كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
ليريكالىق شەگىنىس.
«ارقادا جەر ەركەسى قىزبەل دەگەن,
ارالاپ الۋان ءجۇردىم قىزكەرمەمەن.
تابار جان قايدا بارىپ جەرۇيىقتى,
قىزبەلدەن, ءسىرا, كۇدەر ۇزگەنمەنەن»,
دەپ اقيىق اقىن عافۋ قايىربەكوۆ جىرعا قوسقان توبىل-تورعاي وڭىرىندە اعامىز دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇنى ستالين ء«بىزدىڭ ەلدىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ كورسەتكىشى» دەپ اتاعان, كەڭەس وداعىنداعى ەڭ العاشقى جوعارعى كەڭەسكە سايلاۋ ءوتىپتى. قۋعىن-سۇرگىن تەگەرشىگى دە ءبىر ساتكە دامىلداپ, سايلاۋدىڭ ءبىتۋىن كۇتكەندەي ەل مامىراجاي كۇيدە بولىپتى. سول سەبەپتى دە جاس نارەستەگە «سايلاۋ» ەسىمى بەرىلىپتى.
ءبىز اتاعىنان ات ۇركەتىن عالىمنىڭ ابىزدىق جاسقا تاياعان تۇسىن كوردىك. سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا دا, زەردەسى تۇنىق, تۇعىرىنان تۇسپەگەن شاعىنا كەز كەلدىك. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ەكىنشى قاباتىندا تاياق تاستام جەردە قاتار وتىردىق. ءتۇرلى ماسەلەنى تالقىلاپ, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كابينەتىمىزگە ءجيى باس سۇعاتىنبىز. ورتالىقتىڭ ەڭ جاس ديرەكتورى مەن ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى ءھام عىلىمي كەڭەسى توراعاسىنىڭ مۇنداي ىمىرالى ىنتىماعىنا بارلىعى تاڭىرقاي قارايتىن. جانە قانداي جەتەكشى دەسەڭىزشى! ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, حالىقارالىق ەكونوميستەر وداعى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى.
ليريكالىق شەگىنىس. ول بالا بولىپ ەسىن بىلگەلى ەل باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتى ءبىر ادامداي كوتەرگەن وتباسىندا ءوستى. بايزاق اقساقال سوعىسقا اتتانعاندا سايلاۋ بەستە, ءىنىسى ءسابيت ۇشتە, قارىنداسى راقىش ەكى ايلىق نارەستە ەكەن. اكەسى ۆيتەبسك تۇبىندەگى شايقاستا ەرلىكپەن قازا تاپقاندا ۇيەلمەلى ۇشەۋ ءالى ەس بىلمەيتىن جاستا بولاتىن. اناسى جىبەك بولتىرىگىن جەتەكتەگەن قۇرتقاداي ءۇش پەرزەنتىن ەل قاتارىنا قوسۋ ءۇشىن جانىن سالدى.
اسىلى, «ونەر, ءبىلىم بار جۇرتتاردىڭ» عىلىمي ورتاسى, اسىرەسە اكادەميالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى ءبىر سالاعا بۇكىل عۇمىرىن ارناعان كوريفەي عالىمداردى قۇرمەت تۇتادى, ءتىپتى ەگدە تارتقان شاعىندا دا تاجىريبەسىن بارىنشا پايدالانۋعا تىرىسادى. قۇرمەتتى ديرەكتور, قۇرمەتتى پرەزيدەنت رەتىندە قىزمەت ۇسىنىپ, ەڭبەگى ەرەن تۇلعالاردى عىلىمي مەكەمەنىڭ ءرامىزى, برەندى سانايدى. ايىندا, جىلىندا ءبىر رەت باس سۇعىپ تۇرسا دا, ريزاشىلىق بىلدىرەدى. وسى تەكتەس قۇرمەت ينستيتۋتتىڭ عىلىمي جەتەكشىسى سايلاۋ بايزاق ۇلىنا كورسەتىلسە دە, ول قاراپايىم قالپىنان تانبادى.
ليريكالىق شەگىنىس. سايلاۋ بايزاق ۇلى مەكتەپ بىتىرگەسىن سول تۇستا بارشانىڭ ارمانىنا اينالعان س.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە تۇسەدى. «ەسەپتەۋ ماتەماتيكاسى» ماماندىعىن يگەرگەن سوڭ قازمۋ-دىڭ نەگىزىندە اشىلعان الماتى حالىق شارۋاشىلىعىن جوسپارلاۋ ينستيتۋتىن «ونەركاسىپتى جوسپارلاۋ» ماماندىعى بويىنشا بىتىرەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيىن قازمۋ-دىڭ ەسەپتەۋ ماتەماتيكاسى كافەدراسىنا اسسيستەنت بولىپ جۇمىسقا قابىلدانادى. ءتورت جىلدان كەيىن قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ ەكونوميكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا اۋىسادى. ءدال وسى جەردە ونى عىلىمداعى ىزدەنىسكە تولى, بەرەكەلى جىلدار كۇتىپ تۇر ەدى...
قاشان كورسەڭ, بۋما-بۋما قاعازدى اقتارىپ, كەيبىر ەسەپ-قيسابىن تۇزەتىپ, كەيدە تەلەفون, كەيدە جۇيرىك پوشتامەن الەمنىڭ ءار تاراپىمەن حابار الماسىپ, جاس ماگيسترانتتان جاسامىس پروفەسسورعا دەيىن نازار اۋدارىپ, بىرلەسىپ ماقالا جازىپ, ونى اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋ ۇستىندە بولاتىن.
سويلەپ كەتسە, اعىل-تەگىل ءبىلىم كامچاتكا گەيزەرىندەي اينالاعا شاشىرايتىن. كەينستەن باستاپ, ماركسكە جالعاستىرا, قازاقى ۇعىممەن تۇزدىقتاعاندا, ەكونوميكالىق تەوريانىڭ «سوڭعى موگيكانىنداي» كورىنەتىن. ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ەگجەي-تەگجەي بايانداپ, قازىرگى جاعدايدا نە قاجەت ەكەندىگى جايلى ويىمەن بولىسەتىن. ونىمەن قويماي, عىلىمي گرانتتار ۇتىپ الىپ, ءوز جوباسىنا ءوزى قارجى تاۋىپ كەلەتىن.
ليريكالىق شەگىنىس. سايلاۋ بايزاق ۇلى ءومىرىنىڭ جيىرما ەكى جىلىن ەكونوميكا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا وتكىزدى. جيىرما سەگىز جاسىندا عىلىم كانديداتى, وتىز جەتىسىندە عىلىم دوكتورى اتاندى. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ماسكەۋدەگى ايگىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورتالىق ماتەماتيكا-ەكونوميكالىق ينستيتۋتىندا قورعادى. ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ سول تۇستاعى مۇشەلەرى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ل.ۆ.كانتوروۆيچ, اكادەميكتەر ن.پ.فەدورەنكو, س.س.شاتالين, ن.يا.پەتراكوۆ, م.م. البەگوۆ, ۆ.ۆ.پۋگاچەۆ بولعانىن ايتۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.
جاقسى مىنەزدىڭ ومىرلىك ازىققا اينالاتىنىن ابزال عالىمنىڭ عۇمىرلىق جولى دالەلدەگەندەي. سارىارقا سامالىنداي بيازىلىقپەن پاراسات بيىگىندە بايسالدى پىكىر, سالاۋاتتى وي ايتىپ, سىننىڭ ءوزىن كيىز بالعامەن سىنا قاققانداي بايىپپەن جەتكىزەتىن ادامنىڭ توڭىرەگىندە دوستىڭ دا, شاكىرتتىڭ دە مول بولارى انىق. كەزەكتى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى كەزىندە وسى ويعا كوزىم انىق جەتتى. قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى شايلوبەك مۇساقوجاەۆ, تاجىكستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى نۇريددين قايىموۆ, رەسەي عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى البەرت ءباحتيزيننىڭ «القالى توپتا العا تۇتار اقساقالىمىز» دەپ قۇرمەت كورسەتكەنىنە كۋا بولدىق.
شاكىرت تاقىرىبى – ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. رەسمي بەكىتىلگەن اسپيرانت, دوكتورانتتان بولەك, ومىرلىك تاجىريبە العان, الدىن كورگەن, جان-جۇرەگىنىڭ جىلۋىن سەزىنگەن تالاي ازاماتتىڭ ءوزىن سايلاۋ بايزاق ۇلىنىڭ شاكىرتى سانايتىنىن ەستىپ تە, كورىپ تە ءجۇرمىز. وسى كۇنگە دەيىن 10-نان اسا عىلىم دوكتورىن, 50-دەن اسا عىلىم كانديداتىن تاربيەلەپ, جۇيەلى وي, قيسىندى دالەل, بالتالاساڭ بۇزىلماس ەسەپ-قيساپقا نەگىزدەلگەن ەكونوميكا عىلىمىنىڭ كۇردەلى سالاسى – ەكونوميكا-ماتەماتيكالىق ادىستەر مەن مودەلدەۋ بويىنشا ءوز عىلىمي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى.
ليريكالىق شەگىنىس. سايلاۋ بايزاق ۇلىنىڭ عالىمدىعىمەن قاتار ازاماتتىق, قايراتكەرلىك قىرلارىن, ۇيىمداستىرۋشىلىق قاسيەتتەرىن ەرەكشە اتاعان ءجون. قازاق كسر مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتى باسقارۋ قۇرىلىمدارىن جوسپارلاۋ مەن جەتىلدىرۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن, قازاق عىلىمي-تەحنيكالىق جانە نارىق كونيۋنكتۋراسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن, ەل ۇكىمەتى جانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ينستيتۋتتارىن باسقارعان كەزەڭدە قۇندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە, بىلىكتى كادرلار دايارلاۋعا ايرىقشا ۇلەس قوستى.
وتباسى – ونىڭ بايلىعى. ءوزى «اجە» دەپ اتاعان, ءۇش پەرزەنتىن قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقتىرماي ءوسىرىپ, بار عۇمىرىن ۇرپاعىنا ارناعان اياۋلى جىبەك انانىڭ ءتالىمى عۇمىرىنا ازىق بولسا, جان دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ, ءومىر اعىنىنا ءبىر باعىتتا كوز تاستاپ, دۇنيەلىك كوزقاراستارىنا ورتاقتاسقان, قيىن كۇندەردىڭ شۋاقتى ساتتەرگە ۇلاسۋىنا كامىل سەنگەن اسىل جارى ماقىش عارىپقىزىمەن ءبىر شاڭىراق استىندا الپىس جىل ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. بۇگىندە ءتورت بالادان تاراعان نەمەرە-شوبەرەنى قىزىقتاپ, جاپىراعىن كەڭگە جايعان ۇلكەن اۋلەتكە اينالعان.
ليريكالىق شەگىنىس. وكشەسىن باسقان ءىنىسى ءسابيت بايزاق ۇلى دا – وسى كۇندە ۇلكەن عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءىزىن جالعاپ, سانكت-پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ورمان-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان, ورمان شارۋاشىلىعى ەكونوميكاسى بويىنشا ساناۋلى عالىمنىڭ ءبىرى.
ۇلى ايبار سايلاۋ ۇلى فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولسا, نەمەرەسى ناۋرىز اقپاراتتىق ەكونوميكا بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ ءجۇر. وسىلايشا, بار عۇمىرىن عىلىمعا ارناعان بايزاق اۋلەتىنىڭ ىزدەنىستەرى جاڭا عاسىردا دا جالعاسىپ جاتىر.
قاراپايىمدىلىق – ونىڭ باستى قاعيداسى, ومىرلىك ۇستانىمى. جەڭسە تاسىمايتىن, جەڭىلسە جاسىمايتىن بىرقالىپتى مىنەز عىلىمدا دا, ومىردە دە ءوز سوقپاعىن سالىپ, تاعدىر تولقىندارىن ەڭسەرە وتىرىپ, ءوز جولىنان تايماۋىنا سەبەپ بولسا كەرەك. باسقاسىن بىلاي قويعاندا, ءتىپتى سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىنا وراي قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنەن «ونەگەلى ءومىر سەرياسى» بويىنشا شىققان, ادەتتە كەيىپكەردىڭ ومىرلىك تابىستارىنا ارنالاتىن جيناقتىڭ ۇشتەن ەكىسىنە عىلىمي ماقالالارىن ورنالاستىرۋى – سول قاراپايىمدىلىقتىڭ, اباي ايتقان «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋدىڭ» ۇلگىسى ىسپەتتى.
دانىشپان ءال-فارابي «اقىلدىلىق پەن ادامگەرشىلىك ۇلگىلى تاربيەگە بايلانىستى, ونىڭ نەگىزى – تازا ەڭبەكتە, ەڭبەك ءوز كەزەگىندە تاربيەنىڭ نەگىزىنەن تۋىندايدى» دەگەن ەكەن. ەندەشە, ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە – ەڭبەك ادامى, ناعىز عالىمنىڭ, عىلىمعا ادالدىقتىڭ شىنايى ۇلگىسى.
ءبىز سايلاۋ بايزاق ۇلىن تۇبىنەن شىمىرلاپ تاس بۇلاقتار قۇيىلعان, تەرەڭىنە كوز بويلاماس ءتۇپسىز تەرەڭ تۇڭعيىق تەڭىزگە ۇقساتامىز. تۇڭعيىقتى ويلاپ تا, بويلاپ تا بارلاۋ شەكسىز ءبىلىمدى, ىزدەنىستى تالاپ ەتەدى. ارداقتى عالىم – كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە بولار تۇلعا.
ايبول ارعىنعازينوۆ,
قارجى مينيسترلىگى دەپارتامەنت ديرەكتورى
