قايران, شوقان قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا قازاققا ماڭگى سارقىپ تاۋىسا المايتىن ىزگىلىك سىيلاپ كەتتى ەمەس پە؟ قۇسمۇرىندا تۋىپ, كوشەنتوعانعا جەرلەنگەن عالامات عالىمنىڭ بەيىتى جەتىسۋ توپىراعىن قۇنارلاندىرىپ جاتقانداي. قالاي دەسەك تە تاريحتان اۋليە ەمەسپىز. بىراق ءبىر بىلەتىنىمىز شوقان قازاق تاريحىن مىڭجىلدىقتارمەن بايلانىستىرعان تۇلعا. بۇگىندە ونىڭ كوزىندەي بولىپ شانحاناي اۋىلدىق وكرۋگىندە ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى «التىنەمەل» مەملەكەتتىك مەموريالدى مۋزەيى تۇر. رۋحىنىڭ ەلەسىندەي ەستى ەستەلىكتەرگە تولى مادەني وردانىڭ ءىشى سۋىق بولعانىمەن, قۇندىلىقتارعا تولى. جاقىندا سول جادىگەرلەردى كوزبەن كورىپ قايتقان بولاتىنبىز. ەندىگى اڭگىمە سول جايىندا.
عالىمنىڭ قاشقاريا ساپارىنا وزىمەن بىرگە الىپ بارعان تاپانشاسى مەن سول جاقتان تاعىپ كەلگەن پارشا بەلبەۋى تۇر. شوقاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى بەينەلەگەن, 250 كگ قوي جۇنىنەن جاسالعان گوبەلەن كىلەم مۋزەيگە كىرگەننەن كوز تارتادى. سونداي-اق شوقاننىڭ قازاق دالاسىنا رەسەيدەن ارنايى العىزىپ وقىعان «سوۆرەمەننيك» جۋرنالىن دا مۋزەي جادىگەرلەرىنىڭ اراسىنان كورۋگە بولادى.
سەنەسىز بە, قانشا جىل وتسە دە قازاقتىڭ اياۋلى پەرزەنتىنە دەگەن اۋىلدىڭ قۇرمەتى ازايعان ەمەس. ەجەلگى داۋىرمەن ەنشىلەس ەڭبەكتەرىن تەرەڭ تاني تۇسۋگە دەگەن قۇلشىنىس قوعامدا ارتپاسا كەمىگەن جوق. جۋىردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ جەتىسۋ وبلىسىنا كەلگەن ساپارىندا ء«بىز شوقاندى الەمدىك دەڭگەيدە دارىپتەۋىمىز كەرەك» دەپ, ۇلىلار جاتقان تاريحي ورىنداردى ۇرپاققا ۇنەمى تانىستىرۋ كەرەكتىگىن ايتقانى كوپتىڭ نازارىن شوقانتانۋعا قايتا ءبىر مارتە اۋداردى دەۋگە بولادى. سودان بەرى مەموريالدى مۋزەيدە قاربالاس تىرشىلىك باستالىپ, مۇراجاي جانىنداعى عىلىمي-مادەني ورتالىقتى جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. 90-شى جىلداردىڭ توقىراۋىندا قاراۋسىز قالعان عيمارات ابدەن توزىپ, قيراۋدىڭ الدىندا تۇردى. وعان دەيىن ءۋاليحانوۆ ەڭبەگىن زەردەلەۋگە كەلگەن عالىمداردىڭ ورنالاسۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قوناقۇي, كونفەرەنتسيا زالى, اسحاناسى جۇمىس ىستەگەن نىسانعا قايتادان كوڭىل بولىنە باستاعانىنا اۋىل تۇرعىندارى ءدان ريزا.
جالپى, مامانداردىڭ ايتۋىنشا بيىل دا «التىنەمەل» مەموريالدى مۋزەيىنەن كىسى اياعى ۇزىلمەپتى. مۋزەي ديرەكتورى مارال راحاتوۆانىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, مۇندا جىلىنا 2 500-دەي ادام كەلىپ كەتەدى. سونىڭ ىشىندە شەتەلدەن دە ات ارىلتىپ كەلەتىندەر دە بار. اتاپ ايتقاندا, شۆەتسيا, جاپونيا, رەسەي, ەۋروپا ەلدەرىنەن ساياحاتشى عالىمدار, جۋرناليستەر دە كەلگەن. مۇنداعى ەسكپوناتتار سانى 1 058 بولسا, سونىڭ 758-ءى – نەگىزگى قور. مۋزەيدە شوقاننىڭ اتا-باباسى, بالالىق شاعى مەن وسكەن ورتاسى, شوقاننىڭ ەستەلىكتەرى, عىلىمي زەرتتەۋلەرى تۋرالى قۇندى دۇنيەلەرمەن تانىسۋعا بولادى. سول سياقتى جادىگەرلەر ىشىندە ءۋاليحانوۆتار وتباسىنىڭ تۇتىنعان تۇرمىستىق زاتتارى – مىس تاباقشا, اق مەتالل قاسىق, بۇرىش ۇنتاقتاعىش تا بار.
شوقاننىڭ قاشقاريا ساپارىنان تاعىپ كەلگەن بەلبەۋى اسا قۇندى جادىگەرلەر قاتارىندا سانالادى. العاشىندا بۇل بەلبەۋ ورتالىق مۋزەيدە بولعان. كەيىن «التىنەمەل» مۋزەيى قۇرىلعاندا بۇل مۇرا وسى مادەنيەت نىسانىنا تاپسىرىلعان. سودان كەيىنگى 40 جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى پارشا بەلبەۋ «التىنەمەل» مۋزەيىنىڭ كورنەكتى جادىگەرىنە اينالعان. تازا قىتاي جىبەگىنەن جاسالعان بەلبەۋ ءبىر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, ءوزىنىڭ كورنەكتى كەيپىن جوعالتپاعان.
بۇعان دەيىن ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مۋزەيدە پەتەربۋرگتان شىققان «سوۆرەمەننيك» جۋرنالىنىڭ 1 858 جىلعى سانى دا كەلۋشىلەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزادى. قاشقاريا ساپارىنان ورالعاننان كەيىن قىزمەتتە جۇرگەندە وقىعان جۋرنالى ما, الدە ەمدەلۋگە ەلگە ورالعاننان كەيىن العىزدى ما, ونى تاپ باسىپ ايتۋ قيىن. دەگەنمەن شوقاننىڭ جازۋشى فەدور دوستوەۆسكيگە جازعان حاتتارىنىڭ بىرىندە ورىس باسىلىمدارىنا قاتىستى ايتاتىن تۇسى بار ەكەنى ەسىمىزدە: «الگىندە ايتتىم عوي: وقيتىن ەش نارسە جوق. سوندىقتان ماعان «ۆرەميانى» جىبەرە كورىڭىز, كەيىن ەسەپتەسەرمىز, ال ەگەر قارجىڭ بولسا, مەن ءۇشىن «سوۆرەمەننيككە» جازىل», – دەپ جازادى شوقان دوسى ف.دوستوەۆسكيگە 1862 جىلدىڭ 15 قازانىندا جازعان حاتىندا. نە دە بولسا, بۇل قازاق دالاسىنا ورىس دوستارى ارقىلى العىزعان جۋرنال بولۋى بەك مۇمكىن.
كىرگەننەن كوز تارتاتىن مۋزەيدەگى گوبەلەن كىلەم – سۋرەتشى ءشامىل قوجاقانوۆتىڭ تۋىندىسى. مۇراجايدىڭ اشىلۋىنا ارنايى دايىندالعان كىلەمدە ورنەكتى ماتامەن ياركەند, قاشعار, قۇلجا, التىنەمەل, قاپال, ۆەرنىي, اياگوز, سەمەي قالالارىمەن شوقاننىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارى بەينەلەنىپ تىگىلگەن. مۋزەي ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, كىلەمگە 250 كگ قوي ءجۇنى جۇمسالعان. گوبەلەننىڭ ۇزىندىعى 10 مەتر, كولدەنەڭى 6 مەتر.
مۋزەيدە «چوكانۋ ۆاليحانوۆۋ» دەگەن جازۋى مەن «1858» دەگەن جىل بەلگىسى بار شوقاننىڭ تاپانشاسى تۇر. «شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ پاتشالىق رەسەي ءۇشىن تابىستى اتقارعان ءىسىنىڭ ءبىرى – قاشقاريا ساپارى. اسا ماڭىزدى ءارى كۇردەلى مىندەتتى اتقارۋشى ادام رەتىندە شوقانعا ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن ارنايى وسى تاپانشا بەرىلگەن كورىنەدى.
«بۇل جادىگەردى 1958 جىلى قازىرگى الماتىداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى گەننادي ۆاسيلەۆيچ پوپوۆ دەگەن ازاماتتان 100 رۋبلگە ساتىپ الىپتى. گ.ۆ.پوپوۆقا قارۋدى 1936 جىلى وسپان ەسىمدى قازاق تانىسى سىيعا تارتقان ەكەن. بۇل جادىگەر بىزگە الماتىداعى مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيدەن ش.ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي, وسى مۋزەي اشىلعاندا قورىمىزعا تابىس ەتىلگەن», دەيدى م.راحاتوۆا.
شوقاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, جادىگەرلەردى جان-جاقتى تانىستىرۋ ماقساتىندا مۋزەي كوشپەلى كورمە ۇيىمداستىرىپ تۇرادى. ماسەلەن, وسىنداي جىلجىمالى كورمە الماتى قالاسىنداعى ورتالىق مۋزەيدە, ىقىلاس اتىنداعى اسپاپتار مۋزەيىندە, استانا قالاسىنداعى قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ اسكەري-تاريحي مۇراجايىندا, تالدىقورعان قالاسىنداعى مۇحامەدجان تىنىشباي ۇلى مۋزەيىندە جانە عالىمنىڭ تۋعان جەرى كوكشەتاۋدا دا بىرنەشە رەت ۇيىمداستىرىلدى.
مۋزەيگە 2013 جىلى كۇردەلى جوندەۋ, 2019 جىلى اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن. قازىر مۋزەي جانىنداعى بىرنەشە جىل قاراۋسىز بوس تۇرعان عيمارات وتكەن جىلدان بەرى مادەني-عىلىمي ورتالىق رەتىندە قايتا جاڭعىرتۋدان وتكىزىلىپ جاتىر. بولاشاقتا بۇل نىسان وسى مۋزەيگە قاراستى عىلىمي كونفەرەنتسيالار, ءتۇرلى مازمۇندى باسقوسۋلار وتەتىن رۋحاني وردا بولادى دەپ كۇتىلۋدە. شوقاننىڭ سول ماڭداعى جەرلەنگەن ورنىنا اپاراتىن جولدى 283 ملن تەڭگەگە جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى بەكىتىلدى.
«كەلەشەكتە مۋزەي ەكسپوزيتسياسىن زامان تالابىنا ساي دامىتۋدى قولعا الۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول دەگەنىمىز – مۋزەي ەكسپوزيتسياسىنا ساندىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ءاربىر بولىمدە عالىمنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە قاتىستى مالىمەتتەر ەنگىزىلگەن اقپاراتتىق دۇڭگىرشەكتەر, اۋديوگيد, لەد ەكران, مۋزەيدەگى قۇندى ەكسپوناتتارعا QR كود ورناتتىرۋ ماقساتىندا جۇمىستاردى قولعا الماقپىز. سونىمەن قاتار, مۋزەيدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىن دامىتۋ, مۋزەيدىڭ جەكە سايتىن اشۋ جاعىن دا قاراستىرىپ جاتىرمىز», دەيدى م.راحاتوۆا.
اۋىل جاستارىن مۋزەي ىسىنە قىزىقتىرىپ, جوعارى وقۋعا جىبەرۋدى قولعا الۋ كەرەكتىگىن العا تارتقان جۋرناليستەردىڭ ۇسىنىسىنا شانحاناي اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ەركەبۇلان دۋاناەۆ كەلەر جىلدان باستاپ مەموريالدى مۋزەيگە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالاتىنىن, سوعان بايلانىستى قاجەتتى ماماندار الدىرۋ ماسەلەسى قولعا الىناتىنىن جەتكىزدى.
ءيا, ءداۋىر مۇڭىن ايتىپ تاۋىسا الاسىز با؟ مۋزەيدەگى ءاربىر زات دانىشپان عالىمدى ەسكە سالادى. ءبىز وعان وسى ۋاقىتتىڭ جاڭارىمەن قارايمىز, شىعارمالارىن وسى كەزەڭنىڭ ميزامىنا سالىپ ولشەيمىز, جادىگەرلەرىن وسى اياۋلى ساتتەردىڭ الاقانىنا سالىپ باعامدايمىز. بىراق قاسيەتىنە بويلاي الامىز با؟ سول ويلاندىرادى.
جەتىسۋ وبلىسى
