قازاقستان • 23 قاراشا، 2022

بياش دەپ ەلى ەركەلەتكەن

61 رەت كورسەتىلدى

الاش قوزعالىسى تاريحىندا ءاليحان بوكەيحاننىڭ باسشىلىعىمەن ۇلت مۇددەسi جولىندا قالتقىسىز قىزمەت ەتكەن قازاق زيالىلارىنىڭ بiرi – بياحمەت سارسەنوۆ. ول 1885 جىلى بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ زايسان ۋەزiنە قاراستى نارىن بولىسىندا (قازiرگi اقسۋات جەرiندە) داۋلەتتi وتباسىندا دۇنيەگە كەلiپ، 1905-1909 جىلدارى باستاپقىدا سەمەيدەگi مۇعالiمدەر سەمينارياسىنىڭ دايارلىق ءبولiمiن، ودان سوڭ تولىق كۋرسىن ۇزدiك باعاعا بiتiرiپ شىققان جالعىز قازاق ەكەنi، اۋىل مەكتەبiندە بەس جىل ساباق بەرiپ، بالا وقىتقانى، ءۇش جىلداي بولىس بولىپ ەل باسقارىپ، باستاۋىش مەكتەپتەر اشقانى، 1917 جىلعى اقپان توڭكەرiسiنەن كەيiنگi كەزەڭدە الاشوردا ۇكiمەتiنiڭ قۇرامىندا، ال كەڭەس وكiمەتiنiڭ العاشقى جىلدارى حالىق-اعارتۋ سالاسىندا باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعانى، 1921 جىلى جاز ايىندا ورىنبوردا 36 جاسىندا وبا اۋرۋىنان قازا بولعانى ءمالىم (بۇل تۋرالى ولكەتانۋشى قارپىق ەگiزباەۆتىڭ «تاعىلىم» اتتى كiتابىندا كەڭىرەك جازىلعان).

كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس، «EQ»

1917 جىلى اقپان توڭكەرiسiنەن سوڭ اق پاتشا تاقتان ءتۇسiپ، ۋاقىتشا ۇكi­مەت ورناعان تۇستا قازاق ساحاراسى­نىڭ شىعى­سىندا سەمەي قالاسى ۇلت-ازات­تىق قوزعالىستىڭ ەڭ قۋاتتى ورتالىعىنا اينال­عان ەدi. وسى جىلدىڭ كوكتەمiندە ەلiمiزدە جاپپاي وبلىستىق، ۋەزدiك جانە بولىستىق دەڭگەيدە قازاق كومي­تەتتەرiنiڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى الاش قايراتكەرلەرiنiڭ شاقىرۋى­مەن بياحمەت سارسەنوۆ سەمەيگە كەلەدi. 7 ناۋ­رىزدا سەمەي وبلىستىق قازاق كو­ميتەتi شۇعىل تۇردە قۇرىلىپ، ءوزiنiڭ ۇيىمدىق-قۇرىلىمدىق شارالارىن وتكiزەدi. كوپ ۇزاماي ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ سەمەي وبلىستىق باسقارۋ ورگانىنىڭ قۇرامى­نا حالەل عابباسوۆ، بياحمەت سارسەنوۆ، ءالىم­حان ەرمەكوۆ مۇشە بولىپ ەندى. سونداي-اق بياحمەت سارسەنوۆ پەن نارمانبەت ورمانبەتوۆتىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن سەمەي وبلىسىنىڭ پاۆلودار جانە قارقارالى ۋەزدەرىندە قازاق كوميتەتتەرى قۇرىلدى.

بياحمەت سارسەنوۆ سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتى قۇرا­مىندا بەلسەندى قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ، ورىن­بوردا ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپى­قازاق سەز­دەرiنiڭ وتۋiنە، «الاش» پارتيا­سىنىڭ قۇرىلۋىنا، وبلىستا زەمستۆو­لىق باس­قارۋ جۇيەسiنiڭ ەنگiزiلۋiنە، قىس­قاسى ۇلتتىق ساياسي قوزعالىستىڭ ورلەۋiنە ەرەكشە ىقپالىن تيگiزدi. مىسالى، 1917 جىلدىڭ شiلدە ايى سوڭىندا ورىن­بوردا وتكەن ءبىرىنشى جالپىقازاق سەزiندە رەسەي قۇرىلتاي جيىنىنا ۇسى­نىلعانداردىڭ تiزiمiنە سەمەي وبلىسى اتىنان ءا.بوكەيحان، ءا.ەرمەكوۆ، ح.عابباسوۆتارمەن بiرگە ول دا ەنەدى. وسى سەزدە العاش رەت بولاشاق «الاش» پارتياسىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرiلەدi. 1917 جىلى قازان ايىندا توم قالاسىندا وتكەن سiبiر اۆتونوميستەرىنىڭ سەزiنە قاتىسىپ قايتقان الاش كوسەمi ءاليحان بوكەيحان جەرگiلiكتi قازاق كوميتەتتەرi، مۇسىلمان مۇعالiمدەر وداعى، «جانار»، «تالاپ» سەكiلدi بiرنەشە قوعامدىق-ساياسي ۇيىم­نىڭ كومەگiمەن سەمەيدە «الاش» پارتياسىنىڭ وبلىستىق كومي­تەتiن قۇرادى. تاعى دا وسى «الاش» پار­تياسىنىڭ وبلىستىق كوميتەتi اتىنان رەسەي قۇرىلتاي جيىنىنا دەپۋتاتتىق­قا ۇسىنىلعاندار اراسى­نان بياحمەت سارسەنوۆتىڭ دە ەسiمiن كورە­مiز. بۇل جو­لى ءاليحان بوكەيحان اتالعان جيىنعا دەپۋ­تاتتىققا ورىنبورداعى «الاش» پار­تياسى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ تiزiمi بويىنشا ۇسىنىلدى.

سەمەي وبلىستىق قازاق كوميتەتi (تور­اعاسى ر.مارسەكوۆ، كەيiن ءا.ەرمەكوۆ)، «الاش» پارتياسى (قۇرمەتتi توراعاسى ءا.بوكەيحان، توراعاسى ح.عابباسوۆ)، مۇسىلمان مۇعالiمدەر وداعى (توراعاسى م.تۇرعانباەۆ) ءتارiزدi ساياسي-قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ەل ومiرiندەگi وقيعالارعا بەلسەنە ارالاسىپ، ەرەكشە تاباندىلىق تانىتۋىنىڭ ناتيجەسiندە 1917 جىل­دىڭ قاراشا ايىندا ۋەزدiك زەمستۆولىق جيىنعا دەپۋتات سايلاۋ ناۋقانى وتە ءساتتi وتەدi. سەمەي ۋەزدiك زەمستۆولىق ­جيىنىنا دەپۋتاتتىققا وزگە ۇلت وكiل­دە­رiنە قارا­عاندا قازاقتار كوبiرەك سايلاندى. مىسالى، ولاردىڭ اراسىندا ەلگە تانىمال شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى، ءالىمحان ەرمەكوۆ، حالەل عابباسوۆ، بياحمەت سار­سەنوۆ، ءانيار مولداباەۆ، احمەتجان قوزى­باعاروۆ، رايىمجان مارسەكوۆ، ءنازيپا قۇلجانوۆا، كوكباي جاناتاي ۇلى، يمانبازار قازانعاپوۆ، مۇستاقىم مالدى­باەۆ سەكىلدى ۇلت زيالىلارى بولدى. 

بياحمەت سارسەنوۆ سەمەي ۋەزدiك زەمستۆوسى اتىنان ك.لياش­كەۆيچ، ءا.مول­دا­باەۆ، ي.الiمبەكوۆ، ت.يبرا­گي­موۆ، م.پرو­سە­كوۆپەن بىرگە وبلىستىق زەم­ستۆونىڭ دەپۋتاتتىعىنا دا ساي­لان­عان. ءدال وسى مەزگiلدە سەمەيدiڭ الاش بولiگiندەگى قالالىق دۋماعا دەپۋ­تات­تار سايلاۋى وتكiزiلەدi. الاش قالا­لىق دۋماسىنىڭ ماجiلiسiندە تور­اعا­لىققا – ب.سارسەنوۆ، ورىن­باسارلى­عىنا م.مالدىباەۆ، قالا باس­شىلىعىنا پ.شەۆ­چەنكو، ونىڭ ورىن­باسارلىعىنا ا.ەرىكالوۆ، حاتشىلىعىنا ك.گريازەۆ، ال باسقارما مۇشەلەرi بولىپ ا.بەيسەكەەۆ، ن.ۇيسiمباەۆ سايلانادى.

سەمەي وڭiرiندە ۇلتتىق بiلiم بەرۋ جۇيەسiن قالىپتاستىرۋ iسiندە، سونداي-اق 1917 جىلى جەلتوقساندا ورىن­بوردا وتكەن ەكiنشi جالپىقازاق سەزiندە قا­بىل­­دانعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ كەزiندە دە بياحمەت سارسەنوۆ الاش زيا­لىلارىمەن بiرگە ەلدىك شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردi. ماسەلەن، وسى سەزدiڭ قاۋلىسىنا ساي احمەت بايتۇرسىن ۇلى باسقارعان ارنايى وقۋ كوميسسياسىنا م.جۇماباەۆ، ە.وماروۆ، ب.سارسەنوۆ، ت.شونانوۆ مۇشە بولىپ ەندi. ال ەندى 1920 جىلدىڭ تامىزىندا قازاق اكسر-ءى قۇرىلعاندا ول حالىق اعارتۋ كوميسسارى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە كىرىسەدى.

1921 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا ورىن­بور­دا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ توراعا، بياحمەت سارسەنوۆتىڭ حاتشى رەتىندە، ءاليحان بوكەيحان، ەلدەس ومار ۇلى، حاي­ريتدين بولعانباي ۇلى، سماعۇل سادۋا­قاس ۇلى، فايزوللا عالىمجان ۇلى، جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى، سادۋاقاس سەيفوللا ۇلى، سابىر ايتقوجا ۇلى، ت.ب. قاتىسقان 1-ءشى جانە 2-ءشى بۋىن مەكتەپتەر ءۇشىن وقۋ قۇرالدارىن دايارلاۋعا بايلانىستى ارنايى ءماجىلىس وتەدى. ءماجىلىستىڭ قاۋلىسى بويىنشا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىن جازۋ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا، اريفمەتيكا ءماننان تۇرعانباەۆقا، گەومەت­ريا بياحمەت سارسەنوۆكە، جارا­تىلىس­تانۋ ەلدەس وماروۆقا، فيزيكا فايزوللا عالىمجان ۇلىنا، گەوگرافيا ءاليحان بوكەي­حانعا، قازاق-قىرعىز تاريحى ماع­جان جۇماباەۆقا، جالپى تاريح حايرەتدين بولعانباي ۇلىنا، مەكتەپ گيگيەناسى جۇماعالي تىلەۋلينگە، الگەبرا ەلدەس وماروۆقا، پەداگوگيكا ماعجان جۇما­باەۆقا، ديداكتيكا جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنا، حرەستوماتيا ساكەن سەيفۋللين مەن جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلىنا، كوركەمسوز تەورياسى ماعجان جۇماباەۆقا جۇكتەلەدى. اتالعان وقۋ كىتاپتارى دەر كەزىندە جازىلىپ، باسىلىپ شىعىپ، 1928-1929 جىلدارعا شەيىن قازاق مەكتەپتەرىندە وقۋ قۇرالى رەتىندە پايدالانىلىپ كەلدى.

ازاماتتىق قارسىلاسۋ جىلدارى الاش­­­وردا ۇكiمەتi قۇرامىندا قىزمەت ەتiپ، وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسىندا حا­لىق اعارتۋ ءبولiمiنiڭ قازاق بولiمشەسiن باسقارعان، ودان كەيىنگى ۋاقىتتا حالىق اعارتۋ قوميسسارىنىڭ ورىنباسارى قىز­مەتىن اتقارعان بياحمەت سارسەنوۆ ۇلت­تىق مەكتەپتەردi اشۋ جانە ولاردى قار­جىلاندىرۋ، قازاق بالالارىن وقۋعا ورنالاستىرۋ، قاجەتتi وقۋلىقتارمەن قام­تاماسىز ەتۋ سياقتى قىرۋار ماڭىز­دى ىستەرمەن اينالىستى. سول جىلدارى ول مەملەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسا ءجۇ­رىپ، سەمەيدەگi مۇعالiمدەر سەمينا­ريا­سىندا، الاش قالاسىنداعى قىسقا مەرزiمدi پەداگوگيكالىق كۋرستاردا ساباق بەردi. سونداي-اق «قازاق»، «سارىارقا» گازەتتەرiنە ۇزبەي ماقالا جازىپ تۇر­دى. مىسالى، بياحمەت سارسەنوۆتىڭ «اۆتونوميا كەڭەسi»، «بiرiككەن ەلدە – بەرەكە»، «ازىق-تۇلiك»، «روسسيادا وسى كۇندە زور ماسەلە ازىق-تۇلiك» اتتى ت.ب. ماقالالارى سول ۋاقىتتىڭ ولشەمىمەن الىپ قاراعاندا ۇلت مۇددەسiمەن ۇندەس ءارi دەر كەزiندە جازىلۋىمەن قۇندى بولىپ ەسەپتەلدi.

الاشتىڭ اقيىق اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ ءاليحان، حالەل، ءالiمحان سىندى بiر توپ الاشوردا ۇكiمەتi باسشىلارىن حالىققا تانىستىرۋ ولەڭiندە بياحمەت سارسەنوۆ تۋرالى:

بiرەۋi بياحمەت سارسەن ۇلى،

ىڭعايلى، قىرعيعا ۇقسار كورسەڭ ءتۇرi.

تۇرiنەن دە، سوزiنەن، جۇرiسiنەن،

ەكەنiن بiلە المايسىڭ قانداي قىرى.

اقىلى دا ونىڭ كوپ، ايلاسى دا،

كوڭiلiنiڭ جىلدام سەزگiش ايناسى دا.

بار دەيدi بۇرىنىراق ۇمتىلاتىن،

تۇلكiدەي جالت ەتەتiن تايماسى دا.

Iسi دە، تالانتى دا قالىسپايدى،

جۇمساسا تەگiس حالىق پايداسىنا.

جاستاردىڭ بiرەۋiنەن كەيiن ەمەس،

قازاق دەپ جۇرەگiنiڭ قايناسى دا.

حالەل مەن ءالiمحاندى اي دەپ ايتساق،

شولپاندىققا جارايدى اي قاسىندا.

اۋەلدەن قاتارىنان تۋىسى ارتىق،

سوندىقتان كۇن-كۇن سايىن

بارادى ارتىپ.

Iلiمنiڭ ايماعىندا جوقتى داعى،

ەرiكسiز تۋمىسىمەن الار تارتىپ، – دەگەن ولەڭ شۋماقتارىن ارناعان ەكەن. امال نە، وسىنداي تۋراشىل، وتكىر، اقىلدى، جiبەكتەي مiنەزiنە قاراپ بۇكiل قازاق بياش دەپ ەركەلەتكەن بياحمەت سارسەنوۆ ومiر­دەن ەرتە كەتتi. ول 1921 جىلى ورىنبوردا نەبارi 36 جاسىندا ناۋقاستان قىرشىن كەتتى.

سەمەيدەگi گۋبەرنيالىق «قازاق تiلi» (قازiرگi «سەمەي تاڭى») گازەتiنە جاريا­لانعان الاش قايراتكەرى جۇسiپ­بەك ايماۋىت ۇلىنىڭ «بياش» اتتى قازانا­ماسىندا، شىن مانiندە بياحمەتتiڭ ۇلت مۇددەسi جولىنداعى ەڭبەگiنە ۇلكەن باعا بەرىلدى. بۇل قازانامانى العاش بەل­گiلi عالىم-فيلولوگ اراپ ەسپەنبەتوۆ توتەشەدەن اۋدارىپ، جۇرتشىلىققا تا­نىس ەتتi. وندا: «وتكەن يۋلدiڭ 17-ىن­دە ورىنبور قالاسىندا قازاقستان وقۋ كوميس­سارياتىنىڭ باسقارما مۇشەسi بياحمەت شەگەدەك ۇلى سارسەنوۆ وبا ­اۋرۋىنان قازا بولدى.

ول سەمەيدە ۋچيتەلسكايا سەميناريانى بiتiرiپ، العاشقى كەزدە ەل iشiندە، اۋىلداعى شكولادا بالا وقىتىپ، سوڭىنان اكiمشiلiك iسiنە كiرiسكەن. 17-شi جىلى رەۆوليۋتسيادان كەيiن قازاق ازاماتتارى الەۋمەت جۇمىسىنا ارالاسىپ كەتتi. بياش تا سولاردىڭ iشiندە وبلاستنوي قازاق كوميتەتiنە مۇشە بولىپ، پاۆلودار ۋەزiندە كوميتەتتەر سايلادى. الاشوردا، زەمستۆو بولعان زامانداردا بياش كورنەكتi ورىندا قىزمەت ەتتi. سەمەيگە 1920-شى جىلى سوۆەت ۇكiمەتi ورناعان سوڭ، بياش ورىنبورعا كەتتi. وندا العاشقى ۋاقىتتا سوعىس كو­ميسسارياتى­نىڭ ساياسي بiلiم بەرەتiن جۇمىسىن باسقا­رىپ ءجۇرiپ، ارتىنان وقۋ كوميسسارياتىنا شىعىپ ەدi. ول باسقا قىزمەتتەرمەن قاتار، سەمەيدە اشىلعان مۇعالiمدەر كۋرسىندا، قازاق سەمينارياسىندا، ورىنبور كۋرستارىندا وقىتۋشى بولىپ ءجۇردi.

الەۋمەت iسiنە قاتىسقاندىقتان ايىپتالىپ كولچاك تۇسىندا، سوڭعى كەڭەس وكi­مەتi تۇسىندا اباقتىعا دا جاتىپ شىقتى.

بياش قازاقشا ايتقاندا سەگiز قىرلى، ونەرلi جiگiت ەدi. العان ورىسشا بiلiمiنە قاراعاندا، شىن ماعىناسىمەن پەداگوگ (تاربيەشi) ەدi...

توڭكەرiس زامانعا دۋشار بوپ، الەۋمەت iسiنە وقىعانى ازدىقتان قازاقتىڭ انا جۇمىسى دا، مىنا جۇمىسى دا بياشتى كەرەك قىلدى، سۇيرەدi. ونىڭ ارالاسپا­عان قىز­مەتi بولمادى. قانداي جۇمىسقا كiرiسسە دە، تەرە­ڭiنەن بiلiپ، تەز بiتiرەتiن بياش بولاتىن.

ول اكiمشiلiك iسكە وتە جەتiك، تاعاتتى، قۇن­تاقتى بولاتىن... ول ورنى تولمايتىن ديپلومات (ەلشi) ەدi... ول اقىلدى ەدi...، سوزگە شەشەن بولاتىن. ونىڭ تاعى بiر قاسيەتi: ناشارعا، مۇقتاج شاكiرتكە، جولداس اراسىندا جۇرەگi قايىرىمدى، قولى اشىق بولاتىن... ول دوسشىل، جولداسشىل، ەركوڭiلدi، جولداسى ءۇشiن، ەلi ءۇشiن قاتەرلi جەردە جالعىز قالۋعا جارايتىن، جانىن قيۋعا شىدايتىن ەر ەدi.

ەشنارسەدەن تاۋى شاعىلىپ تەز قايت­پايتىن، قاجىمايتىن، قۋناقى، پىسىق ەدi. بياش – الماس قىلىشتاي، قىران، قارشىعاداي جiگiت ەدi.

بياشتىڭ قىزمەتى، بياشتىڭ ادام­شىلىق مىنەزى، قالجىڭى جولداستارى ارا­سىندا كوپكە شەيىن ۇمىتىلماس، جوق­تار. ونى ىزدەمەسكە بولمايدى. وقۋ كوميسسارياتىنىڭ قانداي iسi بولسىن، بiر ءوزi باسقارىپ بارا جاتىر ەدi. اكiمشiلiك جۇمىستا ارقاسى بوساعانداي بولىپ، اقاڭ (احمەت بايتۇرسىن ۇلى) بياشقا سەنiپ وتىرۋشى ەدi. ەندi...

توڭكەرiس زامانىندا تالاي جiگiت­تەر شىعىن بولدى، تاعى تالايلار شى­عىن­دالار. بiراق بياش سىقىلدى جiگiتتەن ايىرى­لا بەرۋ – اسا شىمبايعا باتارلىق قاي­عى، وكiنiشتi قازا. مارقۇمنىڭ ارتتا­عى­­لارىنا سابى­رلىق بەرسiن»، دەپ جازىلدى.

ال سول جىلدارى تاشكەنتتە شى­عىپ تۇرعان «اق­جول» گازەتi رەداكتسياسىنىڭ باسقارماسى بياحمەت­تىڭ مەزگىلسىز قازاسى تۋرالى: «قا­­زاق ەلiنiڭ كوگiندەگى ۇركەردەي ازعانا جۇلدىزدارىنىڭ بiرi ءسوندi. بياحمەت سول ساناۋلى جۇلدىزدار­دىڭ اراسىنداعى ەڭ جارىق، نۇرلى كورiنگەندەردiڭ بiرەۋi ەدi. ونىڭ ءولiمi قازاق جۇرتى ءۇشiن ورنى تولمايتىن قازا، قارۋى قايتپايتىن شىعىن»، دەپ كوڭiل ايتۋ بiلدiرەدi.

وكiنiشكە قاراي، 1937-1938 جىل­دارداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگiننiڭ زوبا­لاڭى ونىڭ اكەسi شەگەدەك بايدىڭ اۋلەتiنەن تارايتىن ۇل-قىزداردى دا سىرت اينالىپ وتپەدi. جالپى، شەگە­دەكتiڭ ەكi ايەلiنەن جەتi ۇل، جەتi قىز تارايدى. وسى جەتi ۇلدىڭ iشiندە بياحمەت، جاناحمەت، قالەل جانە دالەل، سالىق ورىسشا-قازاقشا وقىعان، ساياسي ساۋاتتى ازاماتتار بولدى. ماسەلەن، سولاردىڭ ءبىرى دالەل سارسەنوۆ تە الاش قوزعالىسىنا بەلسەنە قاتىسقان قايراتكەر بولدى. ايتالىق، «سپيسوك ورگانيزاتوروۆ الاشسكوگو كوننوگو پارتيزانسكوگو پولكا، ۋچاستنيكوۆ ورگانيزاتسي پروتيۆ سوۆەتسكوي ۆلاستي ۆ 1918 گ. پراۆيتەلستۆا الاش-وردى» اتتى رەسمي قۇجاتتا بياحمەت سارسەنوۆكە قوسا «د.سارسەنوۆ (برات بياحمەتا)» دەپ ونىڭ iنiسi دالەلدiڭ دە ەسiمi قاتار اتالادى.

دالەل سارسەنوۆ تە الدىڭعى جاسى ۇلكەن اعالارى بياحمەت پەن جاناحمەت سەكىلدى سەمەي مۇعالىمدەر سەميناريا­سىن ۇزدىك ءبىتىرىپ، الاشوردا ۇكىمەتى تۇسىندا وقۋ-اعارتۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىستى. 1920 جىلدارى تاشكەنت قالاسىنداعى ورتا ازيا ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ، سوندا احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مۇحامەدجان تىنىشباەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ جانە تاعى باسقالارمەن بىرگە ساباق بەردى. 1925 جىلى قازاق اعارتۋ ينس­تيتۋتى، ودان سوڭ مال شارۋاشىلىعىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىز­مەتتەرىن اتقاردى. ول تۋرالى پەداگو­گيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەس­سور باقتيار سمانوۆ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى «ۇرپاققا – امانات، بۇر­ما­لاۋ – قيانات» اتتى ماقالاسىندا: «تاش­كەنتتە الدىمەن ولكەلىك كۋرس، ودان پەد­ۋچيليششە، سوڭىنان كازينپروس بولىپ اشىلعان بۇل ينستيتۋتتا 1922 جىلدىڭ
1 قاراشاسىنان باستاپ قىزىلوردا قازا­­عى سەگىزباي ايزۇنوۆ، 1925 جىلدىڭ 23 ­مامىرىنان 1926 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى زايسان جەرىنىڭ پەرزەنتى دالەل سارسەنوۆ دي­رەك­تور بولىپ باسشىلىق ەتەدى. 1926 جىلدىڭ 2 ماۋ­سىمىندا قازاق اۆتو­نوميالىق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەس­پۋبليكاسى حالىق كوميس­سارلارى كەڭە­سىنىڭ «قازاق اكسر-ىندە جوعارى وقۋ ورنىن ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتىگى تۋرالى» قاۋلىسى قابىلدانادى. سونىڭ نەگىزىندە تاشكەنتتەگى اعارتۋ ينستيتۋتى «قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى» مارتەبەسىنە يە بولادى. دالەل سارسەنوۆتەن كەيىن 1926 جىلى 13 شىل­دەدەن باستاپ جاڭا مارتەبەگە يە بولعان وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تەمىربەك جۇرگەنوۆ تاعا­يىندالادى»، دەيدى.

وسى جىلى تاشكەنتتە اشىلعان تۇڭ­­عىش قازاقتىڭ جوعارى وقۋ ورنى نەگى­زىندە 1928 جىلى الماتىدا قازاق پەدا­گوگيكالىق ­ينستيتۋتى قۇرىلدى، 1935 جىلى بۇل جوعارى وقۋ ورنىنا اباي ەسىمى بەرىلىپ، قازىرگى ۋاقىتتا اباي اتىن­داعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتى دەپ اتالادى. دەمەك دالەل سار­سەنوۆ قازاقستانداعى تۇڭعىش جوعارعى پەدا­گوگيكالىق وقۋ ورنى­نىڭ العاشقى رەك­تورلارىنىڭ ءبىرى بولعان.

الاش قايراتكەرى دالەل سار­سەنوۆ مال شارۋاشىلىعى زەرت­تەۋ ينس­تيتۋ­تىنىڭ ديرەكتورى قىزمە­تىندە ءجۇرىپ، 1932 جىلى تۋرا اعاسى بياحمەت سەكىلدى كەنەتتەن ناۋقاسقا شالدى­عىپ، قايتىس بولادى.

ال ەندى بياحمەتتiڭ كىندىگىنەن تا­راي­تىن جالعىز ۇلى عاليحانعا كەلسەك، ول دا كەشەگi كەڭەس وكiمەتi كەزiندە «الاشوردا­شىل، حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن تا­لاي تۇرتپەكتi، قىسىمدى كوردi. بياش اعا­مىز 1918 جىلى دۇنيەگە كەلگەن جالعىز پەرزەن­تiنiڭ ەسiمiن الاش­تىڭ ارداقتىسى الە­كەڭ­نiڭ، ءاليحان بوكەي­حاننىڭ قۇر­مەتi­نە عاليحان (بىراق كەيىندە تولقۇجاتقا قالي­حان بولىپ جازىلىپ كەتكەن) دەپ قويىپتى.

– اكەدەن ەرتە ايىرىلىپ، قيىن­دىق كورiپ وسكەن عاليحان بياحمەت ۇلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس الدىندا تامبوۆتاعى ۇشقىشتار دايارلايتىن ۋچيليششەنi بiتiرiپ شىعادى، – دەيدi سەمەيلiك عالىم-تاريحشى مۇحتاربەك كارiموۆ. – الايدا اكەسi كەشەگi الاش­وردا ۇكiمەتi باسشىلارىنىڭ بiرi بولعان سوڭ، وعان سەنiمسiزدiك بلدiرiپ، ۇشۋعا رۇقسات بەرiلمەيدi. سول سەبەپتi، ول كەيiن ماسكەۋدەگi شەت تiلدەر ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسiپ، جاڭا ماماندىق الادى. ءوزi اعىلشىن، فرانتسۋز جانە نەمiس تiلدەرiندە ەركiن سويلەيدى. سوعىس كەزiندە اسكەر قاتا­رىنا الىنىپ، جاياۋ اسكەر قۇرامىندا تالاي قاندى شايقاستاردى باستان وتكەرەدi.

1945 جىلى سوعىس بiتكەن سوڭ باتىس ەۋروپاداعى بiر مەملەكەتتە تۇتقىن­دار­دى ەلدەرiنە قايتاراتىن حالىقارالىق كوميسسيالاردىڭ بiرiنiڭ قۇرامىندا تiل­ماشتىق قىزمەت اتقارادى. سول كەزدە بۇل كiسi گول­لانديا مەملەكەتiنiڭ اۋماعىندا كوبi­رەك بولسا كەرەك. كەزدەيسوق بiر جاع­دايدا ول الگi نيدەرلاند مەملەكەتىنىڭ بۇ­رىنعى كورولiنiڭ ورتانشى قىزى يوكە مۋلدەرسپەن تانىسادى. ولاردىڭ وسى تانىستىعى ۇلكەن ماحابباتقا اينالادى. عاليحان اعا ءوزiنiڭ 1980-جىلدارى تولتىرعان انكەتالىق ءومiربايانىندا (كگب ورگاندارىنىڭ تالاپ ەتۋiمەن جازىلسا كەرەك) «بiز ۇيلەنگەن ەدiك. 1947 جىلى حەرات دەگەن ۇلىمىز دۇنيەگە كەلدi» دەپ جازادى.

سونداي-اق عاليحان سارسەنوۆتىڭ جەكە وتباسىلىق ومىرىنە بايلانىستى بۇل وقيعا اقسۋات ەلىنىڭ ارداگەر ازاماتى تولەۋعازى نۇرعا­ليەۆتىڭ «اقسۋات – اتامەكەنىم» اتتى كىتا­بىندا جان-جاقتى جازىلىپ كورسەتىلگەن.

ارينە، ول ۋاقىتتا بۇل ۇلكەن جۇرەك­جۇتقان باتىرلىق بولدى. مىسالى، عالي­حان اعامىز كەڭەس وكiمەتiنە قارسى بايدىڭ تۇقىمى، الاشوردا قايراتكەرiنiڭ بالاسى بولسا ءارi ول ءوزi گوللانديا كورولiنiڭ قىزى يوكەگە ۇيلەنiپ، «سوتسياليستiك سالت-ساناعا» جات قىلىق iستەسە، شىنىندا دا، بۇل كەڭەس وكىمەتى ءۇشىن كەشىرىلمەيتىن اۋىر قىلمىس ەدى. 1948 جىلى عاليحان بياحمەت ۇلى ەلگە ايەلi مەن بالاسىن الىپ كەلە جاتقان كەزدە، ولاردى پولشامەن اراداعى شەكارادا ۇزاق تەكسەرiپ ۇستايدى. اقىرى جاس نارەستەلi يوكە شەتەل ازاماتى بولعاندىقتان شەكارادان وتە الماي جىلاپ كەرi قايتادى. ال اعامىز بولسا، شەكارانىڭ بەرگi بەتىندە ءىشى قان جىلاپ، وزەگi ورتەنىپ قالا بەرەدi.

تۋعان وتباسىمەن اراداعى وسى ۇزi­لiسكە تۋرا ون جىلداي ۋاقىت وتەدى. ەندi قايتا تابىسۋدان ابدەن كۇدەرiن ۇزگەن عاليحان بياحمەت ۇلى شىمكەنتتە اننا دۋبوۆا دەگەن ورىس قىزىمەن تانىسىپ، ۇيلەنەدi. ودان ەكi ۇل ومiرگە كەلەدi.

1950 جىلدارى عاليحان اعامىز­دىڭ اتىنا ماسكەۋدەگi بiر شەتەلدiك ەلشiلiكتەن ارنايى شاقىرتۋ قاعازى كەلەدى. سويتسە، ونى شاقىرتۋشىلار – ماسكەۋگە حالىق­ارالىق دەلەگاتسيا قۇرامىندا كەلگەن  نيدەرلاندتا قالعان وتباسى مۇشەلەرى يوكە مەن حەرات ەكەن. بىراق تا وكىمەتتەن رەسمي رۇقسات بولماعان سوڭ ولاردىڭ ءجۇزiن كورە المايدى. عالىم-تاريحشى مۇحتاربەك كارى­موۆتەن ەستۋىمىزشە، وسىدان سوڭ كوپ ۇزاماي عاليحان اعامىزعا نيدەرلاند كورولدiگiنەن بiر جاپىراق حات جازىلىپ كەلگەن ەكەن...

الاش قايراتكەرى بياحمەت سارسەنوۆتىڭ تۋعان iنiسi سالىق اقساقالدىڭ بالاسى باعلان سالىق ۇلى شەگەدەكوۆتىڭ ايتۋىن­شا، شەتەلدەگi يوكەسi مەن حەراتىن بiر كورۋدi ارمان ەتكەن قاليحان اعامىز 2000 جىلدارى قايتىس بولدى.

وسىلايشا، بياحمەت سارسەنوۆتىڭ تەك قانا جالعىز فوتوسۋرەتi سالىق اقساقال مەن ونىڭ زايىبى بيجامال اجەيدiڭ ۇزاق جىلدار بويى جاسىرىپ ساقتاۋىمەن بۇگiنگە امان-ەسەن جەتسە، ال ونىڭ جالعىز ۇلى عالي­حاننىڭ ارتىندا ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىننىڭ بەلگiسiندەي بولىپ شەتەلدىك وتباسىنىڭ سارعايعان بiر جاپىراق حاتى عانا قالعان...

 

مۇراتبەك كەنەمولدين،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى

سوڭعى جاڭالىقتار

كۇرەسكەر گەينە

ادەبيەت • كەشە

اجالدى جەڭگەن اسپان

ادەبيەت • كەشە

اعاش كوشەتى ەگىلدى

ايماقتار • كەشە

قاسقىر

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار