گازەتىمىزدە بۇدان بۇرىن حابارلانعانىنداي, تۇركيانىڭ بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى وتپەك. سامميتكە قاتىسۋعا كەلگەن قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەشە, ياعني سامميت قارساڭىندا ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن كەزدەستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىمدىققا يە باعىتتارىن, سونداي-اق حالىقارالىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلادى.
اتاپ ايتقاندا, نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن يلحام اليەۆ ساۋدا-ەكونوميكا, مۇناي-گاز جانە كولىك-لوگيستيكا سالالارىنداعى قارىم-قاتىناستى كۇشەيتۋ پەرسپەكتيۆالارىنا توقتالدى.
بۇل رەتتە تاراپتار ەكونوميكالىق الەۋەتتى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ءوزارا ساۋدا كولەمىن ۇلعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. بۇدان بولەك, ەكى ەل باسشىلارى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك ۇيىمداردىڭ, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ اياسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل بارىسىن قاراستىردى.
كەزدەسۋ بارىسىندا مەملەكەت باسشىلارى الداعى ءتورتىنشى ءسامميتتىڭ كۇن تارتىبىندەگى نەگىزگى ماسەلەلەردى تالقىلادى, سونداي-اق حالىقارالىق جانە ءوڭىرلىك قۇرىلىمدار اياسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ باستى باعىتتارى جونىندە پىكىر الماستى.
جالپى, قازاقستان-ازەربايجان قاتىناستارىنىڭ تاريحىنان اڭگىمە قوزعايتىن بولساق, ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناس 1992 جىلدىڭ 27 تامىزىندا ورناعاندىعىن ەسكە الامىز.
كوپجاقتى فورماتتا تاراپتار حالىقارالىق جانە ايماقتىق ۇيىمدار اياسىندا (بۇۇ, ەقىۇ, ەىۇ, يىۇ, اوسشك, تمد, تۇركسوي, تمىك جانە تاعى باسقا) بەلسەندى تۇردە ءوزارا ارەكەتتەسۋدە.
جالپى, قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىندا جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر مەن كەلىسسوزدەر ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇرادى. سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ 2005 جىلعى مامىردا باكۋگە جاساعان رەسمي ساپارىنىڭ ماڭىزى زور بولعاندىعىن اتاپ كورسەتە كەتسەك ارتىق بولماس. وسى ساپار قورىتىندىسىندا قول قويىلعان ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك پەن وداقتاستىق قاتىناستار تۋرالى شارت ىنتىماقتاستىقتىڭ مۇنان كەيىنگى دامۋ اياسىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. سودان كەيىن 2009 جىلعى 2-3 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنا رەسمي ساپارى بولىپ ءوتتى. 2009 جىلعى 3 قازاندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ ناحچىۆان قالاسىندا (ازەربايجان رەسپۋبليكاسى) تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ سامميتىنە قاتىستى.
2010 جىلعى 18-19 قاراشادا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ باكۋ قالاسىندا وتكەن كاسپي جاعالاۋى مەملەكەتتەرى ءۇشىنشى ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
2011 جىلعى 19-21 قازاندا ازەربايجان پرەزيدەنتى ي.اليەۆتىڭ قازاقستانعا رەسمي جاۋاپ ساپارى ءوتتى. ساپار شەڭبەرىندە ازەربايجان باسشىسى ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى ءسامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
2013 جىلعى 16 تامىزدا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ گابالا قالاسىندا (ازەربايجان رەسپۋبليكاسى) وتكەن ءتۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسىنىڭ ءۇشىنشى سامميتىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى.
ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جايىنا كەلەتىن بولساق, 2012 جىلى ءوزارا ساۋدا كولەمى 390 ملن. 662,1 مىڭ اقش دوللارىن قۇراسا, 2013 جىلعى قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا قازاقستان مەن ازەربايجان اراسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ كولەمى 325,7 ملن. دوللاردى قۇراپ (ەكسپورت – 275,2 ملن. دوللار, يمپورت – 50,5 ملن. دوللار), 2012 جىلدىڭ وسى كەزەڭىندەگى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 3,9 پايىزعا وسە ءتۇستى.
قازاقستاننان ازەربايجانعا ەكسپورتقا شىعارىلىپ جاتقان نەگىزگى زاتتار – مينەرالدى رەسۋرستار (مۇناي جانە گاز), حيميالىق شيكىزات, بيداي, ارپا, تەمەكى ونىمدەرى, كومىرتەكتى بولات پروكاتى, ەلەكتر جابدىقتارى. ازەربايجاننان قازاقستانعا بيتۋمدىق ماتەريالداردان الىنعان مۇناي ونىمدەرى, ەتيلەن پوليمەرلەرى, ماشينالار جانە مەحانيزمدەردىڭ قوسالقى بولشەكتەرى, قۇراما قۇرىلىس كونسترۋكتسيالارى يمپورتتالۋدا.
ەكونوميكا سالاسىنداعى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ دامۋىنا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان-ازەربايجان ۇكىمەتارالىق كوميسسياسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى قولايلى ءمۇمكىندىكتەر تۋعىزۋدا. قازاقستاننىڭ مۇناي جانە گاز ءمينيسترى ۇ.كارابالين مەن ازەربايجاننىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ن.اليەۆ وسى كوميسسيانىڭ تەڭ توراعالارى بولىپ تابىلادى.
ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ ونىنشى كەزەكتى وتىرىسى 2013 جىلعى 10-11 جەلتوقساندا باكۋ قالاسىندا وتكەن بولاتىن. وتىرىس بارىسىندا ەنەرگەتيكا, تاسىمالداۋ مەن كولىك جۇيەلەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى, ءبىلىم مەن تۋريزم سالالارىنداعى قارىم-قاتىناستاردى جانە ينۆەستيتسيالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋ باعىتىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
قازىرگى تاڭدا مۇناي-گاز سالاسىندا ءىرى جوبالار – ترانسكاسپي باعىتى بويىنشا قازاق مۇنايىن الەمدىك رىنوكتارعا تاسىمالداۋ مۇمكىندىكتەرىن جاقسارتۋدى كوزدەيدى. ال اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا قازاق بيدايىن قابىلداۋ جانە ودان ءارى جونەلتۋگە ارنالعان «باكۋ استىق تەرمينالى» قازاقستان-ازەربايجان بىرلەسكەن كاسىپورنى بازاسىنداعى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا.
ازاماتتىق اۆياتسيا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۇراقتى دامۋ ۇستىندە. باكۋ قالاسىندا باكۋدى استانا, الماتى, اقتاۋ جانە اتىراۋمەن بايلانىستىراتىن تۇراقتى اۋە رەيستەرىن جاسايتىن قازاقستاندىق «ەير استانا» جانە «سكات» اۋە كومپانيالارىنىڭ وكىلدىكتەرى جۇمىس ىستەپ تۇر. سونداي-اق, باكۋ-اقتاۋ-باكۋ باعىتى بويىنشا پاروم بايلانىسى ورناتىلعان. اقتاۋ مەن باكۋ حالىقارالىق پورتتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جولعا قويىلعان.
مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق سالاسىندا باكۋ قالاسىندا قازاقستان مەن ازەربايجاننىڭ مەملەكەت قايراتكەرلەرى مەن بەلگىلى ونەر قايراتكەرلەرىنەن تۇراتىن «ازەربايجان-قازاقستان» دوستىق قوعامى 1994 جىلدان بەرى بەلسەندى قىزمەت ەتۋدە. بۇل قوعام بيىلعى جىلى ءوزىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتپەك.
سونداي-اق, اقتاۋ قالاسىندا جىل سايىن وتكىزىلەتىن «كاسپي – دوستىق تەڭىزى» حالىقارالىق فەستيۆالىنە ازەربايجاننىڭ مادەنيەت جانە ونەر قايراتكەرلەرى, سپورتتىق دەلەگاتسيالارى تۇراقتى قاتىسىپ كەلەدى.
باكۋ قالاسىندا گ.اليەۆ قورىنىڭ قولداۋىمەن جىل سايىن ءوتكىزىلەتىن بالالار ءۇيى مەن ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرىنىڭ «دان ۋلدۋزۋ» كوركەمونەر شىعارماشىلىعى حالىقارالىق فەستيۆالىنە قازاقستاننان (الماتى, اقتاۋ, تاراز, ورال قالالارىنداعى) بالالار ءۇيلەرىنىڭ تاربيەلەنۋشىلەرى بەلسەندى قاتىسادى.
2010 جىلى 11 مامىردا استانا قالاسىنداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (بمۋ) 90 جىلدىعىن مەرەكەلەۋدىڭ شەڭبەرىندە ازەربايجاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى گ.اليەۆكە كابينەت اشىلدى.
2011 جىلى 13 مامىردا باكۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اباي اتىنداعى قازاق ءتىلى, تاريحى مەن مادەنيەتى ورتالىعىنىڭ رەسمي اشىلۋ ءراسىمى بولدى.
2011 جىلعى 1 جەلتوقساندا باكۋ قالاسىنىڭ 7-شاعىن اۋدانىندا اباي قۇنانباەۆ اتىنداعى كوشەنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ ءراسىمى ءوتتى.
2012 جىلدىڭ 29 ناۋرىزى مەن 3 ءساۋىرى ارالىعىندا باكۋ قالاسىندا قازاقستان كينوسىنىڭ كۇندەرى وتسە, 2012 جىلدىڭ 6-9 ماۋسىم ارالىعىندا استانا مەن الماتى قالالارىندا ازەربايجاننىڭ قازاقستانداعى مادەنيەت كۇندەرى بولىپ ءوتتى. ال 2012 جىلدىڭ 18-21 قاراشاسى ارالىعىندا باكۋ قالاسىندا قازاقستاننىڭ ازەربايجانداعى مادەنيەت كۇندەرى ۇيىمداستىرىلدى.
مىنە, وسىلايشا ىنتىماقتاستىق ارناسى سان ءتۇرلى ماسەلەلەر بويىنشا ءوربىپ كەلە جاتقان كاسپيدىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى تۋىستاس ەلدەر باسشىلارىنىڭ بۇل جولعى كەزدەسۋىندە وسى قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى ورىستەتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى جايىندا اڭگىمە قوزعالدى.
سونداي-اق, وسى كۇنى بودرۋم قالاسىندا تۇركىتىلدەس ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ ءتورتىنشى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرلان ىدىرىسوۆ قاتىستى. ە. ىدىرىسوۆ ءوز ءسوزىندە ۇيىم اياسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ جىل وتكەن سايىن دامۋ ۇستىندە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. دەگەنمەن ۇيىم الەۋەتىن اشۋدا ءالى دە پايدالانىلماي وتىرعان مۇمكىندىكتەر از ەمەس.
وسى باسقوسۋ ءوتىپ جاتقان كەزدە جۋرناليستەرگە ءمالىم بولعان تاعى ءبىر جاعداي تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بۇل جولعى باسقوسۋىنا تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى گۋربانگۋلى بەردىمۇحامەدوۆ تە كەلگەن ەكەن. بۇل جايىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىن اشقان ءتۇركيانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دە اۋىزعا الىپ, بۇگىن وتەتىن سامميتكە تۇرىكمەنستان باسشىسىنىڭ قوناق ەسەبىندە قاتىساتىندىعىن جەتكىزدى. بۇل جايىندا ينتەرنەتتە دە قىسقاشا حابارلار بار ەكەن. سودان ءمالىم بولعانىنداي, تۇرىكمەنستان تارابى وزدەرىندە قورى مول بولىپ وتىرعان كوگىلدىر وتىندى ەۋروپاعا شىعارىپ ساۋدالاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ, وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدە ءتۇبى ءبىر تۋىسقان تۇركىتىلدەس ەلدەر ۇيىمىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ءمۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى كوزدەپ وتىرعانعا ۇقسايدى.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان» –
بودرۋم (تۇركيا).
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر
س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
