وقىرمانسىز گازەتتى, تىڭدارمانسىز راديونى, كورەرمەنسىز تەلەارنانى ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. اۋەلدەن-اق قوعامداعى تىنىس-تىرشىلىكتەن حاباردار قىلىپ, حالىقپەن بىتە قايناسىپ كەلە جاتقان «Egemen Qazaqstan» جانە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنىڭ ورنى ەرەكشە. شىققانىنا عاسىر اسقان قوس گازەت جىل باسىنان بەرى كوپتەگەن ءىس-شارانى قولعا الىپ, ءارتۇرلى يگىلىكتى ءىستى جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. مىنە, سونىڭ ءبىرى – وڭىرلەردەگى وقىرماننىڭ ويىمەن ساناسۋ. سول ماقسات-مۇرات اتالعان باسىلىم قىزمەتكەرلەرىن جەتىسۋ جەرىنە جەتەلەپ كەلدى. تالدىقورعان قالاسىنداعى ءتىل سارايىندا وتكەن «ەگەمەن» – ەل ىشىندە» اتتى جيىندا وزەندەر ورنەكتەگەن ولكەنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرى وزەكجاردى ويلارىن ورتاعا سالدى.
دوڭگەلەك ۇستەل باسىنداعى بايىپتى ءماسليحاتتى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى, بەلگىلى اقىن, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى امىرە ءارىن جۇرگىزدى. ول اقپارات قۇرالدارىنىڭ قازاق رۋحانياتىنداعى الار ورنىن ايشىقتاپ, بۇگىنگى وقىرماننىڭ باسىلىم بەتىنە بۇرىنعىداي ۇڭىلمەيتىنىن سىنعا الدى. سونىمەن قاتار ەلدىڭ جۇگىن ارقالاپ, بۇقارا مەن بيلىك اراسىنداعى التىن كوپىر مىندەتتى ادال اتقارىپ كەلە جاتقان جۋرناليست اعايىنعا العىسىن ءبىلدىردى.
الدىمەن بەتاشار ءسوز «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ءسابيت مالدىباەۆقا بەرىلدى.
ء«بىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز قازىرگى قالىپتاسقان زامان ۇردىسىنەن قالىپ قويماي, جىلت ەتكەن جاڭالىقتىڭ ءىزىن سۋىتپاي, شۇعىل تۇردە ينتەرنەت سايت پەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە جۇكتەپ وتىرادى. قازىر ءداستۇرلى جازىلىمنان باسقا باسىلىمدارعا ەلەكتروندى فورماتتا جازىلۋعا دا بولادى. كەيدە وقىرماندار تاراپىنان پوشتانىڭ ۋاقىتىنان كەشىكتىرىلىپ, ءبىر اپتانىڭ گازەتىن ءبىر-اق جيىپ اكەلەتىنى سەكىلدى سىن-ەسكەرتپەلەر ءتۇسىپ جاتادى. ءبىز وسى رەتتە كۇندەلىكتى گازەتتىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىن وقىرمانعا قولجەتىمدى باعادا ۇسىنىپ كەلەمىز. الداعى ۋاقىتتا «Kaspi.kz» ارقىلى جازىلا الاسىزدار», دەدى س.مالدىباەۆ.
ودان كەيىن كەش مودەراتورى امىرە ءارىن «گازەت وقىماۋ – رۋحانياتقا جاسالعان قاستاندىق» ەكەنىن جەتكىزىپ, بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ باعىتىنا باعا بەردى.
«بۇگىندە باسپاسوزدە «كۇشتەپ جازدىرۋعا بولمايدى» دەگەن اڭگىمەلەردى ءجيى ەستيمىز. دەي تۇرعانمەن, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق, اۋداندىق باسىلىمدارعا جازىلمايتىن بولسا, بيلىك تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جايىن, مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باعىت-باعدارىن وقىپ-بىلمەسە, وندا ول قانداي قىزمەتكەر, قايتىپ كوزى اشىق ازامات اتانادى؟ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تاقىرىبىنا اينالعان مۇعالىم مارتەبەسىن كوتەرۋ, دارىگەرلەر ەڭبەگى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە جاسالار جەڭىلدىكتەر, باسقا دا تاقىرىپتار ۇنەمى گازەت بەتىندە قامتىلىپ كەلەدى. وقىرماندارعا وسى تۇرعىدان دا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن ايتۋ ارتىق ەتپەس», دەگەن ءا.ءارىن ءارى قاراي «Egemen Qazaqstan» گازەتى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى تالعات باتىرحانعا ءسوز تىزگىنىن ۇستاتتى.
«سىناپتاي سىرعىپ, جەلدەي جۇيتكىگەن ۋاقىت اعىمىنداعى اقپاراتتى حالىققا جەتكىزۋدە مەرزىمدى باسىلىمداردىڭ باستى بورىشى. قانداي دا ءبىر ءىستىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇنجاريا بەتىندە جارىققا شىعىپ, جان-جاققا جەتىپ جاتسا, قۇبا-قۇپ. باسقالاردى بىلمەيمىن, ال قازاقتىلدى گازەت-جۋرنالداردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ۇلت ۇپايىن تۇگەندەۋ بولسا كەرەك. قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى كوتەرۋ ارينە دۇرىس. بىراق كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزار ادەبي-مادەني, تاريحي-تانىمدىق دۇنيەلەردىڭ ءجونى تىپتەن بولەك. ويتكەنى كەشەگى كەڭەستىك سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن جۇتاڭداپ كەتكەن رۋحاني كەڭىستىگىمىزدى تولتىرۋىمىز كەرەك. گازەتىمىزدىڭ بەتتەرىن پايىممەن پاراقتاپ كورسەڭىزدەر, ءبىزدىڭ وسى باعىتتا ەڭبەكتەنىپ جاتقانىمىزدى بايقاۋعا بولادى. جاقسى ءداستۇر الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرمەك», دەگەن ول: «گازەت – حالىقتىڭ ءۇنى, قۇلاعى مەن كوزى» دەگەن الاش ارىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ دانالىعىن ەستەن شىعارماۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ويىن تۇيىندەدى.
ارناسى كەڭ ايبىندى باسىلىمدار تۋرالى جەتىسۋلىق زيالى قاۋىم وكىلدەرى تەرەڭنەن تولعادى. وبلىستىق قوعامدىق كەڭەس توراعاسى ەرعازى قوشانبەكوۆ, بەلگىلى جۋرناليست, اقىن ءنۇسىپباي ءابدىراحىم, «جەتىسۋ» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى بولات اباعان, اقىن قۇرمەتبەك سانسىزباي ۇلى, ارداگەر جۋرناليست كەنجەحان راحىش سىندى ءوڭىر ازاماتتارى گازەت قۇندىلىعى, ونىڭ قوعامداعى سالماعى مەن رۋحانياتتاعى ماڭىزى تۋرالى لەبىزىن ءبىلدىردى. بەلگىلى قالامگەرلەر تاعىلىمدى وي ايتىپ, بۇگىنگى اقپارات كەڭىستىگىندەگى ماسەلەلەردى, ەل ىشىندەگى, ساياساتتاعى جاڭالىقتاردى تىلگە تيەك ەتتى. تۇعىرى بيىك باسىلىمداردىڭ ەل مۇددەسىنە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىن جەتكىزدى.
«بالا كۇنىمىزدەن جانىمىزعا جاقىن, كوزىمىزگە ىستىق كورىنەتىن رەسپۋبليكالىق «Egemen Qazaqstan» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرىنە جازىلۋعا ءوڭىر جۇرتشىلىعى نيەتتى. سەبەبى قوس گازەتتە, ەڭ الدىمەن, ەلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرىلسە, ەكىنشىدەن, ءار وقىرماننىڭ جۇرەگىنەن ورىن الاتىن تاريحي, ادەبي-مادەني تاقىرىپتاردى قامتيتىن ماقالالار ءجيى جاريالانىپ تۇرادى. ءوزىم دە جىل سايىن مەرزىمدى باسىلىمعا جازىلۋدى وسى گازەتتەردەن باستاۋ قاجەتتىگىن ايتىپ وتىرامىن», دەگەن وبلىستىق قوعامدىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك بەيمۇحانبەتوۆ قوناقتارعا العىسىن ايتىپ, «جەتىسۋ جاۋھارى» اتتى ەنتسيكلوپەديانى سىيعا تارتتى.
كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە بۇگىپ جاتقان سان قيلى دۇنيەنى جوعارى جاققا جەتكىزۋدى ماقسات ەتكەن گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەگى ەرەن. دۇنيە ديدارىنداعى قىم-قيعاش قۇبىلىستارعا پىكىر قوسىپ, پايىم يلەۋىنەن وتكىزەتىن سول ءجۋرناليستىڭ جۇمىسىن الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتىق سايتتار كەيدە ورىنسىز سىناپ-مىنەيدى. ءبىلىمسىز بلوگەرلەردىڭ جالعان اقپارىمەن اۋىزدانعان اعايىننىڭ تۋرا جولدان اۋىتقۋى وپ-وڭاي. سوندىقتان رەسمي باسىلىمدارداعى شىنايى دەرەكتەرگە دەن قويعان ابزال. بۇعان باسقوسۋعا جينالعان جۇرت تا باسا نازار اۋداردى.
«بولعان وقيعانىڭ تىزبەسى دەگەن بار. مىسالى, بىرەۋلەر قازىرگى كەزدە بۇزىلعان عيمارات, جول ماسەلەسى سەكىلدى جاڭالىقتى جامان جاعىنان كورسەتكىسى كەلىپ, عالامتورعا سالادى. ال باسىلىم مەملەكەت قانداي جۇمىس جۇرگىزۋدە, قاراجات ءبولىندى مە, جوق پا, جوسپارى قانداي, كەلەشەگى نە بولادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرىپ, تەرەڭنەن زەرتتەلگەن ماقالالار جاريالايدى. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە گازەتتىڭ بەرەر پايداسى زور. اسىرەسە اقپاراتتىق سوعىس كەزىندە گازەت-جۋرنال اۋاداي قاجەت. ءبىلىمدى, بىلىكتى, ەلدى, جەردى قورعايتىن ۇرپاق گازەت وقۋ كەرەك», دەدى ارداگەر جۋرناليست ءنۇسىپباي ءابدىراحىم.
جيىن بارىسىندا زاماننىڭ قيىن-قىستاۋ كەزىندە دە ءوز وقىرمانىن جوعالتپاعان قوس گازەتتىڭ تارالىمىنا تۇراقتى تۇردە اتسالىسىپ جۇرگەن قاراعايداي قالىڭ وقىرماندارىمەن اراداعى بايلانىستىڭ ءجىبىن ۇزبەۋ باستى ماقسات ەكەندىگى باسا ايتىلدى.
* * *
تۇستەن كەيىن ەگەمەندىكتەردىڭ كەلگەنىن ەستىگەن ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى ولاردى وقۋ ورنىنا كەزدەسۋگە شاقىردى. بىلىمگەرلەر اعا بۋىن ارىپتەستەرىمەن ديدارلاسىپ, قازىرگى جۋرناليستيكا تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە قوزعادى.
«جۋرناليست – كادەلى كاسىپ. سەبەبى ول حالىقتىڭ اتىنان سويلەيدى جانە قوعامدى دامىتۋعا قىزمەت ەتەدى, – دەگەن تالعات باتىرحان جەر بەتىندە ءدال وسىنداي ارتىقشىلىعى كوپ, بەساسپاپ بولۋدى تالاپ ەتەتىن بەدەلدى ماماندىق سيرەك ەكەنىن جەتكىزدى. – قاي ادام تىكەلەي بارىپ پرەزيدەنتتەن سۇحبات الىپ, كەز كەلگەن مينيسترمەن, نە بولماسا پرەمەر-مينيسترمەن تىكەلەي ەفيرگە شىعىپ, ەلدى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ساۋال قويا الادى؟ مۇنداي قۇزىرەت تەك جۋرناليستەردە عانا بار. جۋرناليستەر – قاشاندا ەل جاناشىرى, ونىڭ قامشىگەرى. سوندىقتان تاڭداعان ماماندىقتارىڭا ادالدىقتان اينىماڭىزدار. وقىڭىزدار, ىزدەنىڭىزدەر, جازۋدان جالىقپاڭىزدار, – دەدى اعىنان جارىلىپ.
ستۋدەنتتەر قوناقتارعا كوكەيدە جۇرگەن ساۋالدارىن قويىپ, بۇگىنگى جۋرناليستيكانىڭ بەدەلى تۋراسىندا وي قوزعادى. قوس گازەتكە ساراپتامالىق, تانىمدىق ماقالالار جازىپ, سەمەستر اياقتالعاندا استاناعا بارىپ, پراكتيكادان وتۋگە قۇلشىنىسىن ءبىلدىردى.
«جۋرناليستەر اقپاراتتى تابۋعا, وڭدەۋگە, تاراتۋعا جانە ساقتاۋعا مىندەتتى. سوندىقتان دا ءبىز, اعا جۋرناليستەر, جاس ماماندى ىرىكتەۋ مەن دايارلاۋعا جان-جاقتى كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. بۇل رەتتە بۇگىنگىدەي كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى زور. قوعامنىڭ رۋحاني دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماسەلەلەر كوپ. ايتسە دە جاس مامانداردىڭ ىنتا-جىگەرىن شىڭداپ, ءتالىم بەرۋگە ءبىز قاشاندا دايىنبىز. جاقسى جۋرناليست مانساپقۇمارلىقتان ادا بولۋى كەرەك. ماسەلە اتاقتا ەمەس, ومىردە سالعان ىزىڭدە, العان ورنىڭدا, ەڭبەگىڭدە. قوعامعا, تۋعان جەرىڭە, ەلىڭە قانشالىقتى سەپتىگى ءتيىپ وتىر, مىنە, سول ماڭىزدى», دەدى س.مالدىباەۆ.
بولاشاق جۋرناليستەر قوس گازەتتەگى جاندارىنا جاقىن جاريالانىمداردى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنان وقىپ تۇراتىنىن جاسىرمادى. باسقا دا باسىلىمداردى قالت جىبەرمەي, الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتاردىڭ انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزەتىندەرىن تىلگە تيەك ەتتى. كەزدەسۋ سوڭىندا جاستار قوناقتارمەن ەستەلىك سۋرەتكە ءتۇسىپ, شىعارىپ سالدى.
گازەتتىڭ بەدەلى وسسە, حالىقتىڭ دا مەرەيى اسقاقتايدى. بۇگىنگى ءباسپاسوزدىڭ باستى بورىشى – كوپتىڭ كوكەيىندەگى ويدى تامىرشىداي ءدوپ باسا ءبىلۋ. باقساڭىز, وتانشىلدىق پەن ۇلتجاندىلىققا ۇيىتار كوركەم اڭساردان تۋعان مايەكتى ماقالالار ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. ونى جەر جانناتىنا ارنايى ات باسىن بۇرعان ەل گازەتىنىڭ وكىلدەرىنە دەگەن جەتىسۋلىقتاردىڭ العاۋسىز العىسىنان-اق اڭعارۋعا بولادى.
* * *
ەل ىشىنە شىققان ەگەمەندىكتەر سونداي-اق جەتىسۋدىڭ شۇرايلى ءبىر پۇشپاعى اقسۋ اۋدانىندا بولىپ, ويتوعان اۋىلىندا ورنالاسقان ءىلياس جانسۇگىروۆ اتىنداعى مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن پىكىر الماستى. جىر ءدۇلد ۇلى تۋىپ-وسكەن اۋىلدىڭ اكىمى ۆەنەرا بەرىكقىزى ءبىزدى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, جەرگىلىكتى جاعدايمەن تانىستىردى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇندا 600-دەن اسا ادام تۇرادى. ءبىرى مالىن باعىپ, ەكىنشىلەرى ەگىنىن سالىپ, كۇنكورىس قامىن جاساپ جاتقان كورىنەدى. بەرەكە-بىرلىگى بەكەم ويتوعاندىقتار ويىن-تويدان دا كەندە ەمەس ەكەن. اۋدان اسىپ, وبلىس بارىپ, ءتۇرلى بايگەدەن وزىپ كەلگەندەرىن ولار ماقتانىشپەن ايتتى. اۋىل باسشىسى ءسوز اراسىندا باياعى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعان كلۋبتىڭ ابدەن توزعانىن, ونىڭ ورنىنا جاڭا مادەنيەت ءۇيىن سالۋ قاجەتتىگىن, الايدا تۇرعىندارىنىڭ سانى ءبىر مىڭعا جەتپەيتىندىكتەن, ونداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزە الماي وتىرعاندارىن وكىنىشپەن جەتكىزدى. ايتسە دە جاقسى كۇننەن كۇدەر ۇزبەيتىندىكتەرىن ءبىلدىردى. قازاق پوەزياسىنىڭ قۇلاگەرى كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان اۋىلدا ءتۇپتىڭ تۇبىندە زاماناۋي مادەنيەت وتاۋى شاڭىراق كوتەرەتىنىنە سەنىمدەرى مول.
ءبىر كەزدەرى التى ءجۇز وقۋشىنى قامتىعان ءۇش قاباتتى ءبىلىم ۇياسىندا بۇل كۇندەرى 121 بالا وقيتىنىن العا تارتقان مەكتەپ ديرەكتورى داستان ساعىمباەۆ جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋ جولىندا وزدەرى اتقارىپ جاتقان يگى ىستەرگە توقتالدى. وسى ورايدا ۇستازدار ۇجىمى ايرىقشا ورىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, مەكتەپتەگى مۋزەي ورەندەردى ەلدى, جەردى سۇيۋگە باۋليتىن تاربيە ءھام تاعىلىم مۇيىسىنە اينالىپتى. ونىڭ ءىشى اۋىل تاريحىن ايشىقتايتىن جادىگەرلەرگە تۇنىپ تۇر. اسىرەسە ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن ءمان بەرىلىپتى. سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى قۇرمانباي جامباەۆ باستاعان جاقابىل ءجانابىلوۆ, نۇرلىحان ىسقاقوۆا, قاجىكەن ىدىرىشباەۆ, ساياق قۇرمانباەۆ سەكىلدى ومىراۋلارى وردەن, مەدالدارعا تولى ءوندىرىس وزاتتارىنىڭ سۋرەتتەرى دە سامساپ تۇر. ءۇي-ۇيدەن جينالعان ۇلكەندى-كىشىلى ەسكى ەكسپوناتتار دا ەرىكسىز كوز تارتادى. مۇنىڭ ءبارى وسكەلەڭ ورەندەرىمىزدىڭ وتكەندى تانىپ, ءبىلۋى ءۇشىن قاجەت ەكەنى تالاسسىز.
* * *
مەكتەپ مۇعالىمدەرىمەن بولعان اڭگىمەدە دە, اقسۋ اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عازيز وتارباەۆپەن وي بولىسكەنىمىزدە دە «Egemen Qazaqstan» وقىرماندارىنىڭ قاتارى بىلتىرعىدان ارتپاسا, كەمىمەيتىنى ايتىلدى.
جالپى, جەتىسۋ جەرىندەگى جۇزدەسۋلەردە «ەگەمەنگە» دەگەن ەل ىقىلاسى ەرەكشە ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك.
جەتىسۋ وبلىسى
