ءبىر كوشتىڭ تاريحى

باتىس قازاقستان وبلىسىندا وسى تاريحتى قاۋزاپ, «كاپۋستين يار» اسكەري پوليگونى: قازاق دەپورتاتسياسى» اتتى جيناق شىعارعان عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقتىلى بورانباەۆانىڭ ايتۋىنشا, كاپۋستان يار يادرولىق سىناق پوليگونىن اشۋ تۋرالى بۇي­رىققا ستالين 1951 جىلدىڭ ناۋ­رىز ايىندا قول قويعان. وسىلاي­شا, پوليگون اۋماعىندا قالاتىن وردا اۋدانىنداعى 175, جاڭاقالا اۋدانىنداعى 125 ۇجىمشار تارا­تىل­عان. ەكى اۋىل گۋرەۆ وبلى­سىنا قوسىلعان. تاراتىلعان كولحوز­داردىڭ باتىس قازاقستان وبلى­سى­نىڭ بىرنەشە اۋدانىنا, ال وردا اۋدانىنان 774 تۇرعىن 1952 جىلى 11 شىلدەدە وڭتۇستىك قازاقستانعا جونەلتىلگەن.

بۇل ۇلكەن تراگەديا بولاتىن. ايگىلى يساتاي مەن ماحامبەتكە, قۇر­مانعازى مەن ديناعا تۋعان جەر, اتامەكەن بولعان قاسيەتتى قۇم نا­رىن كۇشپەن بوساتىلدى. ەل تۋعان جەرىنەن ەڭىرەپ كوشتى. بۇ­گىندە سول قارالى كەرۋەننىڭ, جىلاۋلى كوش­تىڭ كۋاگەرلەرى ساۋساقپەن سانار­لىق قانا قالدى. بىراق اتامەكەنى­نەن ەرىكسىز اجىراعان اعا بۋىن­نىڭ قانىنداعى قىزۋ, ساناسىنداعى ساعىنىش كەيىن­گى ۇرپاقتىڭ جۇرە­گىنە دە جاتتالىپ قالعانداي.

بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ – جا­قىن­دا باتىس قازاقستان وبلى­سى قازتالوۆ اۋدانىنا قا­راس­تى قاراوبا اۋىلىندا جانتە­بىرەن­تەر­لىك جيىن ءوتتى. 1952 جىلى قۇم نارىننىڭ قوينىنان, بۇرىنعى جاڭا­قالا اۋدانى ۇمتىل اۋىل كەڭەسىنە قاراستى امانگەلدى كول­حوزىنان ەرىكسىز كوشىرىلىپ, قارا­وباعا قونىستاندىرىلعان حا­لىق­تىڭ ۇرپاقتارى جاز بويى ۇيىم­دا­سىپ, بىرنەشە تاعىلىمدى ءىس-شارا وتكىزدى. وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن بولعان وقيعانى سوۆەتتىك يدەولوگيا دا, ۋاقىت تابى ادا قان­شا جاسىرعانىمەن, تاريح توزاڭى­نان ارشىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-زارىن الىپ شىقتى. وسى باستاما­شىل توپتىڭ سەركەلەرىنىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وڭىرىندە تالاي لاۋا­زىمدى قىزمەت اتقارعان ەل اعاسى نا­سىپقالي يمانعالي ۇلى 1952 جىلى نارىننان ەرىكسىز كوشىرىل­گەن حالىقتى سوۆەتتىك رەپرەسسيا قۇر­باندارى قاتارىنا جاتۋى قا­جەت­تىگىن ايتادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ابدەن دۇرىس تالاپ. بۇگىن بولماسا دا, ەرتەڭ بۇل تاريح تولىق اشىلادى. اسكەري پوليگوننىڭ الەگىنەن ويران بولعان اۋىلداردىڭ تاعدىرى ءالى-اق شىنايى باعاسىن الادى.

قاراوبا اۋىلىنىڭ قارتتارى, قارالى كوشتىڭ كوزى ءتىرى كۋاگەرلەرى كارىم قاراعويشين, ءناسيبوللا عۇ­باشەۆ, ءنابيدوللا ءماجيتوۆ, قادىرجان عازيزوۆ, تەمىربولات ابدى­عاليەۆ سىندى اقساقالدار 1952 جىلى ءجاسوسپىرىم بالا بولسا دا, كوپ جايتتى ەسكە ساقتاپ قال­عان. بۇگىندە بارىمەن ءبولىسىپ, سوناۋ قۇم قويناۋىندا قالعان اتا­جۇرتقا دەگەن ساعىنىش پەن ما­حابباتتى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرە بەرىپتى. سودان دا بولار, بيىل قاراوبا اۋىلىنىڭ جاس-كارىسىنەن قۇرالعان بىرنەشە ەكس­پەديتسيا نارىن قۇمىنا ارنايى ساپار شەگىپتى. ول جاقتاعى اتا-بابا قورىمدارىن ىزدەپ تاۋىپ, ەلدىڭ تابانىنا – بۇرىنعى امانگەلدى كولحوزىنىڭ ورنىنا ەسكەرتكىش بەلگى ورناتقان. ودان كەيىن قازىرگى قونىس – قاراوبا اۋى­لىندا «تاريحقا تاعزىم» اتتى اللەياسى اشىلعان. اۋىلدىق ما­دەنيەت ءۇيىنىڭ اۋلاسىندا ورنالاس­قان بۇل مۇيىستە سۋبۇرقاق, كوشە شامدارى ورناتىلىپ, ورنەكتاس توسەلگەن. جالپى, اللەيانى اباتتاندىرۋ جۇمىسى ساپالى جۇرگىزىلگەن. «الداعى جىلى وسى جەرگە جاڭا­قالا اۋدانىنداعى №12 اۋىلدان قاراوباعا كوشىپ كەلگەندەردىڭ ەسىمدەرىن جازىپ قويماقپىز. ءبىزدىڭ ەسەبىمىزشە, 1952 جىلى وسى جەرگە 120-عا جۋىق وتباسى كوشىرىلگەن ەكەن», دەيدى قاراوبا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى جالعاس سۇندەتوۆ.

ايتا كەتەيىك, «تاريحقا تاعزىم» اللەياسىن جاساقتاپ, اباتتاندىرۋعا 5 ملن تەڭگەنىڭ ۇستىندە قاراجات جۇم­سالىپتى. بىراق بۇل قارجىنى تو­لىعىمەن حالىق ءوزى كوتەرىپ العان.

قاراوبالىقتاردىڭ ۇيىم­شى­لى­عى ءار ىسىنەن كورىنىپ تۇرادى ەكەن. وبلىس ورتالىعىنان دا, اۋدان­ ورتالىعىنان دا شالعاي جات­­قان, اسفالت جولى جوق ەلدى مە­كەن بولسا دا, شارۋاسىن شاشىرات­پاي, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ۇستاپ وتىرعان اۋىل ازاماتتارىنا ريزا بولدىق. ايگىلى عۇمار قاراشتىڭ ەسىمىن يە­لەنگەن قاراوبا مەكتەپ گيمنازياسى – 1996 جىلى ەلىمىز بويىنشا اۋىلدىق جەردە اشىلعان ال­عاش­قى گيمنازيانىڭ ءبىرى ەكەن. جىل سايىنعى جەتىستىكتەرى بولەك ما­قالاعا جۇك بولارلىق. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان اتاۋلى ءىس-شارا دا مەكتەپ ءومىرىن اينالىپ وتپەگەن. مەكتەپتە 1952 جىلعى وقيعا تۋرالى تاربيە ساعاتتارى وتكىزىلىپ, بەينەروليكتەر شىعارىلعان. وقۋشىلار اراسىندا «تۋعان جەر» تاقىرىبىنا سۋرەت بايقاۋى, «تۋعان جەرىم تاماشا» اتتى ەسسە بايقاۋى ۇيىم­داستىرىلعان. مۇنىڭ ءبارى جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىندا 70 جىل بۇ­رىنعى جوسىقسىز وقيعانىڭ ۇمى­تىلماي ساقتالۋىنا سەبەپ.

ءار ءىستىڭ باسى-قاسىندا ۋاقى­تى مەن كۇش-جىگەرىن, ماحابباتىن سالىپ قىزمەت قىلاتىن ازامات­تار بولادى. قاراوبا اۋىلىندا ات­قارىلعان تاعىلىمدى ءىس-شا­را­لاردىڭ سىرتىندا اۋىل ازامات­تا­رى, ءارتۇرلى كاسىپ يەلەرى نۇر­لى­­عالي ساعىنعالي ۇلى, رۋسلان جۇ­ماعۇلوۆ, رىستى قايساعا­­­ليە­ۆا سىندى جانكەشتى جاندار ءجۇر ەكەن. اۋىل مەكتەبىندە ۇيىم­داس­تى­رىل­عان شاعىن مۋزەيدەن اۋىل تاري­حىنا دەگەن ىستىق ما­حابباتتى سەزىندىك. ال ارداگەر ۇستاز, تاريحشى مۇعالىم رىستى جۇنىس­قىزىنىڭ «ساعىندىرعان سا­عىم قۇم» اتتى جيناعى ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وقيعانىڭ ءتۇپ قازىعى, ج ۇلىن-جۇيەسى دەسە دە بولعانداي. قا­راپايىم اۋىل مۇعالىمى 70 جىل بۇرىنعى وقيعانى ابدەن زەرتتەپ, كۋاگەرلەردىڭ ەستەلىگىن جيناقتاپ, ءار ءسوزىن ارحيۆ قۇجاتتارىمەن بەكى­تىپ قويىپتى. ازىرشە قولداعى پرين­تەردەن شىعارىلىپ, قولدان تۇپ­تەلگەن كىتاپشا ءسال-ءپال وڭدەپ, كاسىبي باسپاحانادان باسىلسا, تو­لىققاندى عىلىمي ەڭبەككە اينال­عالى تۇر.

قاراوبا اۋىلىنداعى كەشەندى ءىس-شا­رالاردىڭ نۇكتەسىن «ساعىن­دىر­عان ساعىم قۇم» اتتى عىلىمي-تاعىلىمدىق كونفەرەنتسيا قوي­دى. شاعىن اۋىل كلۋبىندا وت­كەن جيىنعا حالىق كوپ جينالدى. جيىنعا اۋدان ورتالىعىنان ار­نايى كەلگەن ساعيت سادىقوۆ اتىن­داعى اۋداندىق مادەني-دەمالىس ور­تالىعىنىڭ جاس ارتىستەرى «سا­عىن­دىرعان ساعىم قۇم» اتتى قويى­لىم­دى ساحنالادى.

كونفەرەنتسيا بارىسىندا­ «قۇر­مەت» وردەنىنىڭ يەگەرى, قاز­­تالوۆ جانە جانىبەك اۋدان­دا­رىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نا­سىپقالي يمان­عالي ۇلى جاڭا­قالا­لىق ول­كە­تانۋشى تىنىشتىق وتەش­قا­ليەۆ دەپورتاتسيا تاقىرىبىندا بايانداما جاساپ, 70 جىل بۇرىنعى وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارى تۋرالى ءسوز قوزعادى. كونفەرەنتسيانىڭ تاعى ءبىر قوناعى ءاليحان دەكارت ۇلى وسى وقيعاعا قۇقىقتىق باعا بەرۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس ايتتى. جيىنعا قاتىسقان قازتالوۆ اۋدانى اكىمى رۇستەم زۇلقاشەۆ «وتكەن ءومىر – ءبىز ءۇشىن ۇلگى-ونەگە, ءتالىم-تاربيە. تاريحي-مادەني ءىس-شارالار كوپتەپ ۇيىمداستىرىلىپ, قاريالارىمىز جاستارعا ءجيى اقىل-كەڭەسىن ايتىپ وتىرسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەگەن تىلەگىن ايتتى. وسى ءىس-شاراعا كومەك قولىن سوزعان كاسىپكەرلەر, اۋىل ازاماتتارى العىس حاتتارعا يە بولدى. ءىس-شارانىڭ سوڭى اتا-بابا رۋحىنا باعىشتالعان اسقا, سوڭىنان دالا قىزىقتارىنا ۇلاستى.

شاعىن عانا قاراوبا اۋىلىن­دا تاعىلىمدى ءىس-شاراعا قاتىسىپ, تۇ­شىنىپ قالعانىمىزدى جاسىر­ماي­مىز. سوڭعى كەزدە باي­قاپ ءجۇرمىز, ءار اۋىل ءوز تاريحىن تۇگەندەپ, جەكە جيناق شىعارۋى ءۇردىس الىپ كەلەدى. جانە بۇل باستاما تومەننەن, سول اۋىل ازاماتتارىنىڭ تاراپىنان باستالعانىمەن دە قۇندى. وتكەنسىز بولاشاق جوق, ەل تاريحى جەكەلەگەن ەلدى مەكەندەردىڭ تاريحىنان قۇرالادى. جەكەلەگەن ادامدار­دىڭ تاعدىرى قوعام قۇبىلىسىن ايقىنداپ تۇرادى. سوندىقتان 70 جىل بۇرىنعى تاريحتى تۇگەندەپ, ۇلكەن ماسەلە كوتەرىپ, تاعىلىمدى ءىس-شارا وتكىزگەن قاراوبا حالقىنا مىڭ العىس ايتامىز.

باتىس قازاقستان وبلىسى