«كۇيساندىق كورسەڭ, ءبىر ءتىلىن,
مەنى ويلاپ بار دا, باسىپ قال». پيانينونى كورگەندە الدۇزىك اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ وسى ولەڭى ويىمىزعا ورالا بەردى. ولمەيتىن دە وشپەيتىن تاقىرىپتا تۋىندى جازىپ, جان تولقىنىسىن جاسامپاز اۋەنگە قوناقتاتىپ, ونى دومبىرانىڭ ىشەگىنە, قوبىزدىڭ شاناعىنا قۇيىپ, رويالعا رەڭ بەرگەن تولەباەۆتىڭ تالانتىنا تاعدىر دا باس يگەندەي. مۇقاننىڭ مۋزىكاسىندا جەتىسۋ توپىراعىنىڭ مايسا جەلى, اقتۇتەك بورانى, ءدارۋىش داۋىلى, تاۋعا قاراي القىنا جۇگىرگەن بالالاردىڭ ەنتىگى, قاريالاردىڭ وسيەتى, انالاردىڭ كوز جاسى, سۇلۋدىڭ سىلانعان ءساتى, بوزبالانىڭ باتىرلىعى ءبارى-ءبارى قونىستانعان. كۇيساندىق وڭىرلىك مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكسپوزيتسياسىندا تۇر. بۇگىندە مۇراجايدىڭ قۇندى جادىگەرلەرىنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى.
بۇل كۇيساندىق كۇللى قازاق مۋزىكاسىنىڭ كۇمبىرى سەكىلدى. بىردە مۇقان تولەباەۆ قالانىڭ قاۋىرت تىرلىگىنەن قاجىسا كەرەك, كىندىك قانى تامعان توپىراعى بۇگىنگى سارقان اۋدانىنا قاراستى م.تولەباەۆ (بۇرىنعى بورلىتوبە اۋدانى, ۇلگىلى اۋىلى) اۋىلىندا تۇراتىن ءىنىسى ابىلماجىنگە حات جازادى. بۇل 1942 جىلدىڭ جازى ەدى. ءۇشبۋ حاتتا جاقىندا ەڭبەك دەمالىسىنا شىعاتىنىن ەسكەرتىپ, كوپتەن بەرى جوسپارلاپ جۇرگەن ء«بىرجان-سارا» وپەراسىن جازۋعا قاجەت پيانينو تاۋىپ قويۋدى وتىنەدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ەتەكتەن تارتىپ تۇرعان ءسات. اعاسىنىڭ ءوتىنىشىن جەرگە تاستاۋعا باتپاعان ءىنىسى ەل-جۇرتتىڭ قۇلاعىن ءبىر شۋلاتادى.
سوعىس جىلدارىنىڭ قيىندىعىنا قاراماستان تۋعان-تۋىستارى مەن اۋىلداستارىنان سۇراستىرا كەلە, بورلىتوبە اۋدانىڭداعى ورتا مەكتەپتە ءبىر ۇلكەن پيانينونىڭ بار ەكەنىن انىقتايدى. ول زاماندا اۋىر اسپاپتى ۇلگىلىگە جەتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ايتسە دە شەشىنگەن سۋدان تايىنباس دەگەندەي, اۋەلى وگىز ارباعا سالىپ, ارتىنان بالقاش كولى ارقىلى قايىقپەن كومپوزيتوردىڭ اۋىلىنا اكەلەدى. قۇدايدىڭ ءوزى جاردەمدەسكەندەي, تۋعان توپىراعىنا تابانى تيگەن تالانت يەسىنىڭ شابىتى شارىقتايدى. كوپ ۇزاماي كومپوزيتور الەمدىك دەڭگەيگە جەتكەن ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى اكتىلەرىن جازادى.
اتالعان ەڭبەگى 1949 جىلى تولەباەۆتى ونەر سالاسىنىڭ بيىك تۇعىرىنا كوتەرىپ, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ ءتاجىن كيگىزگەن ەدى. مەكتەپكە قايتارىلىپ بەرىلگەن اسپاپتى 1980-جىلدارى م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى الماتى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اتتاي قالاپ الىپ كەلگەن. سول ۋاقىتتان باستاپ مۋزەيدىڭ جاۋھار جادىگەرىنە اينالعان. بۇگىندە جىل وتكەن سايىن باعاسى ارتىپ, مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋدا. وسى ساتتە ۇلى كومپوزيتور ۇستاعان كۇيساندىقتى سيپاتتاي كەتسەك. اتالعان اسپاپ 1930-جىلدارى رەسەيدە جاسالعان. ماركاسى – «كراسنىي وكتيابر», ءتۇسى – قارا. ماتەريالى مەتالل مەن اعاشتان قۇرالعان فابريكالىق ءونىم. ولشەمى: 130 ح 145 ح 70 سم.
وسى تۇستا تاعى ءبىر ەستى اڭگىمەنىڭ ەسكە ءتۇسىپ وتىرعانى... داڭقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ ءجاسوسپىرىم شاعىندا مۇقان تولەباەۆتىڭ قازاق وپەرا ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە كۋا بولعان دەسەدى. ولاي ايتۋىمىزعا بىردەن-ءبىر سەبەپ, قوس الىپتىڭ اۋىلدارى كورشىلەس بولۋى. ەركەعالي وقىعان مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ءبىر كۇنى ونى ءبىر توپ ءوزى سياقتى وقۋشىمەن كورشى اۋىلعا پيانينو الىپ كەلۋگە جۇمسايدى. بۇل ءبىز جوعارىدا ايتقان كوركەم كۇيساندىق ەدى. ءدال وسى مۋزىكالىق اسپاپتىڭ كۇشىمەن ء«بىرجان-سارانىڭ» العاشقى نوتالارىن قاعازعا تۇسىرەدى. ول اۋەندەردى ەستىپ جۇرگەن وقۋشى ەركەعالي وپەرا ونەرىنە سول كەزدە بويلاي باستاعان ەكەن. كەيىننەن مۋزىكانىڭ وسى كۇردەلى جانرىندا «قامار سۇلۋ», «قىر شۇعىلاسى» «الپامىس», «تىڭ تىنىسى», «قايران مايرا» جانە «ابىلاي حان» وپەرالارىن جازدى.
ء«بىرجان-سارا» وپەراسىنىڭ ليبرەتتوسىن جازعان اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ تولەباەۆ تۋرالى ءوز جازباسىندا «مۇقان ولەڭ جازباعانىمەن, اقىن ادام ەدى» دەپ باعا بەرەدى. وزگە كومپوزيتورلار سەكىلدى تەك مۋزىكاسىن عانا جازىپ, سول اۋەندى دايىن ليبرەتتومەن بىرىكتىرە سالۋ سازگەر تابيعاتىندا بولماعان ەكەن. وپەرانىڭ ءاربىر كورىنىسىن جانىنىڭ ءبىر بولشەگىندەي ايالاپ, الپەشتەي دايىنداپتى. ءتىپتى كەيدە قاجىم جۇماليەۆتىڭ وزىنە وپەرا ليبرەتتوسىنا قاتىستى پىكىرى مەن ۇسىنىسىن دا قوسا ايتىپ, كەمشىن ءتۇسىپ جاتقان تۇستارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, تۇزەتىپ جىبەرەتىن كورىنەدى.
ءيا, ادام قانداي قىزمەت اتقارسا دا, قاي بيىكتەن كورىنسە دە ءوزىن ەلگە ايگىلەگەن ونەردىڭ تۋىن جىعۋعا قۇقىلى ەمەس. ءتىپتى الەمگە اتى جايىلعان تەڭدەسسىز ءارى قايتالانباس تالانت بولسا دا. الايدا مۇقان تولەباەۆتىڭ بويىندا بابادان قالعان تەكتىلىكتىڭ بارى انىق. وعان دالەل, قازاقتىڭ ءمارت ونەرى مەن سول جولدا جۇرگەن ونەرپازدارعا قامقورلىق تانىتىپ, ارقاشان مۇقىم ەلدىڭ ماڭگىلىك مۇراسىن كەڭىتىپ, بولاشاققا اماناتتاپ كەتكەنى.
