بىزدە تەحنيكالىق كاسىپتى يگەرۋدە باسىم باعىت ۇستانۋ بۇرىننان قالىپتاسقان. قازىر ول ودان ءارى جەتىلدىرىلىپ, زاماناۋي تۇرعىدا دامۋ ۇستىندە. بۇل ءۇشىن جان-جاقتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋ جولعا قويىلعان. وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامىنىڭ بىلىكتىلىگى دە جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم بەرۋ ءىسىن وندىرىسپەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋ, تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇيلەستىرۋ – ءبىرىنشى كەزەكتەگى ءىس. بۇل رەتتە بارلىق رەزەرۆ كوزدەرى قاراستىرىلىپ, مۇمكىندىكتەر تولىق پايدالانىلۋدا. ءبىلىم بەرۋ ءىسى ءسوز بولعاندا ءبىز مەكتەپتەن اينالىپ وتە المايمىز. بالا بويىندا ءبىلىم نەگىزى مەكتەپتە قالانادى. وسى جەردە مەكتەپكە مۇعالىم كادرلارىن دايارلاۋ ماسەلەسىنە توقتالا كەتكىم كەلىپ وتىر. حالقىمىزدا «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستانىمى جاقسى» دەگەن ءسوز بار. ەندەشە, سول ۇستازداردى جان-جاقتى ءبىلىمدى, كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى ەتىپ دايارلاۋ – ماڭىزدى ءىس, مەرەيلى مىندەت. بۇل رەتتە وقۋ ورنىنىڭ «ۇستازدار ينستيتۋتىندا» ۇلگىلى جۇمىس ءۇردىسى قالىپتاسقانىن ايتۋ كەرەك. بۇرىندارى پەداگوگ ماماندىعىن الۋعا قۇشتار جاستار كوپ بولعانىن, سول ماماندىقتى يگەرگەندەرگە قۇرمەت جوعارى بولعانىن اكە-شەشەمىزدەن, اعا بۋىن وكىلدەرىنەن ەستيتىنبىز.
جاسىراتىنى جوق, كەيىنگى كەزدەرى مۇعالىمدىك وقۋعا ايتەۋىر ديپلوم الۋ ءۇشىن تۇسەتىندەر كوبەيىپ كەتتى. ۇلى ماماندىقتىڭ قادىرىن جەتە تۇسىنبەگەندەر بۇل ۇستازدىقتىڭ بەدەلىن دە ءتۇسىرىپ جىبەرگەنىن ايتپاساق, جاۋىردى جابا توقىعانىمىز. ساپاسىز دايارلانعان كادردىڭ زاردابىن مەكتەپتەر تارتىپ جاتىر.
جوعارىدا ايتقان «ۇستازدار ينستيتۋتىنداعى» ۇلگىلى ءۇردىس كەيىنگى كەزدەرى جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. بىزدە بىلىمگەرلەرگە مۇعالىم ماماندىعىنىڭ ماڭىزى مەن مىندەتتەرى جەتە تۇسىندىرىلەدى. بولاشاق ۇستازدار الاش ارداقتىسى ماعجان جۇماباەۆتىڭ «التى الاشتىڭ بالاسى باس قوسسا, توردەگى ورىن – مۇعالىمدىكى» دەگەن ۇرانعا بەرگىسىز قاعيداسىن جۇرەكتەرىنە ۇيالاتىپ, تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. سوندا عانا مارتەبەلى ماماندىققا دەگەن ماحابباتى ارتپاق.
بيىل 150 جىلدىعى اتاپ ءوتىلىپ جاتقان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مىنا ءبىر ۇلاعاتتى سوزىمەن ماقالامدى «تۇزدىقتاي» كەتسەم, ارتىقتىعى بولماس. «بۇل كۇندە وقۋدىڭ كەرەك ەكەنىنە ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. قاي جۇرت بولسا دا وقۋمەن ىلگەرى باسىپ تۇرعاندىعىن, كەيىن قالۋدىڭ سەبەبى وقۋدىڭ كەمدىگىنەن ەكەنىن كورىپ تۇرمىز. وقۋسىز حالىق قانشا باي بولسا دا, ءبىراز جىلدان كەيىن ونىڭ بايلىعى ونەرلى حالىقتاردىڭ قولىنا كوشپەكشى», دەپ جازعان ەكەن ول 1913 جىلى «قازاق» گازەتىندە جاريالانعان «وقۋ جايىندا» اتتى ماقالاسىندا.
بۇل جەردە «ونەرلى» ءسوزى ء«بىلىمدى» دەگەننىڭ بالاماسى رەتىندە ايتىلىپ وتىر. وسىدان ءبىر عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن نە دەگەن كورەگەندىكپەن ايتىلعان ءسوز. ءبىز سوعان كۋا بولىپ وتىرعان جوقپىز با؟!
مەن ۋنيۆەرسيتەتتە پەداگوگ كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەسىن عانا مىسالعا كەلتىردىم. ايتپەسە, وقۋ ورنىنىڭ 7 فاكۋلتەتىندە ستۋدەنتتەر ءبىلىم الىپ جاتىر. ءبىزدىڭ ماقسات – قوعامعا پايدالى ماماندار دايارلاپ شىعارۋ. ولاردىڭ زامان تالابىنا ساي مامان بولۋى – باستى نازاردا. مىسالى, وسىعان دەيىن زاڭگەر, ەكونوميست ماماندىقتارىنا قىزىعۋشىلىق باسىم بولعان. قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋدا, ەكونوميكالىق دالدىكتەرمەن ارەكەت جاساۋدا بۇل ەكى ماماندىق تا كەرەك. بىراق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالايتىن, الەمدىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە قاتىسى بار ماماندىقتار ولاردىڭ تاساسىندا قالماۋعا ءتيىس.
عىلىمي دالەلدى دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, الداعى ونجىلدىقتاردا ورتالىق ازيادا سۋ رەسۋرستارىنىڭ سالدارىنان قاقتىعىستار ءجيى بولۋى مۇمكىن. الەمدىك كليماتتىڭ وزگەرۋى, حالىق سانىنىڭ ءوسىمى, ۋربانيزاتسيا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, ءوندىرىستىڭ دامۋى, ەكولوگيانىڭ ۋشىعۋى جانە تابيعي اپاتتار (سۋ تاسقىنى مەن قۇرعاقشىلىق) وسىنداي پروبلەماعا الىپ كەلۋى ىقتيمال. بۇل جاھاندىق دامۋ مەن تۇراقتىلىققا ەڭ ۇلكەن قاۋىپ-قاتەر بولاتىنى جانە كەلەشەكتەگى شيەلەنىستەردىڭ مۇناي مەن گاز, كەن ورىندارى ەمەس, تازا اۋىزسۋ ءۇشىن بولاتىنى انىق. اسىرەسە ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا جانە كورشىلەس ەلدەرمەن سۋ رەسۋرستارى تىعىز بايلانىسىپ جاتقاندىقتان, بۇل ماسەلە مەملەكەتارالىق ماسشتابتا وزەكتى بولا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
بۇگىندە كوپتەگەن ەلدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان سۋ تاپشىلىعى ورىن الۋدا. جەر شارى حالقىنىڭ سانى تەز ءوسىپ كەلەدى. زەرتتەۋلەرگە سايكەس قازىرگىدەي دامۋ قارقىنىمەن 2030 جىلعا قاراي الەمدىك سۋ قورىندا 40% تاپشىلىق بولاتىنىن كورسەتەدى. دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەسەبى بويىنشا 2050 جىلعا قاراي 9 ملرد حالىقتى اسىراۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىن 60%-عا ارتتىرۋ جانە سۋ قورىن 15%-عا ۇلعايتۋ قاجەت. بۇگىننىڭ وزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى الەمدىك سۋ رەسۋرستارىنىڭ 70%-ىن تۇتىنىپ وتىر. جوعارىدا مەن اتاعان مەرەيلى مىندەت وسى ماسەلەدەن تۋىنداپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا وراي ەلىمىزدىڭ عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى س.نۇربەكتىڭ «سۋ سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ بويىنشا بازالىق جوعارى جانە (نەمەسە) جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمىن انىقتاۋ تۋرالى» بۇيرىعىنا سايكەس «م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى» كوممەرتسيالىق ەمەس اكتسيونەرلىك قوعامى سۋ سالاسى ءۇشىن كادرلار دايارلاۋ بويىنشا بازالىق جوعارى جانە جوعارى وقۋ ورنىنان كەيىنگى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى رەتىندە انىقتالسىن», دەپ ناقتى كورسەتتى. بۇل – ۇلكەن سەنىم, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك.
سۋ سالاسى ءۇشىن كادر دايارلاۋعا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاڭدالىپ الىنۋى نەگىزسىز ەمەس. م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى 2020 جىلى جامبىل گيدرومەليوراتيۆتىك قۇرىلىس ينستيتۋتى, جامبىل جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى تەحنولوگيالىق ينستيتۋتى جانە جامبىل پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى بازاسىندا قۇرىلعانى بەلگىلى. قازىر ۋنيۆەرسيتەتتە «سۋ شارۋاشىلىعى جانە تابيعاتقا ۇيلەستىرۋ» ينستيتۋتى بار. وندا بولاشاق سۋ سالاسىنىڭ ماماندارى دايارلانۋدا. ەندىگى جەردە ەل پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ءبىزدىڭ وقۋ ورنىندا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, جاقسى جاراقتاندىرىلعان زەرتحانالار بار. كەزىندە سالا ماماندارىن دايارلاۋعا ءوز ۇلەسىن قوسقان ءا.ءابدىرامانوۆ, ج.سۇلەيمەنوۆ, س.قويباقوۆ, ءا.جۇمابەكوۆ, س.مىرزاشەۆ, ا.ساعىندىقوۆ سىندى عالىمدار ورتامىزدا ءجۇر. ولار جاس عالىمدارعا كومەكتەسۋگە دايىن.
قازىر فاكۋلتەتتە ۇستازدىق قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن كەنجەعالي شيلىبەكوۆ, ادەۋباي سەيتقازيەۆ سىندى پروفەسسور-وقىتۋشىلار دا بۇل ىسكە حال-قادەرىنشە ۇلەس قوساتىنى ءسوزسىز. ەكولوگيا الەمدىك ماسەلەگە اينالىپ تۇرعان قازىرگى كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەت ءوز تاراپىنان ماسەلەنى شەشۋگە ۇلكەن ۇلەس قوساتىنىنا سەنىم زور.
ەكونوميكالىق يگىلىكتەر وندىرۋدە بىلىكتىلىك پەن كاسىبي شەبەرلىكتىڭ ورنى بولەك. ال ادىلەتتى قوعامنىڭ كوسەگەسىن ءبىلىم مەن عىلىم كوگەرتەتىنى ەشقاشان ەستەن شىقپاۋعا ءتيىس. ءبىزدىڭ ءبىلىم وردامىز وسى مەرەيلى مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋعا بارلىق مۇمكىندىك دەڭگەيىندە ۇلەس قوسىپ جاتىر, قوسا دا بەرمەك.
سەرىك سالەموۆ,
م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرورەكتورى
تاراز
