپەن جۇمىس جۇرگىزەدى. بۇل يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ پارمەن­دىلىگىن ارتتىرادى. ەلدىڭ ەلباسى ساياساتىنا دەگەن قۇرمەتى مەن سەنىمىن نىعايتادى. وبلىستا ەكى اكتسيا حالىق سەنىمىنە يە بولىپ وتىر. ماسەلەن, «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسىن الايىق. ول وسى وڭىردە تۋىپ-ءوسىپ, بۇگىندە ەسىمدەرى بيزنەس پەن قوعامدىق ورتادا قۇرمەتكە بولەنىپ جۇرگەن ازاماتتاردى ەل ەكونوميكاسىنا تارتۋ. بۇل اكتسيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى – بەردىبەك ساپارباەۆ. 2009 جىلدان بەرى ۇيىمداستىرىلىپ كەلە جاتقان وسى اكتسيا ءوز جەمىسىن بەرۋدە. وبلىستىڭ بەلسەندى ازاماتتارى مەن كاسىپكەرلەرى بيۋدجەتتەن تىس 20 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىعا 3 مىڭعا جۋىق جوبانى جۇزەگە اسىرىپتى. بۇل قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلدى دەگەن ءسوز. مىنا دەرەكتەرگە جۇگىنەلىك. بەس جىل ىشىندە وبلىستا 100-گە جۋىق ساياباق, بالالار الاڭشاسى, 230 ەسكەرتكىش, مەموريالدار مەن ستەلالار, 21 الەۋمەتتىك جانە 150 سپورتتىق كەشەندەر پايدالانۋعا بەرىلگەن. وبلىس اكىمى ەلباسى ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ تاپسىرمالا­رىن ورىنداۋ ارقىلى ءوزى دە ەل قۇرمەتىنە بولەنىپ ءجۇر. ماسەلەن, وسى كەزەڭدە 80-نەن استام نىسان مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلعان. ولاردىڭ ىشىندە بۇرىن جەكەشەلەندىرىلگەن 3 بالاباقشا عيماراتى بار. وسكەن جەرىن, ەلىن ءسۇيۋ ءسوز جۇزىندە ەمەس, ناقتى ىستەرمەن ۇشتاسۋى كەرەك. وبلىس اكىمىنىڭ بۇل – جۇمىس ءستيلى. وسى اكتسيا اۋقىمىندا جۇزەگە اسىرىلعان ىرگەلى مىسالداردى ايتا كەتكەن ورىندى بولار. مىسالى, ءۇرجار اۋدانىنىڭ اقجار اۋىلىندا «شاپاعات» ساۋىقتىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. بۇل مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالارعا ارنالعان. اياگوز قالاسىنداعى بوكس جانە كۇرەس زالدارى بار سپورت كەشەنى نەگە تۇرادى؟! سولاردىڭ ىشىندە قوعام قايراتكەرى داۋلەت تۇرلىحانوۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە قۇرمەتپەن اتاۋعا بولادى. ول ءوزى تۋىپ-وسكەن جارما اۋدانىنىڭ قالبا اۋىلىندا زاماناۋي سپورت كەشەنىن سالىپ بەردى. قۇنى – 300 ميلليون تەڭگە! جاقىندا تاعى ءبىر قۋانىشتى حابار جەتتى. وسكەمەن قالاسىندا قازاقتىڭ اتاقتى قابانباي باتىرىنا ەڭسەلى ەسكەرتكىش قويىل­دى. ولار ءوز رۋحتارىمەن اتا-بابا جەرىن قورعاپ تۇر دەسە دە بولعانداي. «تۋعان ەل – التىن بەسىگىم» اتتى اكتسيا وسى التاي-سەمەي وڭىرىنەن شىققان اتاقتى ونەر مەن مادەنيەت, ادەبيەت پەن عى­لىم سالاسىندا اتى شىققان ادامداردى ەلگە تارتۋ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرىن ۇيىم­داس­تىرۋ, كىتاپتارىن شى­عارۋ سياقتى ىرگەلى ىستەرمەن كومكەرىلگەن. ولار وزدەرى تۋعان ولكەگە ونەر مەن ادەبيەتتىڭ جاڭا لەبىن اكەلدى. جاس تالانتتارعا جول اشتى. بەس جىل ىشىندە 100-دەن استام كونتسەرتتىك باعدارلامالار وتكىزىلىپتى. بيبىگۇل تولەگەنوۆا, دوسحان جولجاقسىنوۆ, روزا رىمباەۆا, ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, سەكەن تۇرىسبەكوۆ سىندى ۇلتىن ۇلىقتاعان ۇل-قىزدارى, اينۇر تۇرسىنباەۆا, سارا توقتامىسوۆا, سەرىكزات دۇيسەنعازين سەكىلدى ايتىسكەر اقىندارى حالىق الدىندا وزدەرىنىڭ پەرزەنتتىك بورىشتارىن وتەپتى. وبلىستا جەتىم بالالارعا دەگەن قامقورلىق تا كوڭىل قۋانتارلىق. اۋىر بولسا دا شىندىققا شىدام كەرەك. قازىر وبلىستا 4 مىڭنان استام جەتىم بالا بار. ولاردىڭ ءبىر مىڭنان استامى بالالار ۇيىندە تاربيەلەنۋدە. بۇل ءۇشىن, «ءۇمىت ساۋلەسى» اتتى جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. مۇنىڭ دا ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان – بەردىبەك ساپارباەۆ. بالالاردىڭ جەكە ەسەپشوتتارىندا 168,7 ميلليون تەڭگە بار. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە بالالار ۇيىنەن شىققان 151 جەتكىنشەك پاتەر الىپتى. «بالالار – بولاشاعىمىز. ولارعا قولدان كەلگەن جاقسىلىقتى جاساۋ – ءار ازاماتتىڭ پارىزى». بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ وسى ءسوزى جۇرەككە جىلى ءتيدى, قۇلاققا جاعىمدى ەستىلدى. شىرايلى شىعىستا, وركەندى وسكەمەندە قازاق رۋحى بار! ءۋاليحان قاليجانوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. الماتى – وسكەمەن – الماتى.