– ءمۇسىلىم مىرزا, جاقىندا «مالىك جاپپاسباەۆتىڭ مۋزىكا مۇراسى» اتتى كىتابىڭىز جارىق كوردى. قازاق مۋزىكا تاريحىندا زەردەلەنبەگەن تىڭ تاقىرىپقا تۇرەن سالىپ, عىلىمي دەرەكتەردى مۇراعاتتان تىرنەكتەپ تاۋىپ, وقىرمانعا اۋقىمدى ەڭبەك ۇسىندىڭىز. عىلىمي ەڭبەگىڭىزدىڭ قۇندىلىعى جونىندە ايتىپ بەرسەڭىز؟
– جوسپار-جوباسىن جازىپ, سىزىپ بەرگەن شەڭبەر ىشىندە شىعارماشىلىق جۇمىس ىستەۋگە ماجبۇرلەگەن كەڭەس كەزەڭىندە, ادەبيەتپەن بىرگە ونەر دە ساياسي ۇستانىمعا باعىنىپ, يدەولوگيانىڭ قۋاتتى قۇرالى بولدى. دەگەنمەن, ەركىن كوسىلە الماسا دا, كەشەگى ۇلتتىڭ مۋزىكا ونەرىن ورگە سۇيرەگەن شاعىن توپتىڭ ىشىندە ەلىنىڭ ارمان-اڭسارى مەن زار-مۇڭىن كوركەم قۇندىلىق ارقىلى كوتەرىپ, رۋحىن جاسىتپاۋعا كۇش سالعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى – كۇيشى, كومپوزيتور, ديريجەر مالىك جاپپاسباەۆ ەدى. مايدانگەر مۋزىكانتتىڭ مۇراسى تۋرالى بيىل جارىق كورگەن كىتاپتا وسى ساۋالعا قاتىستى تۇيتكىلدى ماسەلەنىڭ جاۋابىن تارقاتۋعا تىرىستىم. مايدان دالاسىندا 28 جاسىندا قازا تاپقان جاۋىنگەر م.جاپپاسباەۆتىڭ تۋعان ەلى مەن جەرىنە ارناعان تۋىندىلارى اراسىندا «كوسەم ءۇشىن – ەل ءۇشىن» دەپ كەلەتىن ءماتىننىڭ بولۋى زاڭدى جانە ونى سىزىپ تاستاۋعا ەشكىمنىڭ حاقىسى جوق. ويتكەنى ولەڭنىڭ ءسوزى ەسكىرگەنمەن, قۇرىلىمى قىزىق, اۋەنى ادەمى. اندە ماعىنا, ارنا بولماسا, عاسىر باسىندا قازاق جەرىنە كەلىپ مۋزىكالىق ساۋاتىمىزدى اشقان, كاسىبي ونەردىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن لاتيف حاميدي, سەرگەي شابەلسكي سەكىلدى مۋزىكانتتار بۇل اۋەندەردى حاتقا ءتۇسىرىپ, حورعا لايىقتاپ, بار ىقىلاسىمەن كىرىسپەس ەدى. اقىندارعا ءوتىنىش ايتىپ, جاڭا ءماتىن جازدىرۋدىڭ وسىنداي ءمانى بولاتىن. راس, ءاندى سول ماتىنمەن بۇگىن ايتا المايمىز. سوندىقتان انگە ءسوز جازىپ جۇرگەن, تاجىريبەسى مول اقىندارعا كومپوزيتوردىڭ بىرنەشە ءانىنىڭ ءسوزىن قايتا جازدىرۋدى ءجون كوردىم. جاڭا ماتىنمەن بىرنەشە كونتسەرتتە ورىندالدى, تىڭداۋشى حالىق تا جىلى قابىلدادى. بۇل ەڭبەكتىڭ ەرەكشەلىگى, كىتاپقا ءاننىڭ ەكى نۇسقاسىن قاتار جاريالاندى. سوزىنە وزگەرىس ەنگەن ءماتىننىڭ ماعىناسىنا نۇقسان كەلگەن جوق, كەرىسىنشە, ەكىنشى تىنىسى اشىلدى.
– مالىك جاپپاسباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى ءسىزدى نەسىمەن قىزىقتىردى؟
– تانىس كىسىلەر ء«وزىڭ مالىكتىڭ جاس كۇنىندەگى سۋرەتىنە ۇقسايسىڭ, تۋىسىڭ با؟» دەپ سۇراپ جاتادى. بۇعان قوسا, كومپوزيتوردىڭ كىندىك كەسكەن جەرى قىزىلوردا ءوڭىرى ەكەۋمىزگە ورتاق مەكەن. م.جاپپاسباەۆتىڭ ءومىر تاريحى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەپ جۇرگەن جۇمىسىم, «ە-ە-ە, اتالاس نە اعايىن بولدى عوي» دەگەن تۇسپالدى تۇيىندەي تۇسەتىن سەكىلدى.
ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىمنىڭ تاقىرىبى: «قازاقستانداعى ديريجەرلىك ونەر: قالىپتاسۋ تاريحى مەن دامۋ كەزەڭدەرى» دەپ اتالادى. جالپى, ۇلتتىق مۋزىكادا «ديريجەرلىك ونەر» تۋرالى ءسوز اكادەميك احمەت جۇبانوۆتان باستالادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن ا.جۇبانوۆتىڭ ديريجەرلىك ونەرى ونىڭ باسقا شىعارماشىلىق قىرى مەن قابىلەتىنىڭ تاساسىندا قالىپ كەلەدى. ا.جۇبانوۆ – العاشقى كومپوزيتور, رەكتور ءھام اكادەميك. قاتارلاستارىنىڭ اراسىندا دا, كەيىنگى بۋىن عالىمداردىڭ ىشىندە دە ونىڭ كومپوزيتورلىق ونەرىنە عىلىمي تالداۋ جاساپ, باعا بەرىپ, ساۋاتتى ساراپتاما جاساعان مۋزىكا ماماندارى كوپ بولعانىمەن, ديريجەرلىك ونەرىن دارالاپ كورسەتكەن مامان جوقتىڭ قاسى. كەيبىر عىلىمي-زەرتتەۋلەردە «جۇبانوۆتىڭ كومەكشى ديريجەرلەرى بولدى, مىسالى, مالىك جاپپاسباەۆ...» دەپ جازىلعان. ال ونىڭ تەك اتى-ءجونىن كىتاپتان وقىعانىمىز بولماسا, كىم ەكەنىن تانىپ بىلمەيمىز, تارقاتىپ ايتا المايمىز. تەاتر جانە سيمفونيا وركەسترلەرىنىڭ ديريجەرلەرىن تۇگەندەپ, قولعا تۇسكەن ماتەريالدى شەتىنەن جيناي بەرەتىن ادەتىم بار. ىلگەرىدە ءتامتى يبراگيموۆا دەگەن ءانشى-اكتريسا جاۋىنگەر-كومپوزيتورلاردىڭ مۇراسىن ناسيحاتتاپ, بىرنەشە كىتاپ شىعارعان. وسى كىتاپقا ەنبەگەن ماتەريالدىڭ ءبارىن جۇيەلەپ, قاتتاپ, ارحيۆكە تابىستاپ كەتىپتى. بۇل مۇراعاتپەن جاقىن تانىسىپ شىققاننان كەيىن, مالىك جاپپاسباەۆ تۋرالى دەرەك تولىعىپ, جەكە كىتاپ بولىپ ديسسەرتاتسيادان بۇرىن جارىق كوردى.
– ءوز ءداۋىرىن جىرلاعان ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك», كەيىن كەرەكسىز بولىپ شەتكە ىسىرىلعان شىعارمالار ادەبيەتتە عانا ەمەس, مۋزىكا ونەرىندە دە جەتەرلىك. تاريح قوقىسىنا تاستاي بەرسەك, تالاي تالانتتى اۆتورلاردىڭ شىعارمالارى مۇلدە اتاۋسىز قالاتىن ءتۇرى بار. الايدا ومىرشەڭدىگىن جوعالتتى دەپ ولارعا ۇكىم كەسە الامىز با؟
– كەزىندە اباي اتىنداعى ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ساحناسىندا تىڭ تاقىرىبىندا وراي بىرنەشە اۋقىمدى سپەكتاكل قويىلعان. سونىڭ ءبارىن ساحنانىڭ ءسانىن كەتىرەتىن سىيىقسىز ەدى دەي المايمىز. سول سەكىلدى سوعىس تاقىرىبىنا جازىلعان «جيىرما سەگىز», «تولەگەن توقتاروۆ» دەگەن وپەرالار بولدى. داۋىرىندە بۇل تاقىرىپقا تۋىندى ارناماساڭ, بۇدان كەيىن جازاتىن شىعارماڭنىڭ جارىققا شىعۋ-شىقپاۋى ەكىتالاي ەدى. ارينە, جەرتولەنىڭ سىزىندا سارعايىپ جاتقان دۇنيەلەردىڭ اراسىنان جاقسىسىن ىزدەپ تاۋىپ, سۇرىپتاپ الىپ, قايتا جارىققا شىعارۋعا بولادى. بىراق ول قىرۋار جۇمىس.
جارايدى, ۇلكەن قويىلىمدى قويا تۇرالىق, تەلەۆيزيا قورىندا يەسىز, قاراۋسىز جاتقان مول پارتيتۋرانى قايتەمىز؟ راديو ارقىلى تاراعان اندەردىڭ العاشقى تۇپنۇسقا پارتيتۋراسى وسىندا ساقتالعان. كەزىندە سول تەلەۆيزيادا ەسترادا جانە سيمفونيا وركەسترى جۇمىس ىستەدى, راديو جانىندا حالىق اسپاپتار وركەسترى بولدى, ال سول كەزدە جينالعان نوتالاردى وينايتىن وركەستر بۇگىن جوق. وركەستر جوق جەردە ونى كىم پايدالانادى؟ شاڭ باسىپ, ىزدەۋسىز جاتقان مۋزىكا مۇرالارىنىڭ ءبىر پاراعىنا دا نۇقسان كەلتىرمەي, مەملەكەتتىك ارحيۆكە وتكىزۋ كەرەك. ىزدەگەن ادام سول جەردەن تاپسىن. قۇندى دۇنيەمىزدىڭ ءبىرى – وسى. قوردالانعان ۇلكەن ماسەلە ەكەنىن بىلە تۇرا, كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعايتىن, قامقور جاناشىردىڭ بار-جوعى تاعى بەلگىسىز. وسى قور جيناقتالعان عيماراتتىڭ ءوزى قاڭتار وقيعاسى كەزىندە وڭباي زارداپ شەكتى. «جوندەۋ جۇرگىزىلەدى» دەپ سىرتىنان مويىن سوزىپ, ۇمىتتەنىپ جۇرگەندە, عيماراتتى ءبىرجولا ءسۇرىپ تاستادى. العاشقى كەلگەن وي: «الگى قور قايدا كەتتى؟». ورتەنگەن جيھاز مەن كومپيۋتەردىڭ ورنى تولار-اۋ, ال مادەني مۇرا مەن مۋزىكا جادىگەرلەرىن قايدا كوشىردى, قالاي كوشىردى؟ بۇل مادەنيەتىمىزدىڭ ماڭىزدى ءبىر بولشەگى, ونەرىمىزدىڭ ونەگەلى ءبىر تاريحى ەدى.
– جاپپاسباەۆتىڭ جيەنى مەيرامگۇل ماحپۋتوۆا ءبىر ەستەلىگىندە «دينا نۇرپەيىسوۆا مالىك جاپپاسباەۆ نوتاعا جازىپ الادى دەگەن قاۋىپپەن ول وتىرعان جەردە كۇي تارتپاعان» دەگەن دەرەك ايتادى...
– مەيرامگۇل اپاي اناسىنان ەستىگەن اڭگىمەسىن ايتتى. اناسى ءسابيرا الماتىدا تۇرعان. بۇلاي بولۋى دا, بولماۋى دا مۇمكىن. ءتىپتى دينا كۇيشى سولاي ايتقان كۇننىڭ وزىندە, بۇل قالىپتى نارسە دەپ ويلايمىن. كىم دە بولسا بەتىنە تايسالماي تۋرا قاراپ, تىكە ايتاتىن, مىنەزدى, ادۋىندى دينا كۇيشى احمەت جۇبانوۆتى وتە-موتە قۇرمەت تۇتقان. احمەتكە عانا سەنگەندىكتەن, باسقا ادامنىڭ جازىپ العانىن قالاماۋى دا مۇمكىن. سوندىقتان دا ونەر ادامىندا بولاتىن مۇنداي مىنەز دينا شەشەيدىڭ دە, مالىك كۇيشىنىڭ دە شەبەرلىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى دەپ ويلامايمىن.
– كىتابىڭىزدا وتكەن عاسىردا ءومىر سۇرگەن بىرقاتار بەيتانىس ديريجەردىڭ اتى اتالادى. دالا ونەرىن وركەندەتۋ جولىندا جان اياماي قىزمەت قىلعان ونەرپازدار تۋرالى بۇگىنگى ۇرپاق حابارسىز. ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىنا قىزىعىپ, قازىنا-قوردى قاۋزايتىن جاس عالىمدار قاتارى نەلىكتەن تولىقپاي جاتىر؟
– احمەت جۇبانوۆتىڭ تالانتتى شاكىرتى بولعان عابدۇلمان ماتوۆ تۋرالى دەرەك ىزدەپ, بيىل باتىس قازاقستان ءوڭىرىن ارالادىم. جانىبەك اۋدانىندا تۋعان عالامات كۇيشى تۋرالى دەرەك از, سوعان قاراماستان ەكى-ءۇش ماقالا جازىپ, رەسپۋبليكالىق بىرنەشە باسىلىمدا جاريالادىم. كوزكورگەندەردىڭ ايتۋىنشا, ءوزى قاتارلاس كۇيشىلەرگە قاراعاندا عابدۇلماننىڭ قارىمى مىقتى, قۋاتى ەرەكشە بولعان. «قۇرمانعازى وركەسترىندە وتكەن 1930 جىلداردىڭ ىشىندە مالىك جاپپاسباەۆ, عابدۇلمان ماتوۆ دەگەن دومبىراشىلار بولدى. ولاردىڭ ورىنداۋشىلىعى ۆيرتۋوزدىق دارەجەدە, سونىمەن قاتار ديريجەرلىك قول سىلتەۋدە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە يە بولدى. ونىڭ سەبەبى, ەكەۋى دە قابىلەتتى ادامدار بولاتىن» دەپ ايگىلى ا.جۇبانوۆتىڭ ءوزى قوس شاكىرتىنىڭ ونەرىن ەڭبەكتەرىندە ەرەكشە اتاپ وتەدى.
عابدۇلمان مەن مالىكتىڭ تاعدىرىندا دا عاجاپ ۇقساستىق بار. اۋەلى قىزىلوردادا وقىپ, اشارشىلىققا بايلانىستى ورالعا, ەلىنە قايتۋعا ءماجبۇر بولعان. سودان سوڭ الماتىعا كەلىپ, سلەتكە قاتىسىپ, ءبىرجولا قالىپ قويعان عابدۇلمان دا 28 جاسىندا مايداندا وپات بولدى. اتى اتالعانىمەن, كۇيشىلەر اراسىندا دا مالىمەت جوققا ءتان. سوندا دا بولسا, ءجۇز جىل بۇرىن قازاق دالاسىندا كۇيشىلىك ونەردى دارىپتەگەن تۇلعا تۋرالى جۇيەلى زەرتتەۋ جۇرگىزۋ كەرەك, الداعى ۋاقىتتا ول تۋرالى كىتاپ جارىققا شىعارۋ ويدا بار. مەن تەك ديريجەرلىك ونەرگە قاتىستى تۇلعالار تۋرالى بايانداپ وتىرمىن. ال انشىلىك, كۇيشىلىك ونەردى قاۋزاي باستاساق, بۇل سالادان دا سيرەك ەستىلەتىن, ءتىپتى اتى ۇمىتىلعان, ۇلت ونەرىن وركەندەتۋدە ۇلەسى زور, تالاي تالانتتى تۇلعانى تاۋىپ الۋعا بولادى. تەك اتى بار, ءبىر-ەكى فوتوسى ساقتالعان, سودان سوڭ مۋزىكا تۋرالى اكادەميالىق جيناقتاردا, اۋدان مەن وبلىس ەنتسيكلوپەديالارىندا اينالىپ جۇرە بەرەتىن بەلگىلى دەرەك. ول شاعىن دەرەكتىڭ ءوزى احمەت جۇبانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن الىنعان. قىرۋار شارۋاسىنىڭ اراسىندا ورايىن تاۋىپ مۋزىكا ونەرىندەگى زامانداستارى تۋرالى جازىپ كەتكەن ءبىر-ەكى اۋىز سويلەم, سونى ءالى مالدانىپ كەلەمىز. ال ولاردىڭ قوڭسى ءوڭىر مەن كورشى ەلگە بارۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرىپ, ءىزىن قۋالاپ, ىندەتىپ ىزدەۋدى جالعاستىرا بەرسەك, ورىنبور, استراحانداعى مۇراعاتتان دا تۇششىمدى دەرەك تابار ما ەدىك.
– ماەسترو, قاي ەلدە بولسا دا, ديريجەر دارا كاسىپ يەسى ەكەنى ايان. مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق ادامداردىڭ كوپشىلىگى ديريجەرلىك كاسىپتىڭ ماڭىزىن تۇسىنبەي جاتادى. سوندىقتان بولار, دەبيۋت جاساعان ديريجەر كورىنسە, ول نازارعا بىردەن ىلىنەدى. ءوزىڭىز ديريجەرلىك ونەردى كەش مەڭگەردىڭىز ەمەس پە؟
– انشىلىك, كومپوزيتورلىق, اسپاپتا ورىنداۋشىلىق ونەر سەكىلدى مۋزىكا سالا-سالاعا ءبولىنىپ, قالىپتاسىپ بولعاننان كەيىن عانا پايدا بولعان جاس ونەر – ديريجەرلىك. مۋزىكانىڭ قالىپتاسقان جانرلارىنىڭ باسىن قوسىپ ورىنداۋ قاجەت كەزدە, البەتتە, وعان جەتەكشى كەرەك بولادى. جاس ونەرگە تالاپتىڭ دا كۇشتى بولاتىنى بەلگىلى. مىسالى, الەمدىك دەڭگەيدەگى تانىمال كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماسىمەن تانىسىپ, ويناپ شىعۋعا ءبىر ءپيانيستىڭ عۇمىرى جەتپەيدى. سوندىقتان ءوزىنىڭ مىنەزىنە, تالعامىنا قاراي ليريكالى نەمەسە ەكپىندى شىعارمالاردان تۇراتىن رەپەرتۋار تاڭدايدى. ال پيانيست كوپ. ءتۇرلى سيپاتتاعى شىعارمالاردان تۇراتىن پيانيست رەپەرتۋارىن ديريجەر جاتقا ءبىلۋى ءتيىس. سول سەكىلدى ۇرمەلى اسپاپتار: فلەيتا, كلارنەت, ترۋبا, ترومبونشىلاردىڭ دا ونەرىن سولاردان كەم بىلمەۋى تالاپ ەتىلەدى. ول از بولسا, ءار اسپاپتىڭ تاريحىن, پايدا بولۋ, قالىپتاسۋ سەكىلدى ەۆوليۋتسيا ساتىلارىن, تەگىن ءبىلۋ دە ديريجەر ءۇشىن مىندەت. ويناپ وتىرعان اسپابىڭنىڭ تاريحى مەن وركەستردە جارىسا-جامىراسا, ورتاق ۇيلەسىممەن وينالىپ جاتقان بۇكىل اسپاپتىڭ تاريحىن ءبىلۋدىڭ ايىرماشىلىعى بار ما؟ ارينە, بار. مۋزىكانتتاردىڭ بىرەۋى مىندەتتى تۇردە شىعارمانىڭ تاريحى, وينالۋ تەحنيكاسى, ءيىرىم-ىرعاعى تۋرالى سۇراق قويادى جانە وقىستان قويىلاتىن سۇراقتاردىڭ سيپاتى دا ءارتۇرلى. ديريجەر سۇراققا بايسالدى, سەنىمدى, جان-جاقتى, باستىسى, ناقتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ديريجەر شىعارمانى تۇتاس كورە بىلەتىن سۇڭعىلا بولۋى كەرەك.
– ديريجەردى ءتۇسى سۋىق, مۋزىكانتتاردى ۋىسىندا ۇستاپ, وركەسترگە قاتال تالاپپەن قارايتىن كەيىپتە ءجيى كورەمىز. ءتىپتى تاريحتا ديكتاتور ديريجەرلەردىڭ دە بولعانى بەلگىلى. ال ءسىزدىڭ مانەرىڭىز مۇلدە كەرەعار...
– ءاربىر ديريجەر قابىلەت-قارىمىنىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيدى. ءبىر قولدىڭ سالاسى بولعانىمەن, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن بەس ساۋساق سەكىلدى, ديريجەرلەر دە ءبىر شىعارمانى ويناعانىمەن, ءبىر-بىرىنە ۇقساۋى شارت ەمەس. بىراق حالىقتىڭ سۇرانىسى, ارىپتەستىڭ تالابىن ەسكەرىپ, ديريجەردىڭ دە ايتارى بولۋ كەرەك. وسى ەكەۋى قاتار ورىلگەندە عانا ديريجەردىڭ ونەرى داميدى. ءيا, داۋىرىندە جۇمىس ءستيلى ايعاي-اتتاننان تۇراتىن ديكتاتور ديريجەرلەر بولدى, بۇگىندە دەموكرات ديريجەرلەر العا شىقتى. ءتىپتى, ديريجەرلەرگە بيلىك بەرگىسى كەلمەيتىن وركەسترلەر بار. ولار ديريجەردى ءوزى تاڭدايدى. ەكى جىلعا عانا كەلىسىم شارت جاساسىپ, ورتاق ءتىل تابىسىپ, بىرگە جۇمىس ىستەي الاتىنىنا كوزى جەتكەندە عانا, ەڭبەك شارتىن ۇزارتۋعا كەلىسىم بەرەدى.
– ماۋسىماشار, مەرەيتوي مەن اۆتورلىق كەشتەرگە بارىپ ءجۇرىپ بايقايتىنىم, رەپەرتۋار تىم ستاندارتتى قۇرىلادى. وسىلاي جالعاسا بەرسە, كومپوزيتورلاردىڭ سيرەك ورىندالاتىن شىعارمالارى مۇلدە ۇمىت قالماي ما؟
– رەپەرتۋار ماسەلەسى ءار ۇجىمنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى مەن باس ديريجەرىنىڭ ۇسىنىسىمەن قابىلدانادى. باسقا مامانداردىڭ دا پىكىرى ەسكەرىلگەنىمەن, سوڭعى شەشىمدى سولار ايتادى. بۇل ماسەلەدە كورەرمەن كونتينگەنتى, بيلەتتىڭ ساتىلىمى دا ءرول وينايدى. ءبىر اي بويى جارناماسى جاسالعان كونتسەرت باعدارلاماسى ەكى-ءۇش كۇن قالعاندا اياقاستى وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. ادەتتە, ورىنداۋشىلىققا بايلانىستى سىن كوپ ايتىلمايدى. سىن كوپشىلىك كورەرمەننىڭ رەپەرتۋارعا تالاپ قويۋىنان باستالادى. ويتكەنى, كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعۋ مۇمكىن ەمەس. كەشەگى ۇلتتىق مۋزىكا كوريفەيلەرىنىڭ كوزىن كورگەن اعا بۋىن اعا-اپالارىمىز بەلگىلى كومپوزيتورلارىمىزدىڭ ءان-كۇيىنە باسىمدىق بەرىلگەنىن قالاسا, كەيىنگى تولقىن ەۋروپانىڭ كلاسسيكا تۋىندىلارىنىڭ ورىندالۋىنا تاڭداۋ بىلدىرەدى. سول سەبەپتى رەپەرتۋار تۇزگەندە سىن-ەسكەرتپەنىڭ ءبارىن ەسكەرىپ, اۋديتوريا قالاۋىن ۇمىتپاعان ابزال.
– وركەستر ءار ءداۋىر كومپوزيتورلارى شىعارمالارىن ورىنداۋعا مىندەتتى ەكەنى بەلگىلى. مىسالى, قانداي دا ءبىر كومپوزيتوردىڭ شىعارماسى ءسىزدىڭ جانىڭىزعا جاقىن بولماسا, ويناعىڭىز كەلمەيتىن ساتتەر بولا ما؟
– ديريجەر تاياقشاسىن قولعا العان جاس جاڭا شىعارمانى ورىنداۋعا دايىن تۇرادى. بۇل كەزەڭدە تاجىريبە جيناقتاۋدى عانا ويلاپ, قورجىنىن جاڭا تۋىندىلارمەن تولتىرۋعا بەيىم تۇرعاندىقتان, وركەسترمەن جۇمىس ىستەگەن ءار كۇن, ءار ساعات پايدالى. كەيىن ديريجەردە تاڭداۋ قۇقىعى پايدا بولادى. ۋاقىت تىعىزدىعىنا بايلانىستى جاڭا شىعارمانى تولىق سۇزگىدەن وتكىزىپ ۇلگەرمەي, بىلەتىن شىعارمامەن ساحناعا شىعا بەرەتىن ساتتەر بولادى, ارينە. كەيدە ارىپتەستىڭ توتەننەن جاعدايعا تاپ بولىپ, ياكي سىرقاتتانىپ, ساحناعا شىعا الماي قالاتىن ساتتەرىندە, جاڭا شىعارمامەن تابان استىندا تانىسىپ, بىردەن مەڭگەرىپ, تىعىرىقتان شىعارىپ جىبەرەتىن ديريجەرلەر, ەرتەڭىنە ەلدەگى اتاقتى ادام بولىپ شىعا كەلگەنىنە مۋزىكا تاريحىندا كوپ مىسال كەزدەسەدى. الايدا وسى كاسىپتىڭ مامانى بولعاننان كەيىن, ديريجەر بارلىق شىعارمانى ورىنداۋعا, بارلىق سوليست مۋزىكانتتى سۇيەمەلدەۋگە مىندەتتى.
– ءسىز ءۇشىن ديريجەرلىك ونەردەگى قيىن نارسە نە؟
– ىشكى سۇرانىسقا جاۋاپ بەرۋ شىعار. ءوزىڭ بەلگىلەگەن, وزىڭنەن تالاپ ەتكەن دەڭگەيدىڭ بيىگىنە شىعا الماۋ. ويلاعان مەجەڭ ولقى سوعىپ, كوڭىلىڭ قاناعاتتانباي قالادى. وركەستردىڭ ويىنىندا, ساعان بايلانىسى جوق ىشكى-سىرتقى الدەبىر سەبەپتەر بولادى. اۋەننىڭ تىلسىمىنا ەلىتىپ, مۋزىكانتتاردى ءۇيىرىپ, ۇيلەسىممەن ويناپ جاتقانىڭدا, ءانشى ءاننىڭ شۋماقتارىن شاتاستىرىپ الادى, كەيدە ءتىپتى ءسوز تۇگىلى, عاسىرلار بويى ءبىر ءارپى دە قيسايماي, قۇلاققا سىڭگەن حالىق اندەرىنىڭ ءسوزىن ۇمىتىپ قالىپ, ءوز ويىنان ءسوز قوسىپ جىبەرەدى. اياقاستى, كۇتپەگەن ساتتەرگە ءىشىڭ كۇيەدى, قولىڭنان كەلەر دارمەن جوق.
– كاسىبيلىك ولشەمى دەپ نەنى ايتا الاسىز؟
– كاسىبيلىك دەگەن – دەڭگەي. بيىگىن ءبىر باعىندارعان سوڭ, ودان تومەن تۇسپەۋ كەرەك. ىشىڭدە تاعى ءبىر ءمۇسىلىم بار. باسقانى الداساڭ دا, ونى الداۋ مۇمكىن ەمەس. سىنشىل. ءمىنشىل. قاتال. «مۇمكىندىگىڭ بولدى, جالقاۋلانىپ, تاباندى بولمادىڭ, نەگە تىرىسپادىڭ؟» دەيدى. وسىدان ون جىل بۇرىنعى كونتسەرتتەردى قايتالاپ قارايتىن ادەتىم بار, سەبەبى, ءوزىمنىڭ سول كەزدەگى كوڭىل كۇيىمدى اڭدايمىن. ءور, وجەت مىنەز, جىگەر, قايرات, ۇمتىلىس كورىنىپ تۇرادى. بۇگىنمەن سالىستىرعاندا, ءتاپ-ءتاۋىر ويناعان ەكەنبىز-اۋ دەپ قويامىن. بىراق ءدال سول كەزدە ءوزىمدى-ءوزىم جەپ قويا جازداعانىم ەسكە تۇسەدى. كەم-كەتىگىڭدى بايقالىپ تۇرسا دا, جىگەرمەن ويناعان جاستىعىڭدى جاقسى كورىپ تۇراسىڭ.
– ءسىز وزىڭىزگە تىم تالاپشىل ەكەنىڭىزدى بايقايسىز با؟
– جالقاۋلىق, شاباندىق شىعارماشىلىق ادامىنا جاراسا ما, جاراسپاي ما بىلمەيمىن, بىراق ونەر ادامىنىڭ توقمەيىلسۋگە, توقتاپ, توقىراپ قالۋعا حاقى جوق. ديريجەرلىكپەن قاتار زەرتتەۋشىلىك جۇمىستى قولعا الۋىم, بەكەر ەمەس. كاسىبىمنىڭ ءبىر تالابى بولعان سوڭ كىرىستىم. بىزگە دەيىن بۇل ونەرمەن كىم اينالىستى, بۇل ەلدەگى ديريجەرلىك ونەردىڭ دامۋ تاريحى قانداي دەپ بىرەۋ سۇراسا, ءسوزسىز ءمۇدىرىپ قالار ەدىك. سەبەبى بۇل تاقىرىپقا جۇيەلى تۇردە ەشكىم قالام تارتپادى. جەكەلەگەن ديريجەر ەسىمىن ەستىگەن ءبىر بولەك, ولاردىڭ مۇراسىن زەرتتەپ, جان-جاقتى تارقاتىپ جازعان ادىستەمەلىك وقۋلىق جازۋ ءبىر بولەك. تىم بولماسا ءومىربايان جانرىندا, پورترەت ستيلىندە شالا جازىلعان دۇنيە تابىلسا, بوركىمىزدى اسپانعا اتار ەدىك. بۇل نەنىڭ بەلگىسى؟ جالپى, ديريجەرلەر قاۋىمى جازۋعا كەلگەندە شورقاق. ءوزىمىز جازا الماعان ەكەنبىز, تىم بولماسا كەڭەس اۆتورلارىنىڭ ورىسشا جازعان عىلىمي ەڭبەگىن نەگە اۋدارمادىق؟ كونسەرۆاتورياعا وقۋعا قابىلدانعان ستۋدەنت ورىس ءتىلىن ءبىلىپ-بىلمەيتىنىنە قاراماستان, ورىسشا وقۋعا ءماجبۇر بولعان. ءسويتىپ ءوزىمىزدىڭ وتاندىق ديريجەرلەردى دايىنداۋعا ارنالعان وقۋلىق جازۋ ماسەلەسى شەشىلمەگەن كۇيى قالا بەرگەن.
ەكىنشىدەن, ديريجەر – شىعارماشىل تۇلعا. تالانت تۋرالى تۇتام دەرەك جەردە قالماي, جيناقتالا بەرۋى كەرەك. بىرىزدىلىك ساقتاي وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەلەپ, ديريجەردىڭ ومىرگە كەلگەنىنەن باستاپ, تۇتاس ءوسۋ جولىن, قۇلدىراۋ شاقتارىن كورسەتەتىن جانە سوڭىنداعى بار مۇراسىمەن تانىستىراتىن جالپى تەكتىك جيناق قورى بولۋى كەرەك. ول بالكىم بىرەۋلەرمەن حات جازىسقان بولار, مۇمكىن, شىعارماشىلىعى شارىقتاپ كەلە جاتىپ, ورتا جولدا شارت سىنىپ, تاعدىردىڭ تاياعى ءتيىپ, تاۋقىمەت تارتقان بولار نەمەسە تولىسۋ, كەمەلدەنۋ كەزەڭىنە اياق باسقانداعى تابىسى, جەڭىستى جىلدارىن ايشىقتاپ, جان-جاقتى سيپاتتايتىن ءاربىر دەرەك عىلىم ءۇشىن ماڭىزدى دەپ بىلەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
