سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى دارحان قىدىرالى تەلەمارافون 80-گە جۋىق رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق باق ارقىلى ونلاين جۇيەدە تاراتىلاتىنىن مالىمدەدى. سالا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى كۇندە ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان ءىس-شارادا ءتۇرلى باعىتتاعى 400-گە جۋىق سپيكەر پىكىر الماستى. 16 ساعات نون-ستوپ رەجىمىندە جۇمىس ىستەگەن تەلەمارافوندا ءتۇرلى تاقىرىپتاردا ديسكۋسسيا ۇيىمداستىرىلىپ, وتاندىق ساراپشىلار ەلدەگى ماسەلەلەردى ورتاعا سالدى. ماسەلەن, «ايماقتاردىڭ دامۋى» پىكىرتالاسىنىڭ سپيكەرلەرى ەلدەگى دەموگرافيالىق احۋال مەن كاسىپكەرلىكتىڭ جايىن قوزعادى. «مەن ءۇشىن سايلاۋ ناتيجەسى ەمەس, سايلاۋدان كەيىنگى ەل ەرتەڭى ماڭىزدى», دەپ باستادى ءسوزىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ەدىل جاڭبىرشين پىكىرتالاس الاڭىندا.
– مەملەكەتتىڭ مىقتى بولۋى وڭىرلەردىڭ مىقتى بولۋىنا بايلانىستى. سوندىقتان 3 مەگاپوليس پەن 17 وبلىس مىقتى بولۋى كەرەك. بارلىق سالادا ادىلدىك ماڭىزدى. وڭىرلەردى باسقاراتىن تۇلعالار نيەتى دۇرىس, تازا مەنەدجەرلەر, بىلىكتى ماماندار بولۋى قاجەت. جاڭا كادرلار جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ماسەلەن, «قۋاتتى وڭىرلەر» جوباسىنا 7,5 تريلليون تەڭگە بولىنگەن. ال بۇل قارجىنى ءتيىمدى يگەرىپ, ءتيىستى نىسانداردى ۋاقىتىندا سالۋ ءۇشىن بىزگە بىلىكتى كادرلار, مىقتى باسشىلار كەرەك. ماعان بۇگىنگى سايلاۋدىڭ ناتيجەسى ەمەس, سايلاۋدان كەيىن نە بولاتىنى ماڭىزدى. حالىق وسى سايلاۋدان زور ءۇمىت كۇتىپ وتىر. سوندىقتان جاڭا ادامدار, جاڭا مەنەدجەرلەر كەلمەي ءبىز الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىكتى جويا المايمىز. 19 ميلليون حالىقتىڭ اراسىندا كۇشتى مەنەدجەرلەر جوق دەپ ايتۋعا بولماس, كاسىپكەرلىك, كۆازيمەملەكەتتىك سالادا دا, دەپۋتاتتار اراسىندا دا, مينيسترلىكتەردە دە مىقتى ماماندار بار, سولاردى تارتۋىمىز كەرەك, – دەدى دەپۋتات.
ال مەتسەنات, كاسىپكەر يسلامبەك سالجانوۆ وتىز جىلدا كاسىپكەرلەرگە تەڭ مۇمكىندىك بەرىلمەگەنىن اتاپ كورسەتتى.
– كاسىپكەرلىكتى ءار وڭىردە دامىتۋعا بولادى. قاراپايىم حالىققا تۇراقتى جۇمىس قاجەت. ال وسى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن دە, شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتىپ, ەلگە سالىق تولەيتىن دە كاسىپكەرلەر. وكىنىشكە قاراي, 30 جىلدا كاسىپكەرلەرگە تەڭ مۇمكىندىك بەرىلگەن جوق. وليگاپوليا مەن مونوپوليانىڭ تامىرىن شاۋىپ, تۇبەگەيلى جويۋ كەرەك, سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋدى كۇشەيتىپ, ونى دا جويۋ قاجەت. سونىمەن قاتار كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعايتىن ءادىل سوت بولۋى كەرەك. سوندا عانا مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشەتىن مۇمكىندىگى دە, قاراجاتى دا بولادى. مىقتى ءوڭىر – مىقتى مەملەكەت, – دەدى ي.سالجانوۆ.
ساراپشىلار حالىقتىڭ كوشى-قون ماسەلەسىن شەشۋ جولدارىن دا ۇسىندى. نەگىزى حالىقتى وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە كوشىرۋ ستراتەگيالىق باعدارلاماسى بويىنشا 2017-2020 جىلدار ارالىعىندا 40 مىڭ ادامدى كوشىرۋ قاجەتتىگى ايتىلعان ەدى. الايدا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇل باعدارلامامەن 10 مىڭ ادام عانا قونىس اۋدارعان. ساراپشىلار ءاربىر وڭىردە حالىقتى قىزىقتىرىپ, وزىنە تارتاتىنداي باعدارلاما ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايدى. «بۇل ماسەلە مەملەكەتتىك دەڭگەيدە عانا رەتتەلمەيدى, ءار وبلىس, ءار اۋدان باسەكەگە تۇسكەن جاعدايدا شەشىمىن تابادى», دەگەن پىكىردە ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى وڭىرلىك زەرتتەۋلەر ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى نۇربولات قۇرمەت ۇلى.
سونداي-اق مارافون الاڭىنىڭ TED-x فورماتىندا ۇيىمداستىرىلعان موتيۆاتسيالىق دارىسكە وقۋ-اعارتۋ ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك, تسيفرلىق دامۋ جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين, «قازاقستاندىق نيك ۆۋيچيچ» – ءالي تۇرعانبەكوۆ قاتىستى.
TED-x-ءتىڭ العاشقى سپيكەرى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك ماماندىق تاڭداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا جان-جاقتى توقتالدى.
– ەڭبەك نارىعى كۇننەن كۇنگە وزگەرىپ كەلەدى. جاڭا ماماندىقتار پايدا بولىپ جاتىر. ەندى 10-15 جىلدا كەيبىر ماماندىقتار جويىلىپ كەتەدى, كەيبىرىنە سۇرانىس ارتادى. وسىعان وراي ماماندىق تاڭداۋدىڭ قاراپايىم ءۇش فورمۋلاسىمەن بولىسكىم كەلەدى. بىرىنشىدەن, «مەن قانداي سالانى قالايمىن؟ مەنى قانداي سالا قىزىقتىرادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرۋ كەرەك. ەكىنشى – «مەنىڭ قانداي قابىلەتىم بار؟ مەنىڭ قولىمنان نە كەلەدى؟», ءۇشىنشى «ەڭبەك نارىعىنا نە كەرەك؟ سۇرانىس قانداي؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ جاۋابىن زەرتتەۋ كەرەك. وعان Navigator.kz, Enbek.kz سەكىلدى قۇزىرلى مينيسترلىكتەردىڭ جاساعان ونلاين پلاتفورمالارى كومەك بەرەدى. وسىلار ارقىلى ەڭبەك نارىعىن زەرتتەپ, قاجەتتى, وزىڭىزگە جاقىن ماماندىقتى تابۋعا بولادى, – دەدى مينيستر.
س.نۇربەكتىڭ ايتۋىنشا, ءىت-ماماندار (اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك), Big data (اقپاراتپەن جۇمىس ىستەيتىن ينجەنەرلەر), مۇعالىمدەر, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى, كولىك جانە تاسىمالداۋ قىزمەتكەرلەرى, اۋىلشارۋاشىلىق ماماندارىنا سۇرانىس ارتا تۇسەدى.
– ەلىمىزدەگى دەموگرافيالىق وسىمگە بايلانىستى الداعى ۋاقىتتا دا بالاباقشا, مەكتەپتەر سالىنادى, جاڭا نىسانداردى كادرلارمەن قامتۋ ءۇشىن بولاشاقتا 120 مىڭعا جۋىق ۇستاز قاجەت بولادى. سوندىقتان بۇل ماماندىققا قاجەتتىلىك وسپەسە, كەمىمەيدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاجەتتىگىن پاندەميا كەزىندە سەزىندىك. اسىرەسە ەڭبەك نارىعىندا ينفەكتسيونيست, ۆيرۋسولوگ سەكىلدى ماماندار تاپشى. سونداي-اق جاھاندانۋ كەزەڭىندە كولىك تاسىمالى, لوگيستيكا ماماندارى, ينجەنەرلەر ۇلكەن سۇرانىسقا يە, – دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.
سونداي-اق تەلەمارافوندا ەلەكتوراتتىڭ ساياسي بەلسەندىلىگى بويىنشا ساعات سايىن ءباسپاسوز كونفەرەنتسيالارى ۇيىمداستىرىلىپ, حالىقارالىق بايقاۋشىلار, ساراپشىلار, باس پروكۋراتۋرا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى داۋىس بەرۋ بارىسىنا قاتىستى سوڭعى اقپاراتتارمەن ءبولىسىپ وتىردى.
ونلاين مارافوننىڭ وكق الاڭىندا «پارتيالىق ەمەس باقىلاۋ ورتالىعى» رقب توراعاسى تولەگەن قۇنادىلوۆ سايلاۋعا 22 مىڭنان استام ادام بايقاۋشى رەتىندە دايارلىقتان وتكەنىن مالىمدەدى.
– ەلىمىزدە 10 مىڭعا جۋىق اشىق سايلاۋ ۋچاسكەسى بولسا, بارلىعىندا بايقاۋشىلار تاڭعى ساعات التىدان باستاپ, زاڭناماعا سايكەس ءوز جۇمىستارىن اتقاردى. جالپى العاندا, وسى ناۋقانعا 22 مىڭنان استام ادامدى بايقاۋشى رەتىندە دايىندادىق. ولارعا ۇزدىك الەمدىك تاجىريبە نەگىزىندە, ۇزدىك ستاندارتتار, زاڭنامالار شەڭبەرىندە 400-گە جۋىق وفلاين جانە ونلاين فورماتتا وقىتۋ جۇرگىزدىك, – دەدى ت.قۇنادىلوۆ. ال «ەكسپرەسس-كامەرا» الاڭىندا 1500-دەن استام قوناق باق وكىلدەرىنىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
