ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قالام قايراتكەرلەرى جايىنان» ماقالاسىن جانە «قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ پرينتسيپتەرى تۋرالى» بايانداماسىن ارقاۋ ەتپەكپىز.
«قالام قايراتكەرلەرى جايىنان» ماقالاسى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 1922 جىلعى 8 شىلدەدەگى سانىندا جارىق كوردى. بۇل كەزەڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇلتتارعا قاتىستى ساياساتىن تۇسىنگەن جانە ودان كوڭىلى قالا باستاعان كەزى بولاتىن. ماقالانىڭ نەگىزگى سارىنى قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ قالىپتاسۋى, كەڭەستىك جاڭا جاعدايدا ۇلتىنا قىزمەت ەتۋى, وعان كەڭەستىك بيلىكتىڭ مۇمكىندىك بەرمەۋى دەگەن سياقتى ماسەلەلەر. بۇل – ماقالادا كوتەرىلەتىن باستاپقى ماسەلە. ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە – قازاق مادەنيەتى, جالپى مادەنيەت تۇرعىسىندا. وسى ەكى يدەيانىڭ باسىن قوساتىن نەگىزگى ارقاۋ – قازاقتىڭ «باۋىرمال» قالام قايراتكەرلەرى قازاق مادەنيەتىنە كەڭەستىك جۇيەدە دە قىزمەت ىستەي الاتىندىعىندا. «قازاق بالاسىن ۇلتىم, جۇرتىم, باۋىرىم دەپ ۇيرەنىپ قالعان قازاقتىڭ باۋىرمال قالام قايراتكەرلەرى وكتيابر وزگەرىسى بولعاندا بىردەن ينتەرناتسيونال (بيباۋىرمال) بولىپ وزگەرە المادى, وزگەلەردەي «الىمساقتان بەرى» كوممۋنيست, ينتەرناتسيوناليست ەدىم دەپ ايتۋعا اۋزى بارا المادى. سوندىقتان بيباۋىرمالدىق جولعا قىزمەت قىلىپ, باسشىلىق قىلا المادى. باۋىرمالدىق جولىندا قالاممەن قايرات ەتۋىن بيباۋىرمالدىق جولىنداعى ۇكىمەت حوش كورمەيتىن بولدى», دەپ جازادى اۆتور. بۇل احاڭ اڭعارعان كەڭەستىك ساياساتتىڭ شىندىعى بولاتىن. ول «قازاقتىڭ باۋىرمال قالام قايراتكەرلەرى» كەشەگى الاش قايراتكەرلەرىن ايتىپ وتىر. الاش زيالىلارىنا دەگەن كەڭەستىك سەنىمسىزدىك, ۇردا-جىق وركەۋدە بولشەۆيكتەردىڭ ارەكەتى بۇعان دەيىن ونىڭ 1919 جىلى جاريالانعان «توڭكەرىس جانە قىرعىزدار» (قازاقتار – اۆت.) اتتى ماقالاسىندا كوتەرىلىپ سىنالعان بولاتىن. احاڭنىڭ ۆ.لەنينگە جازعان حاتتارىندا دا بولشەۆيكتىك ساياساتتىڭ زورلىعى, جەرگىلىكتى ايماقتارداعى ءجونسىز ارەكەتتەرى جونىندە كەڭىنەن باياندالادى.
مەملەكەتتىك دەربەس باسقارۋ فورماسى رەتىندە حاندىقتىڭ جويىلۋى, ودان بەرگى وتارلىق ەزگى قازاق حالقىن ەۆوليۋتسيالىق دامۋ جولىنان جاڭىلىستىردى. ناتيجەسىندە, زامان كوشىنەن قالىپ, باسەكەگە قابىلەتسىز ۇلتقا اينالدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسىنى جاقسى ۇعىندى.
قازاقتىڭ زامانا ءبىلىمى مەن مادەنيەت كوشىنە ىلەسە الماي جاتقانىن العاش بارىنشا جەتكىزگەن اباي بولاتىن. اباي بۇل ماسەلەگە گۋمانيستىك تۇرعىدان قاراپ, ءوزىنىڭ مىنەز فيلوسوفياسى ارقىلى كوپ جايتتى اڭعارتسا, الاش زيالىلارى تۋعان حالقىن سول ءبىلىم مەن مادەنيەت كوشىنە قوسۋ ءۇشىن ىسشىلدىك ءداۋىرىن باستادى. وسىنى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جيناقتاپ, مادەنيەت كاتەگورياسى ارقىلى ۇسىندى.
جالپى, الاش قايراتكەرلەرىنىڭ نەگىزگى ماقساتى دا قازاقتى باسقالارمەن تەڭەستىرۋ ەدى. سوندىقتان ماقالادا اۆتور: «قازاق مادەنيەتى ءجاۋىت, نەمىس, ورىس, حاتتا نوعاي مادەنيەتىندەي بولسا دا «قازاق» دەپ ايىرا سويلەپ, اۋىز اۋىرتىپ, اۋرە بولماي-اق, كوپپەن بىردەي كورەر دەپ قويار ەدىك. قازاق ايرىقشا ءسوز بولاتىن ءحالى ايرىقشا بولاتىندىقتان» دەپ جازادى. ول ءۇشىن احاڭنىڭ ايتۋىنشا: «الدىمەن باۋىرمالدىق جىگىن جوعالتۋ كەرەك دەپ اداسقاندار اداسا بەرسىن, قازاق ازاماتتارى مادەنيەت جىگىن جويۋ جولىنداعى جۇمىسقا كۇشىن, ءىسىن سارپ ەتۋ كەرەك».
دۇنيەدەگى ادىلەتسىزدىكتىڭ كوبى حالىقتاردىڭ مادەني دەڭگەيىنىڭ ءارتۇرلى بولۋىنان. مادەنيەتتى حالىقتاردىڭ وزدەرىنەن مادەنيەتتىڭ تومەنگى ساتىسىندا تۇرعان حالىقتارعا وزبىرلىق كورسەتۋىنە, وتارلاۋىنا الەمدىك تاريحتا دا, ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدا دا بۇعان مىسال جەتەرلىك. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتالعان ەڭبەكتەرىندەگى «مادەنيەت» ۇعىمى قازىرگى ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزدەگى تۋرا ماعىناسىنداعى رۋحانياتپەن بايلانىستى مادەنيەت قانا ەمەس, جالپى ماعىناداعى تۇسىنىك. ياعني احاڭنىڭ «ادەبيەت تانىتقىشتاعى» تەرميندەرىن پايدالانساق, «تىرنەك ونەرى» جانە «كورنەك ونەرى». سوعان وراي, ول مادەنيەت قۇبىلىسىن حالىقتاردىڭ تۇرمىستا, شارۋاشىلىقتا, كاسىپتە جەتكەن تابىستارىمەن دە تىكەلەي ساباقتاستىرادى.
«مادەنيەت العا باسۋى تىرنەك ءىسى شەبەرلەنۋىمەن, سانا-ساڭىلاۋ كۇشەيۋىمەن بولادى. تىرنەك ىسىنەن شىققان شەبەرلىكتى ونەر دەيمىز, سانا-ساڭىلاۋ كۇشىنەن شىققان ءبىلىمدى عىلىم دەيمىز. بۇل ەكەۋى دە ىشتەن اداممەن بىرگە تۋاتىن نارسە ەمەس, ۇيرەنۋمەن تابىلاتىن نارسە. ۇيرەنۋ دەگەنىمىز – وقۋ. ءسويتىپ, مادەنيەت جۇزىندە حالىقتىڭ العا باسۋى, الداعى جۇرت پەن ارتتاعى جۇرت اراسىنداعى مادەنيەت جىگى جوعالۋى وقۋعا كەلىپ تىرەلەدى... مادەنيەت كۇشەيەدى ونەر-ءبىلىم كۇشىمەن, ونەر-ءبىلىم كۇشەيەدى وقۋمەن». وسى سوزدەر احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ومىرلىك مۇراتىمەن تىكەلەي ورايلاس. ويتكەنى ول ءوزىنىڭ سانالى عۇمىرىن تۋعان حالقىن ساۋاتتاندىرۋعا, ءبىلىمدى ەتۋگە ايانباي قىزمەت ەتتى. سوندىقتان دا ءوزىنىڭ زامانداستارىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن ءبىز قازاقتىڭ تاريحي تۇلعالارىنىڭ ىشىندە تەك قانا احاڭدى «ۇلت ۇستازى» دەپ اسا جوعارى باعالايمىز.
باكۋ سيەزىندەگى بايانداماسىندا: ء«بىزدىڭ زامانىمىزدا تىرلىكتىڭ ەڭ جاقسى تىرەگى مادەني تىرەك ەكەنىنە, سوندىقتان قازىرگى وزىق مەملەكەتتەردە مادەني تىرەككە سۇيەنىپ ءومىر سۇرەتىنىنە, مەنىڭ ويىمشا, ەش داۋ جوق», دەيدى. وسى رەتتەن كەلگەندە, مادەنيەت – تىرشىلىكتىڭ ۇستىنى, ء«ومىردىڭ ەڭ قاتتى قاجەتى». ادامزاتقا مادەنيەت – ءومىرىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن, «تابيعاتتىڭ دۇلەي كۇشتەرىن» جەڭۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل سيەزدەگى بايانداماسى تەرمينولوگيا جونىندە, بىراق احمەت بايتۇرسىن ۇلى وسى ماسەلەگە بارماس بۇرىن مادەنيەتكە بايلانىستى كولەمدى ەكسكۋرس جاسايدى. سەبەبى جالپى تىلدەگى تەرمينولوگيانىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ءوزى مادەنيەتتىڭ قاجەتىنەن بارىپ شىعادى. مۇنى احاڭ تەرەڭ تۇسىنگەن.
احاڭنىڭ ۇعىمىندا مادەنيەت – جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ جيىنتىعى. سوندىقتان دا ول: «قازىرگى مادەنيەت الدەبىر ۇلتتىڭ, يا ءناسىلدىڭ جاساعان نارسەسى ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ بىرلەسە جۇمساعان قاجىرى مەن داعدىلارىنىڭ ناتيجەسى» دەي كەلەدى دە, حالىقتاردىڭ مادەنيەتىنىڭ ارالاسۋىنا ءبىر جاعىنان ىنتىماقتاستىق, ەكىنشى جاعىنان جاقتىرماۋشىلىق قاتىناستارى سەبەپ بولادى. اسىرەسە حالىقتاردىڭ اراسىنداعى ءدىن, ءداستۇر, قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ۇقساس تۇرلەرى مادەنيەتتەردىڭ ارالاسۋىن جەڭىلدەتەتىنىن ايتادى.
«ورىستىڭ رۋحاني مادەنيەتى ورىس ۇكىمەتى ساياساتىنىڭ كەسىرىنەن سوڭعى ونجىلدىقتارعا دەيىن رەسەيدەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني دامۋىنا ەشقانداي ىقپال جاساعان جوق», دەيدى. ونىڭ سەبەبى, البەتتە رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءوز قاراماعىندا حالىقتارعا دەگەن اياۋسىز وتارشىلدىق ساياساتى. وسىنداي ساياساتتىڭ اسەرىنەن باسقا تۇركى حالىقتارى سياقتى قازاق حالقى دا ورىس اتاۋلىعا قارسى بولدى. مۇنداي جاعدايدا الدەبىر مادەنيەتتى قابىلداۋ تابيعي بولماس ەدى. باكۋ سيەزىندەگى وسى بايانداماسىندا ورىستان قابىلداماعانمەن تۇركى حالىقتارىنىڭ ءوز اراسىندا مادەني الماسۋلار بولعانىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ ىشىندە ءدىن مەن جازۋدىڭ ايرىقشا ورنىن ءبولىپ ايتادى. اۆتور: «مادەنيەتتىڭ قاي سالاسى بولسىن, رۋحاني ومىرمەن ءدال ءتىل سياقتى تىعىز بايلانىستى بولا الماسا, دىنمەن, جازۋمەن بىرگە ءدىن جانە دۇنيەاۋي مازمۇنداعى ادەبيەت تە ەنە باستادى, مۇنىمەن بىرگە ەلەۋسىز تۇردە جات تىلدەن سوزدەر دە ەندى», دەپ جازادى. ءسويتىپ, احاڭ مادەني الماسۋلار ۇدەرىسىندە ۇعىمدار مەن يدەيالاردىڭ تىلگە ەنەتىنىن دالەلدەيدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى ۇلت تاريحىنداعى ايرىقشا تۇلعا – سول ۇلت مادەنيەتىنىڭ جاڭا بەتتەرىن دە جازعان, اشقان, تۇتاس ۇلتقا مادەنيەت قارۋىن ۇستاتقان ادام. ول – جازۋ. وسى جازۋ ارقىلى ءبىز ساۋات اشامىز, بىلىمگە بەت بۇرامىز, مادەنيەتتى بولامىز. ءبارىمىز 1909 جىلى جارىق كورگەن ءۇش كىتاپتى, ياعني ابايدىڭ ولەڭدەر جيناعىن, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «قىرىق مىسالىن» جانە مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ويان, قازاعىن!» ءجيى ايتىپ, ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىزدىڭ, جالپى مادەنيەتىمىزدىڭ بەتبۇرىسى رەتىندە قابىلداپ ءجۇرمىز. البەتتە, بۇل بەلگىلى دەڭگەيدە دۇرىس. دەگەنمەن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, قازاقتىڭ تاريحىندا وسى ءۇش جيناقتان دا ايرىقشا كىتاپ بار. ول 1912 جىلى ورىنبوردا جارىق كورگەن احاڭنىڭ كىتابى. تولىق اتاۋى – «وقۋ قۇرالى. ۋسۋل سوتيە جولىمەن ءتارتىپ ەتىلگەن قازاقشا الىپپە». بۇل قازاق ءتىلىنىڭ تابيعاتىن اشقان, تانىتقان, كوپتى ساۋاتتاندىراتىن تۇڭعىش ۇلتتىق مازمۇنداعى الىپپەمىز. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, وسى الىپپە – قازاقتىڭ مادەني تاريحىنا, جالپى وركەنيەتتىك ورىستەۋىنە جاڭا جول اشقان, جاڭا باعىت نۇسقاعان ناعىز ۇلى كىتاپ. وسى كىتاپ ارقىلى احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاققا مادەنيەتتىڭ ناعىز قارۋى – جازۋدى سىيلادى. ياعني احاڭ ءوزىنىڭ ۇلتتىق جازۋى ارقىلى بىزگە وركەنيەتتىڭ كەڭ قاقپاسىن اشتى.
«اق جول» گازەتىنىڭ 1923 جىلعى سانىندا «اقاڭنىڭ يۋبەلەيى تۋرالى» باسقارما اتىنان حابارلاما جاريالاندى. وسىندا: «قازاقتىڭ دىبىسىنا, سوزىنە ارناپ, الىپپە شىعارىپ, ءتىل ءھام وقۋ قۇرالدارىن شىعارىپ, قازاقتىڭ جالپاق ءتىلىن قالامعا ۇيرەتكەن اقاڭ ەدى» دەلىنگەن ماعىناسى تەرەڭ سويلەم بار. وسىنداعى «قازاقتىڭ جالپاق ءتىلىن قالامعا ۇيرەتكەن اقاڭ ەدى» دەگەن ويعا ءمان بەرسەك, مىنانى ۇعىنار ەدىك. ءاربىر ءتىل اۋىزەكى سويلەۋ فورماسىنان جازبا فورماعا وتكەندە ول جاڭاشا ستيلدىك قالىپقا تۇسەدى. ياعني جازۋ ءداستۇرى ءتىلدىڭ جاڭا تۇرپاتتاعى ءومىرىن باستاپ قالىپتاستىرادى. دەمەك جازبا ادەبي ءتىل – ءتىلدى وڭدەۋشى, رەتتەۋشى جاڭا كەزەڭ. احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىنىڭ وسىنداي جاڭا ءداۋىرىن باستاعان جاسامپاز تۇلعا.
احاڭنىڭ الىپپەسى جونىندە ايتقاندا, ءبىز مىنانى مۇقيات ەسكەرۋگە ءتيىسپىز. احمەتتىڭ الدىندا ەكى جازۋ ءداستۇرى تۇردى. بىرەۋى – ءوزى مەكتەبىنەن وتكەن ىبىرايدىڭ جازۋى, ەكىنشى – ەسكىشە اراب جازۋى. سونىڭ ءبىرىن تاڭداۋ كەرەك بولدى. بىراق احمەت ەكەۋىن دە تاڭداعان جوق. احمەت جاڭا جول تاپتى. احاڭ وسى جازۋدىڭ نەگىزىندە قازاقتىڭ ۇلتتىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن سالدى. نەگىزىن سالىپ قانا قويعان جوق, حالىق اعارتۋ ءمينيسترى, اكادەميالىق ورتالىقتىڭ جەتەكشىسى بولىپ تۇرعانىندا قازاقتىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت باستاۋىش مەكتەپتى مىندەتتەدى. باستاۋىش مەكتەپتىڭ مىندەتتى بولۋى دەگەن ءسوز – ۇلتتىڭ تاريحىنداعى ۇلكەن سەكىرىس. ۇلتتىق رومان جازعاننان دا, زاۋىت, قالا سالعاننان دا ۇلكەن نارسە. بۇنداي نارسەگە فرانتسۋزدار 1860 جىلدارى جەتىپتى. ەۋروپانىڭ كوپتەگەن حالىقتارى تەك ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن عانا جەتتى. وسى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ ونداعان ەلدەرىندە باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ مىندەتتى ەمەس. ءتىپتى اقش-تا دا مىندەتتى ەمەس. اقش-تىڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيى 31-ءشى ورىندا, قازاقستان 9-شى ورىندا. احاڭ حالقىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت قازاق بالالارىنىڭ جاپپاي باستاۋىش ءبىلىم الۋىنا كەڭىنەن جول اشتى. بۇل – احاڭنىڭ بىزگە ۇستاتقان وراسان مادەنيەت قارۋى. ءبىز مۇنى كوبىنە ەسكەرمەي ءجۇرمىز.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءالىپبيى جانە تىلگە ارنالعان ەڭبەكتەرىنىڭ بارلىعى – ناعىز رەفورماتورلىق جۇمىستار. الاش قوزعالىسى ارقىلى سەنىمدى سەرىكتەرمەن بىرگە قازاق جۇرتىنا ساياسي-قوعامدىق رەفورما جاساۋعا تالپىندى. احمەت – ساياسي رەفورمامەن بىرگە, سانا رەفورماسىن دا جاساعان ادام. احمەت قازاققا بۇلايشا ءومىر سۇرۋگە بولمايتىنىن, بۇلايشا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەسىن ايتۋمەن بولدى جانە سول ءۇشىن مادەني كۇرەسكە شىقتى. ول تەك وتارشىلدىقپەن عانا كۇرەسكەن جوق, تۋعان حالقىنىڭ تالاپسىزدىعىمەن, بەيجايلىعىمەن كۇرەستى. مۇنداي قاسيەتتەردىڭ ءبارى وتار ەلدەردە بولادى, ازاتتىعى جوق ەلدەردە ءارتۇرلى ۇساق نارسەلەر كوپ بولادى. ازاتتىعى بولماسا, ادام دا, حالىق تا, مەملەكەت تە ۇساقتالادى. مىنە, احاڭ سونداي كەزەڭگە تاپ كەلدى. «ادامدىق ديحانشىسى قىرعا شىقتىم, ...تۇقىمىن ادامدىقتىڭ شاشتىم, ەكتىم, كوڭىلىن كوگەرتۋگە قۇل حالىقتىڭ», دەيدى. بۇل – اۋىر ءسوز. بىراق احمەتتىڭ باسقا امالى بولمادى. ويتكەنى «اينالايىن, سەن بۇيتە عوي, سەن ويتە عوي» دەيتىن زامان ەمەس ەدى. زامان قاتقىل. قاتقىل زاماندا قاتقىل سويلەۋ كەرەك بولدى. جالپى, الەم تاريحىندا ساناۋلى تۇلعالاردىڭ عانا قايراتى مەن جىگەرى بىلىممەن تەڭ تۇسكەن. ءبارىمىز بىلەمىز, بىلگىشپىز. بىراق قايرات پەن جىگەر جەتىسپەيدى.
قازىر ءبارىمىز وقۋ جاعىنان اباي زامانىنان دا, احمەت زامانىنان دا ىلگەرىمىز. بىراق ءبىلىم قورىمىز كوپ بولعانىمەن, ۇلت ءۇشىن جۇمسايتىن ارەكەتىمىز از. سوندىقتان دا الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان: «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن», دەيدى. مىنەزدىڭ تىرەگى – قايرات پەن جىگەر. وسىلاردىڭ ارتىندا «نامىس» دەگەن ۇلكەن ءسوز تۇرادى. قايراتتى, جىگەرلى ادام عانا نامىسشىل. احاڭنىڭ تابيعي دارىنى, ءبىلىمى جانە نامىسى ۇلتقا دەگەن زور ماحابباتپەن سۋارىلدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ۇلتىنا شەكسىز قىزمەت ىستەگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ۇلى بولمىسىنىڭ دا سىرى وسىندا.
ادامزاتتىڭ رۋلىق-تايپالىق كونە زاماندارىنان بەرى ادام بالاسى دۇنيە بايلىعىن ءارتۇرلى تاسىلمەن پايدالانۋدىڭ, يگەرۋدىڭ نەبىر امالدارىن تاۋىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتتى. بۇل – ادامزات مادەنيەتىنىڭ قازىرگى زور قورىتىندىسى. وسىعان ادام بالاسى ويى مەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كەلدى دەسەك, وسىلاردىڭ قاي-قايسىسىندا دا وزىندىك مادەنيەت قالىپتاستىردى. مادەنيەت ءومىر ءسۇرۋدىڭ ەرەكشە جەتىلدىرىلگەن فورماسى مەن مازمۇنى بولۋىمەن بىرگە, ادامزاتتىڭ تەڭدىك پەن بوستاندىققا جەتۋىنىڭ دە ۇلكەن كەپىلى. سوندىقتان دا ۇلت ۇستازى: «ازاتتىق اسىلى مادەنيەتتە, مادەنيەت كۇشەيۋىنىڭ تەتىگى وقۋ مەن ادەبيەتتە», دەپ جازدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وسى سوزدەرى بۇگىن دە اسا وزەكتى.
ەربول تىلەشوۆ,
ش.شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تىل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ باس ديرەكتورى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
