الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا دەگەن مۇمكىندىك كوزى
نۇرلان جازىلبەكوۆ,
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى, وعان قاتىسۋشى ەلدەردىڭ بارلىعىنا, اسىرەسە, ەكونوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى. وداق از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە دۇنيەگە كەلە قالعان جوق. ارىگە نازار سالاتىن بولساق, ونىڭ باستاۋىندا پرەزيدەنتىمىزدىڭ وسىدان جيىرما جىل بۇرىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ تۋرالى باستاماسى تۇر. ءبۇگىندە سول باستامانى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى دەپ ايتۋىمىزعا بولادى.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلىمىزگە, ەلىمىزدىڭ حالقىنا نە بەرەدى دەگەنگە كەلسەك, بۇل جەردە ءبىز ۇتىلماق ەمەسپىز. وسى وداققا مۇشە بولار الدىندا قازاقستان رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىمەن كەدەن وداعىندا جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتە بىرلەسە جۇمىس ىستەدى. ۋاقىت ينتەگراتسيالىق بايلانىستاردىڭ بەرەرى مول ەكەنىن كورسەتتى. ءماسەلەن, كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاداعى جيىنتىق كولەمى 2,2 تريلليون دوللاردى قۇرايدى ەكەن. وسى ارقىلى ءبىز ءوزىمىزدىڭ الەۋەتىمىزدى كورسەتە الامىز.
ءبىز الەۋەتىمىزدى قالاي كورسەتەمىز؟ ول ءۇشىن تاۋارلارىمىز, وندىرەتىن ونىمدەرىمىز باسەكەلەستىككە قابىلەتتى جانە سۇرانىسقا يە بولۋى كەرەك. بۇگىندە وسىعان ناقتى جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. ەكىنشى جاعىنان, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تۋرالى شارتتى ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى راتيفيكاتسيالاۋى قاجەت.
اشىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن
ءلايلا مۇزاپاروۆا,
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى
ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى
ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
مەن 29 مامىر كۇنى استانا قالاسىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلۋىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى تۋرالى وي بىلدىرگەن كوپتەگەن زامانداستارىمىزدىڭ پىكىرلەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, ەاەو-نىڭ ەۋروپالىق وداق نەمەسە نافتا سەكىلدى باسقا دا ايماقتىق جوبالار قاتارىنداعى ءىرى قۇرىلىم بولۋىنا بارلىق مۇمكىندىكتەرى بار ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءوزىنىڭ دامۋى جانە ينتەگراتسيالىق تەرەڭدەۋى بارىسىندا جانە ءوز قۇرامىنا باسقا مۇشە-مەملەكەتتەردى تارتۋ ارقىلى ۇلعايۋى نەگىزىندە وتە اۋقىمدى جاھاندىق جوبا بولا وتىرىپ, الەمدىك ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇردىستەرگە ىقپال ەتۋى, ءتىپتى, جاھاندىق ارحيتەكتۋرانى وزگەرتۋگە قاۋقارلى بولۋى مۇمكىن.
ءبىزدىڭ مۇنداي بولجامدارىمىز تەك ەۋرازيا اۋماعىندا ورنالاسقان وتە اۋقىمدى تابيعي جانە ادامي رەسۋرستارعا عانا نەگىزدەلىپ قويماي, سونىمەن قاتار, ونىڭ ايرىقشا گەوگرافيالىق ورنالاسۋىنا, ياعني ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدەگى كولىكتىك-لوگيستيكالىق باعىتتاردى قالىپتاستىرۋ الەۋەتىنە جانە ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ءىرى ساۋدا اعىمىن جيناقتاۋ مۇمكىندىگىنە دە نەگىزدەلىپ وتىر.
ارينە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جاھاندىق بولاشاعىنا بىرىگىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنا ءتان سىندارلى پراگماتيزم, وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك جانە باتىلدىق ارقاۋ بولادى. ءتىپتى, ءبىزدىڭ ەلدەر باسشىلارىنىڭ بۇل ارەكەتىن ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى اشىق سىناپ وتىرعان باتىسقا بەرگەن باتىل جاۋابى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى. ال بۇل ارەكەتتىڭ بارلىعى دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن تولىق اشىقتىعى جانە ءبىرقاتار ەلدەرمەن ەركىن ساۋدا جاساسۋ تۋرالى كەلىسىمدەر دايىنداۋ جاعدايىندا ورىن الىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا مۇنداي ۇلگىدەگى كەلىسىمدەر جاساۋ جونىندە قىرىقتان استام ۇسىنىس ءتۇسىپتى. ونىڭ ىشىندە ەۋروپا ەركىن ساۋدا قاۋىمداستىعى (يسلانديا, ليحتەنشتەين, نورۆەگيا, شۆەيتساريا) جانە ۆەتنام, يزرايل, ءۇندىستان, چيلي, پەرۋ سەكىلدى ەلدەر بار.
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اشىق قاعيداتتارعا نەگىزدەلگەن. ول ينتەگراتسيانىڭ ۇلعايۋىنا دايىن, بىراق گرەكيا مەن ەو مىسالىنا جۇگىنسەك, بولاشاق جاڭا مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ دامۋ دەڭگەيىندەگى ەرەكشەلىكتەردى ەسەپكە العان دۇرىس. كەز كەلگەن جاعدايدا دا جاڭا مۇشە-ەلدەر ورتاق ەرەجەلەر مەن ستاندارتتاردى ءىس جۇزىندە ساقتاۋعا قاتىستى مىندەتكەرلىكتەردى ءوز مويىندارىنا الۋعا دايىن بولۋلارى كەرەك.
الماتى.
كەڭ ءورىس
بەيىمبەت تىلەپقاليەۆ,
«سۇلتانمۇرات» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى.
بەلگىلى ءبىر ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتى مەن ءومىر ساپاسى سول مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دەڭگەيى جانە مۇمكىندىگى ارقىلى انىقتالادى. بۇل دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيتىن اكسيوما. ەكونوميكاسى ءالسىز, ارتتا قالعان ەل تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىستىق جاي-كۇيى دە ناشار بولاتىنى ءمالىم.
«ەلدە بولسا, ەرىنگە تيەدى» دەمەي مە دانا حالقىمىز. 29 مامىردا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ تۋرالى شارتتىڭ تۇپكى ءمانى مەن ماعىناسى وسىنداي حالىقتىق قاعيدا مەن ءتۇسىنىكتەن الىسقا كەتپەيدى دەپ ويلايمىن.
سوندىقتان ەكونوميكالىق ءمۇمكىندىكتى كوتەرۋ ارقىلى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىس جاعدايىن وركەندەتۋگە جول اشۋ كەز كەلگەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باستى پارىزى بولىپ قالا بەرمەك. ءمىنە, وسىنداي ىزگى ماقساتتى كوزدەگەن ماڭىزدى تاريحي شارانى كەشەگى كۇنى بەلارۋس, رەسەي جانە قازاقستان باسشىلارى جۇزەگە اسىردى.
ارينە, قاي ەلدە بولماسىن, ىرىس پەن يگىلىك كوزدەرى ءبىر دەمدە ورنىعا قالمايتىنى تابيعي جايت. بۇعان, بىرىنشىدەن, قاجەتتى العىشارتتار مەن قوزعاۋشى كۇشتەر كەرەك. سونىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – ەلدەردە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا قولايلى جاعدايدىڭ جاسالۋى. ينتەگراتسيالىق وداق, مىنە, وسىنداي ورتانىڭ قالىپتاسۋىنا, ءسويتىپ, ءوز كەزەگىندە, ەڭبەك رەسۋرستارى نارىعىنىڭ بىرىگۋىنە سەپتىگىن تيگىزبەك. ءارى وسى ارقىلى جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە كەڭ جول اشىلماق. بۇل ماسەلەلەر ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كوتەرۋدىڭ باستى ءبىر باعىتى دەمەكپىن.
ءتۇيىپ ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسقان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ قۇرىلۋى ەلدەردىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى مەن اۋىلدارداعى تاۋار ءوندىرۋشىلەرگە جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋدىراتىنىنا مەنىڭ دە سەنىمىم مول.
باتىس قازاقستان وبلىسى,
اقجايىق اۋدانى,
العاباس اۋىلى.
ينتەگراتسيا ءمانى – مۇددەدە
سۇلتان اكىمبەكوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ قورى جانىنداعى الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى.
قازاقستان ءۇشىن قازىرگى تاڭدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە بولۋ مەيلىنشە ءساتتى جەتىستىك بولىپ ەسەپتەلەدى. مەملەكەت كەدەن وداعى اياسىندا قوعام مەن بيزنەس وكىلدىكتەرى تاراپىنان كەزدەسەتىن كوپتەگەن ماسەلەلەردى وسى قادامىمەن ادەمى ىڭعايلاستىرىپ وتىر. بۇل – كەيىنگى 3 جىلدا جيعان تاجىريبەمىزدىڭ جەمىسى. كەدەندىك وداق اۋقىمىنداعى قاتىناستارىمىز ينتەگراتسيانىڭ ولقى سوعىپ جاتقان جەرلەرى مەن شەشىمى تابىلۋى شارت ماسەلەلەردىڭ رەتىن ايقىنداپ بەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان كوپتەگەن تۇيتكىلدەردىڭ بەتىن اشىپ, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنە جاناسپايتىن تۇستاردى كۇن تارتىبىنەن الىپ تاستادى. اتاپ ايتقاندا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ باعدارلاماسىنا ورتاق پارلامەنت, ورتاق ازاماتتىق, اسكەري-شەكارالىق سەكىلدى ساياسي ماڭىزى بار باپتار كىرگىزىلگەن جوق.
ينتەگراتسيانىڭ ءمانى مەن ماڭىزى بولىپ سانالاتىن ەكونوميكا سالاسىندا قازاقستاندىق كەلىسسوز يەلەرى وزدەرىنىڭ ۇستانىمدارىن بارىنشا بەكەمدەگەنىن ايتقىم كەلەدى. كەلىسسوزدەر وتە تارتىستى وتسە دە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز وسىدان 3 جىل بۇرىنعى قالپىمىزدان دا ءتيىمدى جاعدايعا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ناقتى شەشىمى تابىلماعان, ءالى دە ءبىر پاتۋاعا كەلمەگەن ماسەلەلەر بۇدان ءارى دە قوزعالا بەرەتىن بولادى. سوندىقتان دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ينتەگراتسياسى ۇزاق جىلدارعا باعىتتالعان توقتاۋسىز ۇدەرىس جانە ەلىمىز ءوز ءمۇددەسى ءۇشىن بارلىق ءوزارا كەلىسىمدەر مەن قاتىناستى ءوز ىڭعايىنا يكەمدى ەتىپ جۇرگىزە بەرەتىن بولادى.
بۇل ينتەگراتسيادا ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ايقىن. تەڭىز پورتتارىمەن شەكتەسپەيتىن, ءارى قۇرلىق كىندىگىندە ورنالاسقان قازاقستان ءۇشىن كورشىلەس ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستى كۇشەيتىپ, ءوز مۇددەسى جولىندا ۇلكەن رىنوكقا شىعاتىن ەلدەرمەن تىعىز بايلانىستا بولۋ كەرەك. بۇل دەگەنىڭىز ءبىزدى سىرتقى الەممەن بايلانىستىراتىن ۇلكەن مۇمكىندىك, ەكونوميكالىق ءدالىز. وسى رەتتە قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق سالالارىنىڭ ءبىرى – تاسىمالداۋ الەۋەتىن ارتتىرۋ ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ, كەلەشەكتە بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا قوسىلۋعا باعىت العان تۇستا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ماسەلەسىن وڭتايلى شەشۋ ۇلكەن جەتىستىك ەكەنىن ساليقالى تۇسىنىستىكپەن قابىلداۋىمىز كەرەك.
الماتى.
ەكى ەلگە ورتاق ەكىباستۇز كومىرى
ۆيكتور ششۋكين,
«بوگاتىر كومىر» جشس باس ديرەكتورى.
ەكىباستۇز.
ەكىباستۇزداعى «بوگاتىر كومىر» كومىر ءوندىرەتىن الىپ كومپانيانىڭ باسشىلىعى جانە جۇمىسشىلار ۇجىمى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلىمىزدى دامۋعا, وركەندەۋگە قاراي باستايتىن سىندارلى ساياساتىن ارقاشاندا قولدايدى. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا كوكجيەگى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىنىڭ باستاماشىسى ەكەندىگى بىزگە جاقسى بەلگىلى. ينتەگراتسيا ارقىلى ورلەۋ, دامۋ جولى – بۇل جاڭا زامان تالابى. ياعني, ەۋرازيالىق بۇل باستاما تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جالپى وسى وداق قۇرامىنا قاتىسۋشىلاردىڭ مادەني جانە رۋحاني سالالارىنداعى دا ىقپالداستىق, ىنتىماقتاستىق بەرىكتىگىن نىعايتادى. ال ءوندىرىس, جاڭا تەحنولوگيالار, يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, وندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماقساتىندا قازاقستاندىق كاسىپورىندار الدىندا دامۋدىڭ جانە ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا مۇمكىنشىلىكتەرى اشىلادى دەگەن ءسوز. ونىڭ ىشىندە مىسالى, ءبىزدىڭ كومىر وندىرەتىن «بوگاتىر كومىر» سەرىكتەستىگىن ايتۋعا بولادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدەگى قازاقستان-رەسەي بىرلەسكەن «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-پەن «رۋسال» بىرلەسكەن كومپانياسى – «بوگاتىر كومىر» جشس اشىق تاسىلمەن كومىر وندىرەتىن, سەرپىندى تۇردە دامىپ كەلە جاتقان كومپانيا.
ەلىمىزدەگى كومىردىڭ 40 پايىزدان اسا ۇلەسى ەكىباستۇزدىڭ كومىرىنە تيەسىلى. الەمگە ايگىلى ەكىباستۇز كومىرىمەن بۇكىل قازاقستاندىقتار ماقتانا الادى.
نەگىزگى كومىر ءوندىرۋ جۇمىستارى سەرىكتەستىكتىڭ «بوگاتىر» ءجانە «سەۆەرنىي» كەنىشتەرىنىڭ اشىق الاڭدارىندا جۇرگىزىلۋدە. ەكى كەنىشتىڭ جالپى, ونەركاسىپتىك قورى 3 ملرد.-قا جۋىق توننانى قۇرايدى.
بۇگىنگى كۇندەرى «بوگاتىردىڭ» كومىرىمەن ەلىمىزدىڭ 14 ەلەكتر ستانسالارى ءجانە ونەركاسىپتىك كاسىپورىندارى, سونىمەن بىرگە, رەسەيدىڭ 6 ەلەكتر ستانساسى جۇمىس جاساۋدا. ەكىباستۇز ماەس-1 جانە ماەس-2, اقمولالىق, الماتىلىق, قاراعاندىلىق جەو, رەفتينسك, ترويتسك, ۆەرحنەتاگيل, سەروۆ ماەس-تەرى «بوگاتىردىڭ» تۇتىنۋشىلارى بولىپ تابىلادى. ال, بولاشاقتا ەۋرازيالىق ىقپالداسۋ ارقىلى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتا وتىرا, ءوندىرىستىڭ دامۋ ءۇردىسى – وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ تۇتىنۋشىلارىنا تارالۋىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. بۇل, ارينە, كاسىپورىن ءۇشىن پايدالى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلىمىزدەگى بارلىق وندىرىستىك الىپ كاسىپورىندار الدىنا الداعى ۋاقىتتا قۇرىلايىن دەپ وتىرعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ماقساتى بويىنشا ناقتى باعىت قويدى, ياعني رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا دەن قويا وتىرا, 2050 جىلى الەمنىڭ ىقپالداسۋ بىرلەستىكتەرى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى ۇشتىگىنە قوسىلۋ ماقسات ەتىلىپ وتىر.
سوندىقتان, ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – پرەزيدەنت العا قويعان جارقىن مىندەتتەردى ورىنداۋعا ۇلەس قوسۋ, جاڭا ىقپالداسۋ كەڭىستىگىنىڭ قۇرىلۋىنا بىرلەسىپ قولداۋ كورسەتۋ دەپ ويلايمىن.
