قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, رەجيسسەر حۇسەيىن ءامىر-تەمىردىڭ تاعدىرىن تەاترمەن بايلانىستىرعانىنا 60 جىلعا جۋىقتاپتى. الماتىداعى ونەر ينستيتۋتىن بىتىرگەن جاس قاراعاندى, قىزىلوردا تەاترلارى ساحناسىنا تالاي كەيىپكەردى الىپ شىقتى. «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» قويىلىمى ارقىلى رەجيسسەر رەتىندە تانىلدى.
– ماسكەۋدەگى گيتيس-ءتى ءبىتىرىپ كەلگەننەن كەيىنگى قويعان تىرناقالدى دۇنيەم ت.احتانوۆتىڭ «ماحاببات مۇڭى» بولدى عوي. ال وعان دەيىن ءوزىم باسقا سپەكتاكلدەردە وناي ءجۇرىپ, جاستاردىڭ باسىن قوسىپ ساحناعا شىعارعان وسى «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋدىڭ» ورنى بولەك, – دەيدى رەجيسسەر. – ودان بەرى قانشاما سۋ اقتى, كوپ دۇنيە وزگەردى. كەزىندە تەاترداعى ءار قويىلىم قاداعالانىپ, ونىڭ تاربيەلىك جاعىنا باسا ءمان بەرىلەتىن. قازىر ونداي تالاپ جوق. اقساقالىمىز ءسابيت ورازباەۆتىڭ ءبىر تۋىندىسى «تازارعىڭ كەلسە – تەاترعا بار» دەپ اتالماي ما؟ سول ايتقانداي, تەاتردىڭ نەگىزگى ميسسياسى رۋحاني تازارتۋ بولۋى كەرەك.
تەاترعا جۇزدەگەن كورەرمەن كەلەدى. ولاردىڭ ارقايسىسى ونەر وشاعى تابالدىرىعىن ءتۇرلى ويمەن اتتايدى. مىنە, سولار بار ۋايىم-قايعىسىن, كۇندەلىكتى كۇيبىڭدى ۇمىتىپ, سپەكتاكلدىڭ ءون بويىندا ساحناداعى اكتەرلەرمەن بىرگە ء«ومىر سۇرسە», سولار كۇلسە – جىميىپ, جىلاسا – كورەرمەننىڭ دە قاباعىنا مۇڭ ۇيالاسا, ۇيىنە ويلانىپ قايتسا, ءبىزدىڭ ماقساتتىڭ ورىندالعانى.
رەجيسسەر سويلەپ وتىر. جالپى بۇل تەاتردىڭ تاريحى سوناۋ 1955 جىلى جەتىسۋ وڭىرىندەگى ەڭبەكشىقازاق, اقسۋ, قاراتال كولحوز-سوۆحوز تەاترلارىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعان كەزدەن باستالادى. سول كەزدە-اق م.اۋەزوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ «اباي», م.اۋەزوۆتىڭ «قاراكوز», «قاراقىپشاق قوبىلاندى», ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» سەكىلدى سۇبەلى پەسالارىن قويعان تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى جاقىپ ابىلتاەۆ ەدى.
تالدىقورعان وبلىسىنىڭ تاراۋىنا بايلانىستى تەاتر 1960 جىلى قازاقستان مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس سىر وڭىرىنە قونىس اۋدارىپ, شىمىلدىعىن ع.مۇسىرەپوۆتىڭ «اقان سەرى – اقتوقتى» تراگەدياسىمەن اشتى.
جەتىسۋدان سىرعا قونىس اۋدارعان ارتىستەر قۇرامىندا كەيىن ەسىمدەرى تەاتر تاريحىندا التىن ارىپپەن جازىلعان بايمولدا بايمۇقانوۆ, كادەن بالعىنباەۆ, شولپان باكىروۆا, ابدىعۇمار كانەتوۆ, ساعىمبەك راقىشەۆ, قىدىرما كوپباەۆ, كاشيفا كوپباەۆا, ايناتاي ماناسباەۆا, ءشارىپ ماردەنوۆ, حالىق ساۋرىقوۆ, رايسا تاشىباەۆا, جىبەك باعىسوۆا, سەرىك شوتىقوۆ, رىستاي الدامجاروۆا, تۇرىسجان ايناقۇلوۆتار تابىستى شىعارماشىلىق ەڭبەك ەتتى. كەيىن ارتىستەر قۇرامى پاحراددين قۋانىشەۆ, ىزباسقان شاكىروۆ, جورابەك شۇلەنباەۆ, ۇلباتاي ءبايادىلوۆا, ايىمتورى تايعارينوۆا, قالماحان بيسەمبينوۆ, ورالبەك ءابدىمومىنوۆ, ىبىراحىم رامانقۇلوۆ, زاعيپا ساۋلەباەۆا, وراز ءناسىمحانوۆ, ءسانىم ماسينا سەكىلدى ونەرپازدارمەن تولىقتى.
ونەر كوشىنىڭ العاشقى لەگىندە قىزىلورداعا جۇك كولىگىنىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپ كەلىپ, كەيىن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن يەلەنگەن تالانتتى ءارتىس, مارقۇم سەرىك شوتىقوۆ اعامىز سول كەزەڭ جايلى ەستەلىگىندە بىلايشا تولعانار ەدى.
«قىزىلورداعا 1960 جىلدىڭ 16 ناۋرىزىندا كەلدىك. العاشقىدا توسىرقاساق تا تەز ۇيرەندىك, اسىرەسە, ءبىزدى ونەرگە سۋساعان سىر ەلىنىڭ ىقىلاسى قاناتتاندىردى. سول كەزدە وبكوم قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن سالىنىپ جاتقان 3 قاباتتى ءۇي كۇنى-ءتۇنى كۇزەتىلىپ, قۇرىلىس اياقتالا سالىسىمەن بىزگە, تەاتر ارتىستەرىنە بەرىلدى. اسقار اقىننىڭ اتىن يەلەنگەن قازىرگى مادەنيەت ءۇيىنىڭ ساحناسىنا العاش شىققان دا ءبىز بولدىق. وسىلايشا قىزىلوردا قايتادان تەاترلى قالاعا اينالدى».
وسى جىلدارى قازاقتىڭ تۇڭعىش كاسىبي رەجيسسەرى, قازاق كسر-ءنىڭ حالىق ءارتىسى اسقار توقپانوۆتىڭ «اباي» سپەكتاكلىن ساحنالاۋى جەرگىلىكتى ونەر ۇجىمىنىڭ العاشقى تابىسى بولسا, 1967 جىلى بەلگىلى رەجيسسەر مامان بايسەركەنوۆ ساحنالاعان ۆسەۆولود ۆيشنەۆسكيدىڭ «وپتيميستىك تراگەديا» سپەكتاكلى ءۇشىن قازاقستان لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانعانى ونەر وشاعىنىڭ تۇڭعىش بەلەسى ەدى.
بۇرىنعى مەن بۇگىنگىنى سالىستىرعان رەجيسسەر اڭگىمەسى كەشەگى كۇننىڭ سۋرەتتەرىن كوز الدىمىزعا اكەلگەندەي.
– ءبىز جاس كەزىمىزدە كوپ جاڭالىقتى كادىمگى راديودان تىڭدايتىنبىز. ءتىپتى كەشەگى توقسانىنشى جىلعا دەيىن قىزىلوردادا جەرگىلىكتى تەلەارنا بولعان جوق. ال قازىر شە... ءار ءۇيدىڭ تورىندە اۋقىمىنا جۇزدەگەن ارنانى سىيدىرعان تەلەارنا قوسىلىپ تۇر. الەمدى كوز الدىڭا اكەلىپ توساتىن ينتەرنەتىڭ تاعى بار. وسىنىڭ ءبارى تەاتر كورەرمەندەرىنىڭ تالعامىنا اسەر ەتەدى. وسىدان 20-30 جىل بۇرىنعى مەن قازىرگى كورەرمەننىڭ اراسىندا اسپان مەن جەردەي ايىرماشىلىق بار. بۇل تەاتردى توقىراۋعا ۇشىراتپاي, قامشىلاپ وتىرادى. ونەر ورداسىنا كەلگەن ادامنىڭ تالعامىنان شىعۋ ءۇشىن ىزدەنەسىڭ. تاريحي درامالاردىڭ ءوزىن قازىرگى قۇبىلىسقا بايلانىستىرىپ قويۋعا تىرىساسىڭ. ايتپەسە, كورەرمەن جوعالتامىز.
ۇجىم وسىدان 10 جىل بۇرىن تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا وتكەن «مىڭ تىنىس جانە ءبىر داۋىس» اتتى تۇركىتىلدەس تەاترلاردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە تۇرىك دراماتۋرگى تورعاي ناردىڭ «توبەكوز» سپەكتاكلىمەن قاتىسىپ, ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالدى. ءسال كەيىندەۋ ۇلىبريتانيادا وتكەن قازاق ونەرىنىڭ كۇندەرى اياسىندا دۋلات يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋ» دراماسىن انگليا استاناسى لوندوننىڭ تورىندە ورنالاسقان بريتان كورولدىك مۋزىكالىق تەاتر ساحناسىندا تالعامپاز اعىلشىن كورەرمەندەرىنە ۇسىندى. بۇل قويىلىم شەتەل ساحناسىنداعى قازاق تىلىندە كورسەتىلگەن تۇڭعىش سپەكتاكل. سىر بويىنداعى ورەسى بيىك ونەر ۇجىمىنىڭ بۇل قادامى قازاق ۇلتتىق دراماتۋرگياسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن كورسەتتى.
كوپ ۇزاماي تەاتر ۇجىمى شوتلانديانىڭ ەدينبۋرگ قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق «فريندج» ونەر فەستيۆالىنە شاقىرتۋ الدى. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» پەساسىنىڭ جەلىسى بويىنشا ساحنالانعان «اقبايان» قويىلىمى جوعارى باعالانىپ, سپەكتاكل رەجيسسەرى حۇسەيىن ءامىر-تەمىر, ارتىستەر ءزاليپا تولەپوۆا, قانات ارحاباەۆتار ەۋروپانىڭ «التىن كىتابىنا» ەندى.
رەجيسسەردى تىڭدايىقشى...
– كەيبىر جازۋشىلارىمىزدىڭ «قوعامداعى قۇبىلىستاردى جىلدار بويى ابدەن قورىتىپ, شىعارماعا اينالدىرعانى دۇرىس» دەگەن پىكىرىن ەستىپ قالامىن. بىراق بۇل دراماتۋرگياعا جۇرمەيدى. ساحنادان بۇگىنگىنى كورسەتپەسەڭ, كورەرمەن تەرىس اينالادى. مىسالى, وسى «فريندج» فەستيۆالىننىڭ باستى شارتى – قويىلىم 55 مينۋتتان اسپاۋ كەرەك. دەكوراتسيانىڭ قويىلىپ, جينالۋىنىڭ دا بەلگىلەنگەن ۋاقىتى بار. وسىلايشا «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋدىڭ» جەلىسىمەن قويىلعان دۇنيەمىزگە ۇلتتىڭ مادەنيەتىن كورسەتۋ ءۇشىن ءان-جىر, ايتىس, بي قوستىق. قويىلىمدا جانتىق مۇلدەم جوق. قوزى مەن بايان ولمەيدى, ەكەۋى قوسىلىپ, مۇراتىنا جەتەدى. فەستيۆالدە ءۇش كۇن قاتارىنان قويىلعاندا كورەرمەن قاتارى كەمىگەن جوق.
سپەكتاكلدەن ءدال وسى ۋاقىتتاعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرۋى كەرەك. مىسالى, تالدىقورعان تەاترىندا جۇرگەنىمدە «ەڭلىك – كەبەكتى» قويدىم دا, ءبىرىنشى پلانعا كەڭگىرباي ءبيدى شىعاردىم. ول ساحنادا ەكى جاسقا قاتاڭ كەسىم ايتقان ادىلەتسىز جان ەمەس, ەلدىڭ بىرلىگى بۇزىلماس ءۇشىن نەدەن دە تايىنبايتىن بي رەتىندە كورىندى. سول تۇستا جەتىسۋدا قازاقتار مەن شەشەن ۇلتىنىڭ جاستارى اراسىندا توبەلەس بولىپ, ماسەلەنىڭ ۋشىعىڭقىراپ تۇرعان ۋاقىتى ەدى. سول جاعدايدى ساحنا ارقىلى كوپكە وسىلايشا ۇقتىردىق. كورەرمەن وتە جاقسى قابىلدادى. ايگىلى تەاترتانۋشى باعىبەك قۇنداقباەۆتىڭ «بۇل – «ەڭلىك – كەبەك» جايىنداعى جاڭا ءسوز» دەگەن باعاسى مەرەيىمىزدى ءوسىردى.
قازىرگى كورەرمەنگە زاماناۋي دۇنيەلەر جاقىن دەدىك قوي. وسى تەاتر ساحناسىندا ءجۇرىپ جاتقان «ناشاقور تۋرالى نوۆەللا», «كەزدەسۋ مەن قوشتاسۋ», «ايەل تاعدىرى» سپەكتاكلدەرىنە جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعى ايرىقشا.
تەاتر دەسە كوز الدىمىزعا جۇزدەگەن ادام جينايتىن كەڭ زال, اتشاپتىرىم ساحنا كەلە قالادى. مۇمكىن بىزگە دە باتىستاعىداي جيىرما-وتىز كورەرمەن جيناپ, پودۆالدا قويىلىم قويا بەرەتىن ءۇردىس كەرەك شىعار. مىسالى, وسى تەاتردىڭ جەرتولەسىنەن اشقان لابوراتوريامىزدا 3 سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتىر. كورەرمەنى 50 ادامنان اسپايدى. سولاردىڭ ىشىندەگى «ۇبت كىلتى» قويىلىمىنىڭ كورەرمەنى مۇعالىمدەر مەن جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى.
ءار قويىلىمىن ءوزىنىڭ كوكەيدەگى ويىنىڭ ءبىر پاراسى سانايتىن رەجيسسەر وسى ۋاقىتقا دەيىن جۇزدەگەن قويىلىم ساحنالاپتى. «ال وسىنىڭ ىشىنەن كوڭىلىڭىزدى الابوتەن تەربەگەنى قايسىسى؟» دەي قالساڭىز التى-جەتەۋىن عانا ساناپ بەرەر ەدى. تاعدىرىن تەاترعا تەلىگەن جاننىڭ تالابى وسىنداي.
تاعدىر دەمەكشى, وسىدان ون جىل بۇرىن ونەردە دە, ومىردە دە قاتار جۇرگەن جارى ءاليادان ايىرىلىپ قالعاندا وسى تەاتردان جۇبانىش تاپتى. قاراشانىڭ قارا سۋىعىندا قالعانداي قالتىراعان جانىن وسىلايشا جىلىتتى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ءاليا ارىسباەۆا قىرىق جىلدىق ونەر جولىندا جۇزدەگەن كەيىپكەردى كورەرمەن الدىنا الىپ شىققان دارىن يەسى ەدى.
ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ەكى بىردەي ونەر ادامىنىڭ عۇمىر كەشۋى وڭاي ەمەس. بىراق وتباسىنان تاربيە, حاديشا بوكەەۆاداي ۇلكەن ونەر يەسىنەن ءتالىم العان جارى حۇسەكەڭنىڭ قاباعىنا كىربىڭ, ۇستىنە قىلاۋ جۇقتىرمادى. قىزىلوردا مەن تالدىقورعان تەاترلارىنىڭ بەدەلدى اكتريساسى بولدى. دەرتىمەن ارپالىسىپ جاتقاندا دا ازاماتىنىڭ جاعدايىن ويلاپ كەتكەن سىردىڭ سۇلۋ ءالياسىنىڭ ونەرى مەن ءومىرى جايلى ايتىلار اڭگىمە ءالى الدا.
– تۋىپ-وسكەن ورتا, ونەردەگى جول تۋرالى جالعاستىرا جازىپ كەلە جاتقان دۇنيەلەرىمنىڭ العاشقىسى ء«بىر ساحنا – ەگىز عۇمىر» ءاليا ەكەۋمىزگە ارنالعان. ودان كەيىن «سەن جانە مەن» دەگەن تاعى ءبىر كىتاپ جازدىم. ويىڭدى اق قاعازعا تۇسىرسەڭ, ساعىنىشىڭ سايابىرسىپ, بويىڭ جەڭىلدەپ قالادى ەكەن. عۇمىرىم جەتكەنشە ءاليانىڭ ءومىر ءھام ونەر بايانىن جازۋعا بەل بايلادىم.
رەجيسسەر قابىرعاداعى قاز-قاتار تىزىلگەن سۋرەتتەرگە قاراپ ويلانىپ قالدى. تىقىلداعان ساعات ءتىلى ۋاقىتتىڭ تۇسكە تارماسقانىن كورسەتىپ تۇر. ول ورنىنان تۇردى دا ەسىككە بەتتەدى. ساحنادا ارتىستەر كۇتىپ تۇر.
ەرتەڭ – پرەمەرا.
قىزىلوردا
