كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
شىعىن كولەمى – 15 ملرد تەڭگە
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى جولداۋىندا: «ينتەرنەت جəنە تەلەفون ارقىلى جاسالاتىن الاياقتىق əرەكەتتەرگە ايرىقشا نازار اۋدارۋ كەرەك. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مۇنداي قاتەرلەردى انىقتاپ, قىلمىسكەرلەردى قۇرىقتاۋ ءۇشىن اقپاراتتىق-ساراپتاما جۇمىسىن كۇشەيتۋى قاجەت. سونداي-اق ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق جəنە قارجىلىق ساۋاتىن جۇيەلى تۇردە ارتتىرعان ءجون», دەدى. پرەزيدەنتتىڭ ءوزى بۇل ماسەلەگە نازار اۋدارسا, جاعدايدىڭ قانشالىقتى ۋشىعىپ تۇرعانىن پايىمداي بەرىڭىز.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كريمينالدىق پوليتسيا دەپارتامەنتى كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعى باستىعىنىڭ ورىنباسارى رۇستەم دۇيسەتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ازاماتتاردىڭ اقشاسىن الداۋ جولىمەن زاڭسىز يەمدەنۋ – قىلمىستاردىڭ ەڭ كوپ تاراعان تۇرىنە اينالعان.
– ينتەرنەت الاياقتىقتىڭ ورشۋىنە پاندەميا كەزىندەگى شەكتەۋ شارالارى ەرەكشە اسەر ەتتى. سول كەزدە تۇتىنۋشى حالىق ونلاين قىزمەت كورسەتۋ تۇرلەرىنە جۇگىندى, تاۋارلاردى ينتەرنەت ارقىلى ساتىپ الا باستادى. سايكەسىنشە, بانكتەردىڭ قىزمەت كورسەتۋى بارىنشا تسيفرلىق فورماتقا كوشتى. ونلاين قارىزدار مەن ەلەكتروندى اقشا اۋدارۋلار كوبەيدى. قازىر ءاربىر ازاماتتىڭ قولىنداعى تەلەفوندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ ءموبيلدى قوسىمشالارى بار. تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى وسى ءموبيلدى قوسىمشالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن ۇرلىقتاردىڭ وسۋىنە اكەپ سوقتى, – دەيدى ءىىم وكىلى.
كيبەرقىلمىسقا قارسى كۇرەس ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ قاراجاتىن الداۋ جولىمەن زاڭسىز يەمدەنۋ – جالعىز ءبىزدىڭ ەلدە ەمەس, بۇكىل الەمدە بەلەڭ العان وزەكتى ماسەلە.
– الاياقتار ازاماتتاردى الداۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالداردى قولدانادى. سول سەبەپتى قىلمىس سانى جىلدان-جىلعا كوبەيۋدە. تىركەلگەن ىستەردى سارالاپ كورگەندە, الاياقتار ابونەنتتىك ءنومىردى اۋىستىرۋعا ارنالعان ارنايى سەرۆيستەردى (باعدارلامالىق جاساقتاما) بەلسەندى پايدالاناتىنى بايقالعان. ياعني باعدارلامالىق جاساقتامانىڭ كومەگىمەن شىنايى ابونەنتتىك ءنومىردى وزگەرتىپ, جىمىسقى ارەكەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدا. الەۋمەتتىك ينجەنەريا ادىستەرىن قولدانا وتىرىپ, الاياقتار شوتتاعى كۇدىكتى وپەراتسيالار نەمەسە نەسيە الۋ ارەكەتى تۋرالى حابارلايدى. ولار كوبىنە وزدەرىن بانكتىڭ قاۋىپسىزدىك قىزمەتى, پوليتسيا نەمەسە پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرىپ, بانكتىڭ جوسىقسىز قىزمەتكەرلەرىن ۇستاۋ بويىنشا ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن حابارلايدى. اقشانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردى شوتتاعى نەمەسە دەپوزيتتەگى اقشانى قاۋىپسىز «ساقتاندىرۋ» شوتىنا اۋدارۋعا كوندىرەدى, – دەيدى رۇستەم دۇيسەتاەۆ.
جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدە ينتەرنەت الاياقتىق بويىنشا 17,5 مىڭ قىلمىس تىركەلىپ, تۇرعىندارعا 15 ملرد تەڭگە كولەمىندە شىعىن كەلگەن. تىعىرىققا تىرەلگەندەردى اڭگىمەگە تارتساڭ, كوبىنىڭ ماسەلەسى شاعىن قارجى ۇيىمدارىمەن بايلانىستى. الاياقتار بىرنەشە نەسيە رەسىمدەپ, قولىنا ۇستاپ كورمەگەن اقشانى مويىنىنا ءىلىپ بەرگەن. ايتپەسە, نارىق قىسپاققا العاندا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ ەسەپشوتىندا ميلليونداپ قاراجات جاتقان جوق. مۇنداي جاعدايعا كوبىنە زەينەتكەرلەر تاپ بولادى. الاياقتار وزدەرىن بانك قىزمەتكەرلەرى رەتىندە تانىستىرىپ, «ەسەپشوتىڭىزداعى قاراجاتتى الاياقتار شەشىپ الايىن دەپ جاتىر» دەپ قارا بۇلتتى ءتوندىرىپ, قارتتاردى قاپى قالدىرىپ جاتادى. ءاپ-ساتتە الدانىپ, سان سوعىپ جۇرگەن جاستار دا از ەمەس.
جول كارتاسى ىسكە قوسىلدى
«جۇرت اراسىندا الاياقتاردى «اياعىنان شالۋ» ءۇشىن جازانى كۇشەيتۋ كەرەك» دەگەن ۇسىنىس ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 190-بابىنىڭ 2-بولىگى 4-تارماعىنا سايكەس, اقپاراتتىق جۇيەنى پايدالانۋشىنى الداۋ نەمەسە سەنىمىن تەرىس پايدالانۋ ارقىلى جاسالعان الاياقتىق 4 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا نەمەسە ايىپپۇل (4 مىڭ اەك) سالۋدى كوزدەيدى. قىلمىس توپ قۇرامىندا نەمەسە اسا ءىرى مولشەردە جاسالعان جاعدايدا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان.
– ينتەرنەت الاياقتىققا قارسى ءىس-قيمىل بويىنشا مىندەتتەردى ءتيىمدى شەشۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى 2021-2022 جىلدارعا ارنالعان ۆەدومستۆوارالىق باعدارلامانى جانە الاياقتار مەن قارجى پيراميدالارىمەن كۇرەسۋ بويىنشا جول كارتاسىن ىسكە قوستى. ونى ىسكە اسىرۋ جوسپارى ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە پروفيلاكتيكالىق سيپاتتاعى ءىس-شارالاردى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ورگاندار, بانك مەكەمەلەرى, بايلانىس وپەراتورلارى جانە تاعى باسقا ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى قامتيدى.
بۇگىندە وڭىرلەردە كيبەرقىلمىستى تەرگەيتىن مامانداندىرىلعان جەدەل تەرگەۋ توبى قۇرىلدى. رەسپۋبليكا بويىنشا جەدەل ىزدەستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. ماسەلەن, 26-28 ماۋسىم ارالىعىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىن قامتىعان «انتي-فرود» جەدەل پروفيلاكتيكالىق ءىس-شاراسى ۇيىمداستىرىلدى. ناتيجەسىندە 303 قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلىپ, بۇرىن جاسالعان 457 قىلمىس اشىلدى, 254 ادام ۇستالدى. اقپاراتتىق جۇيەلەردى پايدالانۋشىلارعا قاتىستى 2 جانە ودان دا كوپ الاياقتىق جاساعانى ءۇشىن وسىنداي 39 ادام قۇرىققا ءتۇستى. قابىلدانعان شارالار ناتيجەسىندە 8 ايدا اتالعان قىلمىس ءتۇرى 12,3 پايىزعا قىسقارسا (15 439-دان 13 534-كە دەيىن), ال اياقتالعان قىلمىستى ىستەر 5 پايىزعا وسكەن (2 369-دەن 2 472-گە دەيىن).
ارينە, كيبەرقىلمىسپەن كۇرەسۋدە ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزدىڭ دە جوعارى بىلىكتىلىگى باستى نازاردا. حالىقارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەردى ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە شەت ەلدەردە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ جاسالاتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ مەن ولاردى اشۋدىڭ جاڭا ادىستەمەلەرى نەگىزىندە ماماندار ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ ءجۇر. مىسالى, 2022 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا رەسەي ءىىم جوعارى وقۋ ورىندارىندا 68 پوليتسيا قىزمەتكەرى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنان ءوتتى, سونىمەن قاتار قاشىقتان ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى قىزمەتكەرلەرىمىز شەبەرلىكتەرىن شىڭداۋدا, – دەيدى ر.دۇيسەتاەۆ.
قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق قاجەت
جاسىراتىنى جوق, ينتەرنەتتە جارناماسى جارقىراپ تۇرعان تاۋارلاردى كورگەندە, قاي-قايسىمىز دا ونى ساتىپ الۋعا قۇلشىنامىز. مۇنداي جاعدايدا, ەڭ بىرىنشىدەن, سول تاۋار الاتىن سايت قانداي سايت, جالعان ەمەس پە, سونى انىقتاۋعا تىرىسۋ كەرەك. ونىڭ مەكەنجايى, تەلەفوندارى بار ما – وسى مالىمەتتەرگە ءمان بەرۋ اسا ماڭىزدى. ەگەر بولىپ جاتسا, سايتقا حابارلاسىپ, ساتۋشىسىمەن سويلەسۋ قاجەت. وسى سايتتا بۇل تاۋاردى بۇرىن العان ادامداردىڭ پىكىرلەرى بار ما, ولار نە دەيدى, وسىعان دا نازار اۋدارعان ارتىقتىق ەتپەيدى. وسىنداي جان-جاقتى اقپاراتتاردى انىقتاپ العاننان كەيىن عانا اقشانى تولەۋگە بولادى.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ءاربىر ينتەرنەتكە قوسىلعان كومپيۋتەردە, پلانشەتتە ۆيرۋسقا قارسى باعدارلامالار مىندەتتى تۇردە بولعانى دۇرىس. ويتكەنى ول سىزگە قاجەتسىز, كۇماندى, ءسىزدىڭ باعدارلامالارىڭىزعا تىكەلەي زيان كەلتىرەتىن بوتەن فايلداردى تەز انىقتاپ, ءبارىن ءوزى-اق جويىپ وتىرادى نەمەسە سىزدەن سۇراپ وتىرادى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, بانكتەر بولسىن, قۇقىق قورعاۋ ورىندارى بولسىن, ەش ۋاقىتتا سىزگە تەلەفونمەن حابارلاسىپ نەمەسە مەسسەندجەرمەن جازىپ, لوگين, پارول سەكىلدى قۇپيا مالىمەتتەردى سۇرامايدى. تىپتەن, قاجەت بولعان جاعدايدا, بانك قىزمەتكەرى سىزگە حابارلاسىپ, بار ماسەلەنى ناقتىلاۋ ءۇشىن ء«بىزدىڭ كەز كەلگەن بولىمشەمىزگە كەلىپ كەتىڭىز» دەپ ءوتىنۋى مۇمكىن. سەبەبى تەلەفون ارقىلى ونداي ماسەلەلەر شەشىلمەيدى. وسىنى ۇمىتپايىق.
ينتەرنەت الاياقتاردىڭ قۇرىعىنا تۇسپەۋ ءۇشىن جەكە قۇجاتتاعى جانە بانك كارتاسىنداعى مالىمەتتەردى, اۋدارىمدار تۋرالى كۆيتانتسيالاردى, كودتار مەن كود سوزدەردى وڭدى-سولدى تاراتۋعا جول بەرمەۋ كەرەك. جەكە دەرەكتەردى تەكسەرىلمەگەن سايتتار مەن باسقا دا جەلىلەردەگى «كارتا ءنومىرىن ەنگىزىڭىز» دەگەن ورىندارعا جازۋعا بولمايدى. ينتەرنەتتەن قوسىمشالاردى جۇكتەۋ ءۇشىن تەك App Store مەن Play Market-ءتى پايدالانۋ كەرەك, كۇماندى سىلتەمەلەردى باسىپ, تەلەفونعا قوسىمشا جۇكتەۋدەن ساق بولۋ قاجەت. تولەم جاساۋ ءۇشىن كارتانىڭ 16 سانى جەتكىلىكتى. ال CVV-كود, كود ءسوز, جسن جانە باسقا دا دەرەكتەردى سۇراپ جاتسا, الاياقتار بولۋى مۇمكىن.
بۇگىندە الاياقتار قولداناتىن الەۋمەتتىك جەلىلەر اراسىندا قازاقستاندا Telegram مەسسەندجەرى الدىڭعى قاتارعا شىققان. ءيا, سوڭعى ۋاقىتتا وزگە ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى اككاۋنتىن پايدالانىپ, قارجىلاي كومەك سۇرايتىن الاياقتاردىڭ ارەكەتى كۇشەيىپ كەتتى. مۇنداي الاياقتىقتىڭ قۇرباندارى كوبەيگەن. بۇعان دەيىن تانىمال تۇلعالاردىڭ, الەۋمەتتىك جەلى بەلسەندىلەرىنىڭ جالعان اككاۋنتتارىن جاساۋ ارقىلى ازاماتتاردان اقشا سۇراۋ ءجيى كەزدەسسە, ەندى الاياقتار قاراپايىم ازاماتتارعا دا كوشكەن. الاياقتىق سحەماسى قاراپايىم: كەز كەلگەن ادامنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە جالعان اككاۋنتى جاسالادى. سول ارقىلى ونىڭ جاقىن تۋىستارىنا, دوستارىنا نە وزگە تانىستارىنا حات جازۋ ارقىلى بەلگىلى ءبىر بانك كارتاسىنا اقشا اۋدارۋدى سۇرايدى. مۇنداي دەرەكتەر, اسىرەسە, Telegram مەسسەندجەرىن پايدالانۋشىلار اراسىندا جيىلەگەن.
KZ-CERT كومپيۋتەرلىك ينتسيدەنتتەرگە ارەكەت ەتۋ قىزمەتىنىڭ ماماندارى شابۋىلعا ۇشىراعانداردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردە بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاماعانىن, سونداي-اق, بايلانىس دەرەكتەرىنىڭ ەركىن تارالىپ كەتكەنىن ايتىپ وتىر. وسى ورايدا ينتەرنەت الاياقتارىنان ساقتانۋ ءۇشىن KZ-CERT قىزمەتى كەلەسى كەڭەستەي ۇسىنادى:
– ينتەرنەت جۇيەسى ارقىلى كەلگەن سىلتەمە بويىنشا وتكەن كەزدە مەكەنجاي جولىنا, ياعني, دومەننىڭ دۇرىستىعىنا, اكتسيا جۇرگىزەتىن ۇيىمنىڭ نە كومپانيانىڭ رەسمي اتاۋىنداعى ارتىق سيمۆولدارعا نازار اۋدارۋ كەرەك.
– الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ءوز ءپروفيلىڭىزدىڭ دەربەستىگىن باپتاۋلاردا بايلانىس دەرەكتەرىن (قىزمەتتىك جانە جەكە تەلەفون ءنومىرى) كوپشىلىككە قولجەتىمدى ەتپەگەن دۇرىس. موبيلدىك ءنومىردى (بيزنەس-اككاۋنت) كورسەتۋ قاجەت بولعان جاعدايدا, جەكە جانە جۇمىس نومىرلەرىن ءبولۋ قاجەت, ياعني, جەكە ءنومىردى تۋىستارمەن جانە جاقىندارمەن بايلانىسۋ ءۇشىن عانا پايدالانعان دۇرىس.
– ەسەپتىك دەرەكتەرىڭىزدى ۇنەمى تەكسەرىپ, كوپ فاكتورلى اۋتەنتيفيكاتسيا پايدالانىلاتىن سەنىمدى پارولدەردى قولدانىڭىز.
– براۋزەردە, وپەراتسيالىق جۇيەدە جانە موبيلدىك قۇرىلعىلاردا پايدا بولاتىن ءتۇرلى تەرەزەلەر مەن حابارلامالارعا قاتىستى اباي بولىڭىزدار.
– بانك كارتاڭىزدىڭ دەرەكتەرىن ساقتاپ, كارتانىڭ سىرتقى جاعىنداعى 3 ساندى CVV/CVC-كودىن ەشكىمگە ايتپاڭىز. سونداي-اق بانكتەن كەلىپ تۇسەتىن SMS-كودتى ەشبىر جاعدايدا بەيتانىس جاندارعا حابارلاماڭىز.
– ينتەرنەتكە قول جەتكىزۋدىڭ اشىق قوعامدىق Wi-Fi-نۇكتەلەرىنە سەنبەڭىز, سونىمەن قاتار ءوز اۋتەنتيفيكاتسيالىق دەرەكتەرىڭىزدى قورعالماعان سىمسىز جەلىلەر ارقىلى ەنگىزبەۋگە تىرىسىڭىز.
– بوپسالاۋشىلاردىڭ تەلەفون بويىنشا تالاپتارىن ورىنداماڭىز, ال ەگەر ءسىز ينتەرنەت-الاياقتاردىڭ قۇربانى بولساڭىز ەڭ جاقىن پوليتسيا بولىمىنە نەمەسە 102 تەلەفونى ارقىلى دەرەۋ جۇگىنىڭىز.
ينتەرنەت الاياقتارىنا الدانۋ-الدانباۋ – ءوز قولىڭىزدا. قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا بار قارجىڭىزدان ايىرىلىپ قالماۋ ءۇشىن قۇقىقتىق ساۋاتتى ارتتىرىپ وتىرۋ دا ارتىقتىق ەتپەيدى
