ساياسات • 04 جەلتوقسان، 2022

ءۇمىت ساۋلەسى

384 رەت كورسەتىلدى

تۇلعانىڭ بولمىسىن تانۋ، ونىڭ جەكە قاسيەتتەرى تۋرالى جازۋ، اسىرەسە ىلعي ىزدەنىس، تولعانىس ۇستىندە جۇرەتىن، مەملەكەت پەن ەل مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن مەملەكەت باسشىسى جونىندە وي ايتۋ، ونىڭ قايراتكەرلىك قىرىن زەردەلەۋ، ازاماتتىق بىتىمىنە تەرەڭ بويلاۋ – اسا كۇردەلى ماسەلە.

كەمەڭگەر اباي «وتىز ءبىرىنشى قاراسوزىن­دە»: «ەستىگەن نارسەنى ۇمىتپاستىققا ءتورت ءتۇرلى سەبەپ بار: اۋەلى – كوكىرەگى بايلاۋلى بەرىك بولماق كەرەك; ەكىنشى – سول نارسەنى ەستىگەندە يا كورگەندە عيبراتلانۋ (ۇلگى الۋ) كەرەك، كوڭىلدەنىپ، تۇشىنىپ، ىنتامەن ۇعۋ كەرەك; ءۇشىنشى – سول نارسەنى ىشىنەن بىرنەشە ۋاقىت قايتارىپ ويلانىپ، كوڭىلگە بەكىتۋ كەرەك; ءتورتىنشى – وي كەسەلدى نارسەلەردەن قاشىق بولۋ كەرەك» دەگەن ەكەن. بۇل – ادامدى وسىرەتىن، تۇلعا رەتىندە الەۋمەتتەنۋ، تولىسۋ ۇدەرىسىنە جەتەلەيتىن قاعيدالار مەن ۇستانىمدار.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ – ابايدىڭ وسى ۇستانىمىنا ساي تۇلعا. تۇلعالاردىڭ وزگەلەرگە اسەر ەتۋىنىڭ ءتۇرلى جولى بار. سونىڭ ىشىندە بويىنداعى پاراسات شۋاعى ارقىلى وزگەلەردىڭ جانىنا جىلۋ بەرىپ، جۇرەگىنە جول تابا ءبىلۋ. بۇل تۇرعىدان العاندا، قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى حالىقارالىق قاتىناستاردى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن جەتە بىلەتىن، بۇل سالادا مول تاجىريبە جيناقتاعان قايراتكەر. قازاقستاننىڭ Cىرتقى ىستەر ءمينيسترى قىزمەتىن اتقارعان جىلدارى ق.توقاەۆ حالىقارالىق قارىم-قاتىناس بارىسىندا ديپلوماتيالىق بىلىكتىلىك تانىتتى. حالىقارالىق قاتىناستا مەملەكەتىمىزدىڭ پوزيتسياسىن ساقتاي وتىرىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى ديپلومات ارىپتەستەرىمەن تەڭ دارەجەدە قارىم-قاتىناس جاساي ءبىلدى. ماسەلەن، ول يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى 1995 جانە 2005 جىلدارداعى كونفەرەنتسيالارعا قاتىسىپ، 1996 جىلى نيۋ-يوركتە يادرولىق سىناقتارعا جالپىعا بىردەي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا، ال 2005 جىلى سەمەيدە – ورتالىق ازياداعى يادرولىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ تۋرالى شارتقا قول قويدى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى Cىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە قىزمەتكە كەلگەندە قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي المايتىن ەدى. ويتكەنى مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن ورىس تىلىندە ءتامامدادى، كەيىن كەڭەس وداعى ەلشىلىگىندە قىزمەت ەتتى. سوعان قاراماستان، انا تىلىنە دەگەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى ونى قازاقشانى قىسقا مەرزىمدە ءمۇدىرىسسىز مەڭ­گەرىپ الۋىنا جەتكىزدى. ءمينيستردىڭ ورىن­باسارى، مينيستر، ۇكىمەت باسشىسى، مەملەكەتتىك حاتشى سىندى جوعارى دەڭ­گەيدەگى لاۋازىمدى قىزمەتتەردىڭ قاي-قايسى­سىندا دا ونىڭ مەملەكەتشىل تۇلعا رەتىندەگى قاسيەتتەرى دارالانىپ تۇراتىن ەدى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ – ساياسي عىلىمدار دوكتورى. حالىقارالىق قاتىناستارعا بايلانىستى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ساياساتى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ديپلوماتيالىق قىزمەتى»، «بەلاسۋ»، «نۇر مەن كولەڭكە»، «ون دەلاەت يستوريۋ» اتتى قوماقتى ەڭبەكتەرىمەن تانىمال. ول – بۇكىلالەمدىك گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىس عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ مۇ­شەسى، ميۋنحەن قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسيا­سى «دانالار» كەڭەسىنىڭ مۇشەسى. سونداي-اق شەنچجەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پرو­فەسسورى (قحر)، رەسەي فەدەراتسياسى سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگى ديپلوماتيالىق اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى جانە دوكتورى ءارى ونىڭ قامقورلىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى قازاقستان كەڭەسىنىڭ قۇرمەتتى پرەزيدەنتى. الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارى سەزى حاتشىلىعىنىڭ باسشىسى، جەنەۆا ديپلوماتيا جانە حالىقارالىق قاتىناستار مەكتەبىنىڭ قۇرمەتتى دەكانى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءسىم-ءنىڭ ءنازىر تورەقۇلوۆ جانە رەسەي فەدەراتسياسى ءسىم-ءنىڭ ا.گورچاكوۆ اتىنداعى ەستەلىك مەدالدارىمەن، جەنەۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «اكادەميكۋس» گراموتاسىمەن، سونداي-اق س.ن.رەريح اتىنداعى ەستەلىك مەدالمەن ماراپاتتالعان. ورىس بيوگرافيالىق قوعا­مى ق.ك.توقاەۆتى «جىل ادامى – 2018» لاۋرەاتتارىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزگەن.

2019 جىل. ناۋرىز. ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قارساڭىندا الەم جۇرتشىلىعى قازاقستان­داعى اسا جاۋاپتى، تاريحي وقيعانىڭ كۋاسى بولدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز ەركىمەن مەملەكەت باسشىسى وكىلەتتىگىن توقتاتتى. وسى جاعدايدا كونستيتۋتسياعا سايكەس ەل پرەزيدەنتى بولىپ ق.ك.توقاەۆ تاعايىندالادى. 20 ناۋرىز كۇنى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتىڭ مىندەتىن اتقارۋشى رەتىندە انت بەردى.

قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى مەملەكەت باسشىسى رەتىندە، ەڭ الدىمەن، حالىقتى ديالوگكە شاقىردى. «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى بيلىك پەن قوعام اراسىنداعى ديالوگتى نىعايتتى. ۇلىقتاۋ ءراسىمى وتكەن كۇنى قۇرىلعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى «تالقىعا سالسا، شەشىلمەيتىن ماسەلە جوق» ەكەنىن كورسەتىپ بەردى.

«كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلا­مەنت – ەسەپ بەرۋشى ۇكىمەت». ق.توقاەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ساياسي قۇرىلىمىنا قاتىستى كوزقاراسى مىنە، وسىنداي. ول بۇل پرينتسيپكە اۋەلدەن بەرىك. 2016 جىلعى 29 ساۋىردە سەناتتا وتكەن پارلامەنتتىك تىڭداۋدا قازاقستانداعى جەردى جالعا بەرۋ مەن ساتۋ جونىندە جەر كودەكسىنە ەنگىزىلگەن داۋلى تۇزەتۋلەرگە قاتىستى جەردىڭ شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايتىندىعى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي، اتالعان تالاپتى ءتۇرلى قيتۇرقى جولدارمەن «اينالىپ وتكىسى كەلەتىندەرگە» توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن زاڭنىڭ وسى ەرەجەسىن قۇقىقتىق تاسىلدەرمەن ىسكە اسىرۋدى قامتاما­سىز ەتۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى.

قازاقستان – ءبىرتۇتاس مەملەكەت. جەرگە بايلانىستى ءبارىمىز ايقىن بىلەتىن جانە بۇلجىمايتىن اقيقات – قازاقتىڭ جەرى ەشبىر شەتەلدىكتىڭ مەنشىگىنە بەرىلمەيدى، ەشقاشان ساتىلمايدى. پرەزيدەنت بۇل ماسەلەگە قاتىس­تى بەرىك تۇجىرىمىن قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا دا شەگەلەپ ايتتى. «جەرىمىز شەتەلدىكتەرگە ساتىلمايدى. جەر – ءبىزدىڭ ورتاق بايلىعىمىز جانە ونى كىم يگەرسە، سوعان تيەسىلى بولۋعا ءتيىس. ەلىمىزدە ء«شوپ قورىعان ءيتتىڭ» كەبىن كيگەن «لاتيفۋنديستەر» كوبەيىپ كەتتى. پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرى مەملەكەتكە قايتارىلادى»، دەدى ول.

جەرگە قاتىستى جۇرگىزىلىپ جاتقان سالي­قالى ساياساتتىڭ ءبىرى – ەڭبەك كۇشى كوپ وڭتۇس­تىك ءوڭىر تۇرعىندارىن سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارعا قونىستاندىرىپ، ولارعا قولايلى جاعداي جاساۋ بولىپ وتىر. بۇل – وتە وزەكتى ءارى ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى ماسەلە. ەڭ باستىسى، مەملەكەت باسشىسىنىڭ جەردىڭ ۇلتتىق يۋريسديكتسياسى مەن جەردى ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى پايدالانۋ تۋرالى تالابىن مىندەتتى تۇردە ورىنداۋ قاجەت.

جالپى، حالىقتىڭ قوعامدىق، الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىن وڭتايلاندىرۋ ورايىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ قولعا العان رەفورمالار شىن مانىندە كوپتەگەن ماسەلەنى شەشىپ جاتىر. ايتالىق، ميكرو جانە شاعىن بيزنەس سالاسىنداعى كومپانيالاردىڭ تابىسقا سالىناتىن سالىقتان ءۇش جىلعا بوساتىلاتىنى، جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ زەينەتاقى قورىنا ەنگىزەتىن 5 پايىزدىق قوسىمشا تولەمىنە 3 جىلعا موراتوري جاريالانعانى، جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتارعا زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا، سونىڭ ىشىندە باسپانا ساتىپ الۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋ ءۇشىن پايدالانۋىنا رۇقسات ەتىلگەنى شىن مانىندە ءتيىمدى ۇيعارىم بولدى. پرەزيدەنتتىڭ: «تۇر­عىن­داردىڭ تۇرمىسىن جاقسارتا تۇسپەسەك، جەتىس­تىكتەر مەن حالىقارالىق تابىس­تاردى ماق­تان ەتۋ ارتىق. ازاماتتار ەكونوميكالىق ءوسىم­نىڭ يگىلىگىن كورمەسە، ودان ەش قايىر جوق»، دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا الەۋمەتتىڭ ءال-اۋ­قاتىن ودان ءارى جاقسارتۋ، ءار ازاماتتىڭ مۇددە­سىن قورعاۋ يدەياسى جاتىر. قوعامدىق-ساياسي ءومىر جاڭعىرمايىنشا، تابىستى ەكونو­م­ي­كالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ول اركەز اشىق ايتىپ كەلەدى.

كەلەر ۇرپاققا قازاقستاندى تۇعىرى مى­عىم، ەكونوميكاسى قۋاتتى، رۋحى اسقاق مەم­لەكەت رەتىندە تابىستاۋدى جانە ەلدىك ىستەر­دى لايىقتى جالعاستىراتىن جاسامپاز ۇر­پاق تاربيەلەۋدى ماقسات ەتكەن پرەزيدەنت جاس­تار ساياساتىنا دا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. جاس­تاردىڭ العا قويعان ماقسات-مۇددەسىن ءبىلۋ ءۇشىن ناۋقانشىلدىققا ۇرىنباي، جۇيەلى ءارى كەشەندى الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن باسا ايتۋى – وسىنىڭ ناقتى ايعاعى. جاستار ساياساتىن سول قاجەتتىلىككە جاۋاپ بەرەتىن دەڭگەيدە ۇيىمداستىرۋ ما­ڭىزدى. بۇل ورايدا جاستارعا ساپالى ءبىلىم بەرۋ­مەن قاتار، ولاردى وتانسۇيگىشتىك رۋحتا تار­بيەلەۋ باستى نازاردا بولۋى كەرەك.

بۇگىندە سانى كوپ، ساپاسى تومەن وقۋ ورىن­دارىنىڭ ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتكەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنتتىڭ ءتيىمسىز جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانىن قىسقارتۋ جونىندەگى شەشىمى دە ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن كوتەرۋدى كوزدەگەن وڭ قادام ەكەنى تۇسىنىكتى. وسى ماقساتتا وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنا وزىق حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرىلمەك. «مەنىڭ تاپسىر­مام بويىنشا شەتەلدىك جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن اكادەميالىق ىنتىماقتاستىق نىعايىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى قالاسىنداعى وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى بازاسىندا رەسەيلىك بىرنەشە ءىرى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ فيليال­دارى اشىلدى. ال پەتروپاۆل قالاسىنداعى Kozybayev University وقۋ ورنىندا 175 ستۋدەنت اريزونا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باعدارلاماسىمەن ءبىلىم الا باستادى. جۋىردا قازاقستاندا ۇلىبريتانيا، گەرمانيا، كانادا، نيدەرلاند، وڭتۇستىك كورەيا جانە اقش جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فيليالدارى اشىلادى. الەم­دىك ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە قوسىلۋ جوعارى وقۋ ورىندارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن كۇ­شەيتىپ، قازاقستاندىق جوعارى بىلىمگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرادى»، دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ. بۇل وزگەرىستەردىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى – بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى جاستار ءۇشىن جاسالىپ جاتىر.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پرەزيدەنت رەتىندەگى نەگىزگى ۇستانىمى، ومىرلىك كوزقارا­سى – جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، ەلدىڭ ور­كەن­دەۋ كەپىلدىگى مەملەكەتشىلدىك پەن ءداس­تۇر ساباق­تاستىعىندا جانە وعان دەگەن قۇرمەت پەن ادالدىقتا جاتىر. ونسىز ەشقا­شان تۇ­راق­تىلىق تا، دامۋ دا بولمايدى.

ەكىنشى ۇستانىمى – ادىلەتتىلىك. بۇل جالپىادامزاتتىق ءارى دالا دەموكراتياسىنان باستاۋىن الاتىن، اتا-بابامىزدان دارىعان، ەجەلدەن قانىمىزعا سىڭگەن قۇندىلىق بولاتىن. ادىلەتتىلىكتەن اجىراۋ ادامزات ءۇشىن دە، ۇلت ءۇشىن دە ءوزىن-ءوزى جوعالتىپ الۋمەن بىردەي. ادىلەتتىلىك سالتانات قۇرماعان قوعامدا تەك قايشىلىق، قيىنشىلىق، قۇلدىراۋ ۇستەمدىك ەتەتىنى بەلگىلى. سوندىقتان ادىلەتسىزدىكپەن مەملەكەت، قوعام، ءار ادام كۇن سايىن، بىرىگىپ كۇرەسۋى كەرەك. «ادىلەت جولى – اۋىر جول»، دەيدى حالقىمىز، بىراق اۋىر بولسا دا ودان تۋرا جول جوق.

قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءۇشىنشى ۇستانىمى – تەك العا باسۋ، وركەندى دامۋ جولىمەن ءجۇرۋ. ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ءداۋىردىڭ تابيعاتى مىڭ قۇبىلمالى ەكەنى بارشاعا ايان. جاھاندىق باسەكەلەستىك جاعدايىندا مۇددەمىزدى قورعاۋعا، ماقساتىمىزعا جەتۋگە ۇمتىلماساق، جەدەل العا باسپاساق، كوپ نار­سەدەن ۇتىلارىمىز انىق. مىنا ءداۋىر ەركە­لىكتى، جالقاۋلىق پەن ماسىلدىقتى، نەم­­قۇ­راي­دىلىقتى كوتەرمەيدى. ءتورتىنشى ونەر­­كاسىپ­تىك رەۆوليۋتسيا كەزەڭىندە، جوعارى تەح­­نو­لو­گيالىق، تسيفرلىق كەڭىستىكتە جاھان­دىق دامۋ­دان ون جىل ارتتا قالساق، ءجۇز جىل ونىڭ ور­نىن تولتىرا المايتىنىمىزدى ەستەن شىعار­ماۋىمىز كەرەك. ەندەشە، پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇس­تانىمى – ەل بولاشاعىنىڭ باستى باعدارى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جەمقورلىقپەن كۇرەس، ادىلەتتىلىك تۋرالى ۇدايى ايتىپ كەلە­دى. ءار زاماننىڭ، ءار قوعامنىڭ ونە بويىنا باتپانداپ كىرىپ، مىسقالداپ شىعاتىن دەرتتەر بولادى. جەمقورلىق – سول قوعامدىق ساناعا سىنا قاعاتىن قاسىرەت. بۇگىندە جەمقورلىق قوعام­دىق ءومىردىڭ كوپتەگەن تۇسىن جايلا­عانى جاسىرىن ەمەس. ءيا، ۇكىمەت بۇل دەرتپەن ءوز تاراپىنان زاڭ اياسىندا كۇرەسىپ جاتىر. دەگەنمەن بۇل ازدىق ەتەدى. ەگەر الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك، جەمقورلىقتى جەڭۋ ءۇشىن تەك قاتاڭ جازا عانا ەمەس، جان-جاقتى كەشەندى ءىس-ارەكەت قاجەت. ۇلى گۋمانيست ماحاتما گانديدىڭ «الەمدى وزگەرتكىڭ كەلسە، الدىمەن ءوزىڭ وزگەر» دەگەن ايگىلى ناقىلى بار. ەڭ باستىسى – قوعامدىق پىكىرگە، ءار ادامنىڭ ساناسىنا وسى كەسەلگە ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى تۇراتىنداي كۇش پەن سەنىمدى سىڭىرمەسەك، تۇپكىلىكتى وزگەرىس جاساماساق، بارلىق ارەكەت ناتيجەسىز كۇرەسكە اينالۋى مۇمكىن.

جالپى، ادىلەتتىلىك – قوعامدى وركەنيەتكە جەتەلەيتىن، ونىڭ بەت-بەينەسىن ايقىندايتىن باستى قۇندىلىق. ادىلەتتىلىك بۇزىلعان قوعامدا ازاماتتار اراسىندا نارازىلىق تۋىندايدى. بۇل قۇندىلىق الدىمەن مەملەكەتتىك ساياساتتا كورىنىس تابۋى كەرەك. ناقتىراق ايت­ساق، زاڭ الدىندا بارلىق ازامات تەڭ قۇقىلى بولۋعا ءتيىس. قىلمىس جاساعان ازاماتتار لاۋازىمىنا قاراماي، زاڭ شەڭبەرىندە جازالانۋى شارت. اسىرەسە جاستاردىڭ لايىقتى ءبىلىم الۋىنا، الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە تەڭ­دەي مۇمكىندىك بەرىلۋى قاجەت. اۋىل مەن قالا­داعى جاس ازامات ءۇشىن دە، لاۋازىمدى، اۋقات­تى نەمەسە قاراپايىم شارۋا وتباسىنىڭ بالا­سى ءۇشىن دە الەۋمەتتىك ءليفتتىڭ ەسىگى كەدەرگىسىز اشىق بولۋى كەرەك. اينالىپ كەلگەندە، الەۋمەتتىك تەڭدىك دەگەنىمىز وسى. ءبىز وسىعان قول جەتكىزۋگە ءتيىسپىز. مەملەكەتتىك قىزمەتكە تاعايىنداۋ بارىسىندا مەريتوكراتيا ءپرينتسيپىن ۇستانعان ءجون. ازاماتتاردى تەك بىلىمىنە، قابىلەتىنە قاراي تاعايىنداۋ تالابى قاعاز بەتىندە قالماي، ءىس جۇزىندە ورىندالۋى قاجەت. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنىڭ مەملەكەت باسشىسى رەتىندەگى باستى تالابى دا، باستى ماقساتى دا مىنە، وسى.

حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن، تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسپەك ەمەس. ءتىپتى ەكونوميكالىق جاعداي قازىر­گىدەن الدەقايدا قيىن كەزەڭدە دە ەلىمىز­دەگى الەۋمەتتىك احۋالعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىندى. مىسالى، كوپبالالى انالاردىڭ جاعدايى جالپى الەۋمەتتىك سالانىڭ بارومەترى بولىپ تابىلادى. دەنى ساۋ انادان دەنى ساۋ ۇرپاق تۋا­دى. ساپالى مەديتسينالىق كومەك، لايىقتى ءبىلىم العان بالادان وتانشىل، مىقتى ازامات شىعادى. ياعني ادامي كاپيتال­دى دامىتۋ انالاردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىن جاق­سارتۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. انا­لارىمىز وتبا­­سىنىڭ عانا ەمەس، قوعامنىڭ دا ۇيىتقىسى ەكە­نىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت تالاپ ەتىپ وتىرعان وسى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا از قامتىلعان كوپبالالى وتباسىلاردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا 40 مىڭنان استام جالدامالى پاتەر سالىنىپ جاتىر.

وڭىرلەرگە جاساعان ساپارلارىندا پرەزي­دەنت وبلىستارداعى باسپانا قۇرىلىسىنىڭ جۇر­گىزىلۋ بارىسىن ءجىتى قاداعالاپ كەلەدى. جال­ا­قىنى ءوسىرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ىلگەرىلەتۋ، دەموگرافيانى دامىتۋ، وڭىر­لەر­دەگى ينفراقۇرىلىمداردى جاقسارتۋ سياقتى جۇمىستاردىڭ ءبارى جوسپارلى تۇردە ىسكە اسىرىلا بەرەدى. بۇل – بۇلجىمايتىن جوسپار.

ءبىز دامۋ دەڭگەيى جاعىنان پوستكەڭەستىك ەلدەر اراسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا­مىز. ۇدايى ەكونوميكالىق ءوسىم بولماسا، وسى دارەجەگە جەتۋىمىز ەكىتالاي ەدى. ينۆەستيتسيا، ەكسپورت جانە يندۋستريالاندىرۋ – ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتىپ، ونى ارتاراپتاندىرۋعا قولجەتكىزۋدىڭ شەشۋشى فاكتورلارى. قازىرگى زاماننىڭ قارقىنى وتە جىلدام.

ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العالى بەرى الەم­دىك دەڭگەيدە كوپۆەكتورلى ساياسات جۇر­گىزدى. كوپۆەكتورلى ساياسات قازاقستان­نىڭ گەو­گرافيالىق ورنالاسۋىنان، گەوەكو­نو­ميكا­سى­نان تۋىندايدى. بۇل – ۇزاقمەر­زىمدى سترا­تەگيالىق باعىت. وسى ستراتەگيا­نىڭ ناتي­جەسىندە مەملەكەتارالىق قاقتىعىس­تاردان، ايماقتىق تەكەتىرەستەردەن الىس بولدىق. الەم ءبىزدى بىتىمگەر مەملەكەت رەتىندە تانىدى. بىتىمگەرلىك ميسسياسى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىمدىعىنا اينالدى. قازاقستاندى ازياداعى بەيبىتشىلىك پلاتفورماسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.

قازاق ەلى ءوزىنىڭ سىرتقى ساياساتىندا رەسەي، قىتاي، ەۋروپا، اقش، ورتالىق ازيا، يسلام الەمى ەلدەرىمەن ىنتىماقتاستىققا باسا ءمان بەرەدى. وعان قوسا، ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ءبىرشاما ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە باستاماشى بولدى. بۇل باعىتتا ءداستۇر ساباقتاستىعى ساقتالادى، ساياساتىمىز وزگەرمەيدى. كوپۆەكتورلى ستراتەگيا الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستان ديپلوماتياسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىن ءبىلىم كۇنى جاريالاۋدى داستۇرگە اينالدىردى. بۇل ءۇردىس – ەلدىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسۋى دەر ەدىك. وسى ورايدا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ «ادى­لەت­تى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرە­كەلى قوعام» اتتى بيىلعى جولداۋى – كونس­تيتۋ­­تسيا­­لىق رەفورما، جاڭا، ادىلەتتى قازاق­ستان­دى قۇرۋ جولىنداعى اسا ماڭىزدى قادام. جول­داۋدا ەلىمىزدە قوردالانعان ماسەلە­لەر­دى شەشۋ جولدارى، حالىقتىڭ ءال-اۋقا­تىن ودان ءارى ارتتىرۋعا باعىتتالعان جانە مەم­لەكەتتى ودان ءارى جاڭعىرتۋ جونىندەگى الەۋ­مەتت­ىك قولداۋ شارالارىنا قاتىستى جاڭا مىندەت­تەر ۇسى­نىلعان. ماكروەكونوميكالىق تۇراق­تى­لىق­تى قامتاماسىز ەتۋ، ەكونوميكانى ءارتا­راپ­تاندىرۋ، تسيفرلاندىرۋ، شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ادام كاپيتالىن دامىتۋ، زاڭ ۇس­تەم­دىگىن ورنىقتىرۋ ورايىنداعى ءبىرىنشى باعدار جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرماق.

جولداۋ ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا نەگىزدەلەدى، ال ادىلەتتىلىكتە ەڭ ءبىرىنشى جەر ماسەلەسىن قاراستىرۋ كەرەك. مەملەكەت بايلى­عى­نىڭ يەسى حالىق بولعاندىقتان، سول جەردەن شىعاتىن مۇناي مەن گازدىڭ پايداسىن حالىق تولىقتاي كورمەي وتىرعانى، ارينە، ادىلەتسىزدىك. سوندىقتان جەر قويناۋىن يگەرۋ، ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ، دامىتۋ ماسەلەسى بويىنشا مۇلدە باسقا ساياساتقا كوشۋ كوزدەلىپ وتىر. بۇل تۇستا ناقتى سەكتوردى دامىتۋ تۋرالى ەكىنشى باعداردىڭ ماڭىزى اسا زور.

قازاقستان قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا ازيا – ەۋروپا اراسىنداعى اسا ماڭىزدى قۇرلىق ءدالىزى بولىپ وتىر. ءبىز بۇل مۇمكىندىكتى تولىق پايدالانىپ، الەمدىك ماڭىزى بار كولىك-تاسىمال تورابىنا اينالۋىمىز كەرەك. سوندىقتان ۇكىمەتكە مۇلدەم جاڭا قۇجات – قالا قۇرىلىسى كودەكسىن قابىلداۋ تاپسىرىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى، سۋ سالاسىنىڭ ءۇش جىلدىق جوباسىن ازىرلەۋ ۇسىنىلدى.

ەلىمىزدىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. ادامي كاپيتالدى دامىتۋ جانە وعان ينۆەستيتسيا سالۋ. بۇل – ايقىن نارسە. سوندىقتان ۇلتتىق بايلىقتى تەڭ ءبولۋ جانە بارشاعا بىردەي مۇمكىندىك بەرۋ – رەفورمانىڭ باستى ماقساتى. ەندەشە، ءۇشىنشى باعداردا نەگىزگە الىنعان ەل بولاشاعىنا ارنالعان ستراتە­گيالىق ينۆەستيتسيا – حالىقتىڭ داۋلەتتى تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ كەپىلى بولماق. ءۇشىنشى باعدارداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ءبىلىم جۇيەسى تۋرالى. بۇل سالا ۇلت ساپاسىن جاقسارتۋ ىسىندە اسا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بالالار كامەلەتتىك جاسقا تولعاندا جوعارى ءبىلىم الۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسى ەسەبىنەن ولاردىڭ شوتتارىندا قاراجات جيناقتاۋ – ەلىمىزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا باستاما. قۋاتتى ۇلتتىڭ دىڭگەگى – حالىق دەسەك، ەڭ باستىسى، ازاماتتارىمىزدىڭ دەنساۋلىعى مىقتى، ءبىلىمى تەرەڭ بولۋى كەرەك.

ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ جەكە جاۋاپكەر­شىلىگىن ارتتىرۋعا باسىمدىق بەرۋ – مەملە­كەتتىك قىزمەتتىڭ مارتەبەسى مەن جاۋاپكەر­شىلىگىن ارتتىرۋدىڭ سەنىمدى قادامى. ويتكەنى جۇرت بوس سوزدەن، جارقىن بولاشاق تۋرالى جالىندى ۇرانداردان جالىقتى. حالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءوز ۋادەسىن قاعاز بەتىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە ورىنداعانىن قالايدى. پرەزيدەنتتىڭ ەكونومي­كا­نى تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ ءۇشىن مەم­لەكەت­تىك باسقارۋ جۇيەسىنە سەرپىلىس قاجەت ەكەن­دىگىنە ءمان بەرۋى دە وسىدان. سوندىق­تان مەم­لە­كەتتىك باسقارۋ ءىسىن قايتا جاڭعى­رتۋ ادىلەتتى مەملەكەتتىڭ ادەبى مەن ار-نامى­سىنا ساي كەلەتىن ۇستانىم بولماق. بۇل – جولداۋدىڭ ءتورتىنشى باعدارىنا تيەسى­لى مىندەت. قوعامداعى زاڭ ۇستەمدىگى، سوت تورەلىگى جانە قازىلار قاۋىمىن شۇعىل تۇردە قايتا ىرىكتەپ، جاڭارتىپ جاساقتاۋ ماسەلەسى قازىلاردىڭ جوعارى بىلىكتى، ادال، جەمقورلىقتان تازا بولۋىن تالاپ ەتەدى. بارلىق سۋديانىڭ مارتەبەسىن تەڭەستىرۋ جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن رەفورمالاۋ بەسىنشى باعداردا ايتىلعان زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ تەتىگىن جەتىلدىرۋدىڭ سەنىمدى جولى بولماق.

ەگەمەن ەل بولۋ وڭاي ەمەس، بىراق ەلدىكتى ساقتاپ قالۋ ودان دا قيىن. سوندىقتان ەلى­مىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىنداعى كەدەر­گى­نىڭ بارىنەن ارىلىپ، وركەندى دامۋ ءۇشىن جاڭا ستراتەگيالىق باعدارىمىزدى ايقىن­داۋ ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. وسى ورايدا پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن سوڭعى جىلدارى ءتۇرلى سالادا تۇبەگەيلى رەفورمالار قولعا الىندى. مەملەكەتتىگىمىزدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. ماقسات – ادىلەتتى قازاق­ستاندى قۇرۋ. مەملەكەت باسشىسى حالىق پەن مەملەكەتتىڭ مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويىپ، وسى ستراتەگيالىق باعىتتى ەلىمىز­دىڭ باستى باعدارى رەتىندە جاريالادى. بۇل جولداعى بارلىق جاۋاپكەرشىلىك جۇگىن ارقالاۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق رەفورما جۇرگىزىلىپ، ەلىمىزدى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋعا كىرىستى.

قۋاتتى جانە قارقىندى دامۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەت ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىنا جانە ولاردىڭ ەركىندىگىنە مىزعىماس كەپىل بولادى. حالقى جاسامپاز، وتانشىل جانە ەڭبەكقور ەل عانا تولاعاي تابىسقا جەتەرى انىق. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ وسى جولداعى باعدارى بارشاعا ايقىن. سونىڭ ءبىر كورىنىسى – 25 قازاننىڭ قايتادان ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلىق مەرەكە – رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ بەكىتىلۋى. مەملەكەت باسشىسى ۇلىتاۋدا وتكەن القالى جيىندا رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىندى. ونى قازاقستاننىڭ باستى مەيرامى رەتىندە اتاپ ءوتۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. بۇل باستاما حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولىپ، ءتيىستى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزىلدى. بۇل – قازاقتىڭ سان عاسىرلىق مەملەكەتتىلىك ءداستۇرى جاڭعىرعان كۇن. بۇل – بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن بابالار ارمانى اقيقاتقا اينالعان كۇن. 1990 جىلى 25 قازاندا قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل قۇجات تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىردى. ءبىر سوز­بەن ايتساق، دەكلاراتسيا – ەلىمىزدىڭ تاۋەل­سىزدىك الۋىنا جول اشقان اقجولتاي قۇجات.

ءبىزدىڭ ىشكى تۇراقتىلىعىمىز – ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ ماڭىزدى شارتى جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن فاكتور. قازاقستان دۇنيە جۇزىنە وزىق دامۋعا بەت العان جانە بارشا الەمگە اشىق مەملەكەت رەتىندە، سونداي-اق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جارعىسى نەگىزىندە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ ادىلەتتى جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەگەن ەل رەتىندە تانىمال. وتانشىلدىق ۇرانداعان سوزدەن ەمەس، ناقتى ىستەن كورىنەدى. ازاماتتارىمىز ەلىمىزدىڭ دامۋىنا تاباندى ەڭبەگىمەن ۇلەس قوسادى. ۇلتتىڭ شىنايى ۇلىلىعى دەگەنىمىز – ەڭ الدىمەن، ونىڭ ازاماتتارى، ولاردىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جانە ەلدىڭ وركەندەۋى ءۇشىن جا­ساعان ادال ەڭبەگى. وسى ۇلىق مەرەكە قار­ساڭىندا ەرلىگى مەن ەڭبەگىن ەل مويىنداعان ءبىر توپ ازاماتتى پرەزيدەنت جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتاۋى ەگەمەن ەل جەتىستىگىنىڭ ايقىن ءبىر ايعاعى دەسەك بولادى.

قازىرگى تاڭدا عىلىم الىپ يندۋسترياعا اينالدى. بۇل سالا بۇكىل ەكونوميكانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن سەكتور رەتىندە قالىپ­تاسىپ كەلەدى. ءبىز وسى الەمدىك ۇردىستەن شەت قالماۋىمىز كەرەك. ەلىمىز تالاي جىل بويى، نەگىزىنەن، مۇنايعا ارقا سۇيەپ كەلدى. بىراق قازىر – زامان باسقا. تابيعي بايلىقتىڭ ەمەس، ادام كاپيتالىنىڭ ماڭىزى ارتقان داۋىرگە قادام باستىق. مەملەكەت باسشىسى قازىر الەمدەگى ەڭ قىمبات ءارى كاپيتالى مول فينتەح، جاساندى ينتەللەكت، IT جانە باسقا دا كومپانيالار وزىق تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ءونىم شىعاراتىنىن، قىزمەت كورسەتەتىنىن، ولار الەمنىڭ ۇزدىك ينجەنەرلەرىن ءوز ەلدەرىنە شاقىرىپ جاتقاندىعىن ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە، قازاقستاندا جوعارى ساناتتى تەحنيكالىق كادر تاپشىلىعى سەزىلەدى.

بۇگىندە كوپ نارسە وزگەردى. ۇزدىك تەحني­كالىق سالا ماماندارىنا سۇرانىس جوعارى. ينجەنەر بولۋ مارتەبەلى ءارى ەكونو­ميكالىق تۇرعىدان ءتيىمدى ماماندىققا اينالدى. سوڭعى جىلدارى جاستاردىڭ تەحنيكالىق ماماندىقتارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. قازىر ەلىمىزدەگى 610 مىڭ ستۋدەنتتىڭ 112 مىڭى تەحنيكالىق ماماندىقتار بويىنشا ءبىلىم الىپ جاتىر ەكەن. قازاقستاندا ەكونوميكانىڭ جاڭا سالالارى جەدەل دامىپ كەلەدى. مىسالى، تەك وتاندىق IT سەكتوردا الداعى جىلدارى 150 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى پايدا بولادى.

قازاقتىڭ جەرى ءوزىنىڭ پەيىلىندەي، ءتۇرلى رەسۋرسقا باي، جەرىمىزدىڭ قويناۋىندا مەن­دەلەەۆ كەستەسىندەگى بۇكىل ەلەمەنت كەزدە­سەدى. بۇل ەلدىڭ يگىلىگىنە جۇمسالاتىن قازىنا بولۋى كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ: «بۇدان بىلاي قازاقستاننىڭ بۇكىل تابيعي بايلىعى حالىققا تيەسىلى بولادى. بۇل ماڭىزدى ەرە­جەنى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتتىك»، دەگەن ءسوزى ەلىمىزدىڭ ەڭ باستى بايلىعى – ادامعا بارلىق قاجەتتى جاعدايدى جاساۋدى كوزدەگەندىك.

ءبىز مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ جاڭا باعىت-باعدارىن بىرگە ايقىندايتىن بولامىز. قازاقستان «كۇشتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداسىن ورنىقتىراتىن مەملەكەتكە اينالماق. ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بارشا حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ. پرەزيدەنت بۇدان بىلاي قولدان جاسالعان بارلىق مونوپوليا كەلمەسكە كەتەتىنىن بەرىك سەنىممەن ايتتى.

ۇلت ۇستازى اباي قۇنانباي ۇلى ءحىح عاسىرداعى قازاقتىڭ مىنەز-قۇلقىن بارىنشا وتكىر سىنعا الىپ ەدى. ءححى عاسىرداعى كەرتارتپا مىنەزگە قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز تاراپىنان داڭعازالىق پەن ىسىراپشىلدىقتى جاتقىزادى. بىزگە داڭعازالىقتى دوعارىپ، ىسىراپشىلدىقتان ارىلۋ قاجەت.

ۇلى اباي: «كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سودان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشى – زالىمدىق دەپ بىلەسىڭ. ناداندىق – ءبىلىم-عىلىمنىڭ جوقتىعى، دۇنيەدەن ەشبىر نارسەنى ولارسىز ءبىلىپ بولمايدى»، دەيدى.

بىزگە ناداندىقتان قۇتىلۋ قاجەت. تاۋەل­سىزدىك جىلدارىندا مەملەكەتتىك، ۇلت­تىق ۇستانىمعا ادال، ءبىلىمدى، وتكىر، وتان­شىل جاستارىمىزدىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى قالىپ­تاستى. ءبىز سولارعا ارقا سۇيەيمىز. ەگەر ولار اباي ايتقان بەس اسىل ىسكە بەرىك – تالاپشىل، ەڭبەكشىل، ويشىل، قاناعاتشىل، راقىمشىل بولسا، وندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بولاشاعى جارقىن، جۇلدىزى جوعارى بولماق!

ءيا، قازاقستاننىڭ بولاشاعى جارقىن بولاتىنى ءسوزسىز. ءبىز بۇعان كامىل سەنەمىز. ويتكەنى...

كەز كەلگەن ادام كوتەرىلە المايتىن بيىكتەن قاراپ، كەڭ بارلاپ، تەرەڭ تولعاۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسىنا تەك ەل باسقارۋ تاجى­ريبەسى عانا ەمەس، ۇلكەن پاراسات، ساليقالى، سارابدال مىنەز، قوعامنىڭ ساياسي قىرىن تەرەڭ تۇسىنەتىن سىندارلى كوزقاراس كەرەك. ءبىز سونداي تۇلعاعا تاڭداۋ جاسادىق.

حالىق ەل تىزگىنىن ساياساتكەر، عالىم، ديپلومات قاسىم-جومارت توقاەۆتاي تۇلعانىڭ قولىنا ۇستاتتى.

 

وڭالباي اياشەۆ،

ۇعا اكادەميگى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور

سوڭعى جاڭالىقتار

جاڭارۋ جوسپارى

ايماقتار • كەشە

ءباسى اسپانداعان التىن

ەكونوميكا • كەشە

100 جانە 99

پىكىر • كەشە

پايدالى نۇسقاۋلىق

قوعام • كەشە

قىمبات قۇجات

قازاقستان • كەشە

تەگىن ءبىلىم الادى

ءبىلىم • كەشە

5G: جەلىگە قوسىلۋ جەدەلدىگى

تەحنولوگيا • كەشە

كەستەلى شاپان

جادىگەر • كەشە

قىراۋدان جازىلعان حات

ادەبيەت • كەشە

ناۋەن حازىرەتتىڭ ءمورى

جادىگەر • كەشە

قورجىندا قوس جۇلدە

سپورت • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار