تسيفرلىق ەكونوميكانىڭ قۋاتى

قىتاي مەملەكەتىنىڭ باسشىسى سي ءتسزينپيننىڭ پىكىرىنشە, قىتاي دۇنيە جۇزىندەگى باسقا ەلدەرمەن, سونىڭ ىشىندە قازاقستانمەن حا­لىق­ارالىق ىندەتكە قارسى ىنتى­ماقتاستىقتى نىعايتۋعا جانە جا­ھاندىق قاۋىپسىزدىكتى بىرلەسىپ قور­عاۋعا دايىن. بۇل جولعى دۇ­نيە جۇزىندە كەڭ تارال­عان ىندەت قازاقستان-قىتاي ىنتى­ماق­­تاستىعىنا قيىندىقتار اكەل­دى, سونىمەن قاتار جاڭا مۇم­كىن­دىكتەر تۋعىزدى. قازاقستان مەن قىتاي تسيفرلىق ەكونوميكا, مەديتسينا جانە دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالالارىنداعى ىنتىماق­تاس­تىقتى كەڭەيتىپ, قازاقستان-قىتاي قارىم-قاتىناستارىندا ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءوسۋ نۇكتەلەرىن قۇرۋى كەرەك.

قازاقستان ءۇشىن قىتاي – ەڭ ءىرى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. قىتاي كەدەنىنىڭ ستا­تيس­­تيكاسى بويىنشا, بىلتىر ەكى ەل اراسىنداعى ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 25,25 ملرد دول­لار­دى قۇراپ, 2020 جىلمەن سا­لىس­تىرعاندا 17,6 پايىزعا وسكەن. ونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ قازاقستانعا ەكسپورتى 13,98 ملرد دوللاردى قۇراپ, 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 19,5 پايىزعا ارتتى. ال قازاقستاننان يمپورت 11,27 ملرد دوللارعا تەڭ بولىپ, ءبىر جىل ىشىندە 15,3 پا­يىزعا ۇلعايدى. قىتايمەن ەكى­جاقتى ساۋدانىڭ وڭ سالدوسى 2,71 ملرد دوللاردى قۇراپ, ءبىر جىل بۇرىنعى دەڭگەيمەن سالىستىرعاندا 36,2 پايىزعا ءوستى. قازاقستان ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, 2022 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى جالپى ساۋدا كولەمى 11,26 ملرد دوللارعا جەتىپ, وتكەن جىلدىڭ سايكەس كە­زە­ڭىمەن سالىستىرعاندا 36,2 پا­يىزعا ءوسىپ, جالپى كولەمنەن ءۇش ەسە ارتتى. 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنداعى ساۋ­دا كو­لە­مى جاڭا رەكورد ورناتقان بولسا, بۇل سول ۋاقىتتان بەرى تا­ري­­حي ەڭ جو­عارى دەڭگەي بولىپ كور­­سەتىلدى.

قازاقستان مەن قىتايدىڭ ىن­تى­ماقتاستىعىنىڭ تاريحى تە­­رەڭدە. ەكى جاقتىڭ ەكونومي­كالىق-ساۋدا ىنتىماقتاستىعى ءبىر-ءبىرىن جوعارى دەڭگەيدە تو­لىقتىرادى. قىتاي ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىن العا جىلجىتقاننان كەيىن قازاقستان مەن قىتايدىڭ وڭتۇستىك ايماقتار اراسىنداعى ەكونوميكالىق جانە ساۋدا ىنتىماقتاستىعى ودان ءارى دامىپ كەلەدى. سونىڭ مىسالى رە­تىندە چجەتسزيانداعى جاق­سى دامىعان لوگيستيكا ەكى جاقتىڭ جان-جاقتى جانە تەرەڭ ىنتى­ماق­تاستىعىنا كەپىلدىك بەردى. اتاپ ايتقاندا, يۋدەن قالاسىنان شى­عىپ, قازاقستان ارقىلى وتەتىن قىتاي-ەۋروپا جۇك پويىزىن جان-جاقتى بايلانىستىردى.

قازاقستان مەن قىتاي تسيفر­لىق ەكونوميكانى دامىتۋ­ ىنتىماقتاستىعىن نە­گىزدەدى. تسيفرلىق ەكونوميكا ءوندى­رىس­تىڭ ماڭىزدى فاكتورى رەتىندە دەرەكتەر رەسۋرس­تا­رىن الماسۋدى, نەگىزگى تاسى­مالداۋشى رەتىندە قا­زىرگى زامان­عى اقپاراتتىق جەلى­لەر­دى جانە اقپاراتتىق-كوم­مۋ­ني­كا­تسيالىق تەحنولوگيالاردى بىرىكتىرۋ مەن قولدانۋدى, بارلىق فاكتوردىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسياسىن العا جىلجىتۋدى ما­ڭىزدى قوزعاۋشى كۇش سانايدى.

قازاقستان تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرىپ, تسيفرلىق ترانسفورماتسياعا كوشۋ جولىنا ءتۇستى. 2017 جىلى ەل ۇكىمەتى «تسيفرلىق قا­زاق­ستان» ۇلتتىق باعدار­لا­ماسىن قابىلدادى. 2018-2022 جىلدار ارالىعىندا جۇزەگە اسىرى­لاتىن باع­دارلاما ەل ەكونوميكاسى مەن تەحنولوگياسىن جاڭعىرتۋدى ىن­تا­لاندىرۋ جانە ەڭبەك ونىم­دى­لىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاعداي جاساۋدى كوزدەيدى. ماقسات – 2025 جىلعا قاراي تسيفرلىق باسە­كەدە قازاق­ستان­دى وزىق ەلدەردىڭ قاتا­رى­نا قوسۋ. بيزنەس, عىلىم سالاسى جانە ەلدەر اراسىندا تۇراقتى بايلانىستار ورناتۋ ار­قىلى تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن كاسىپورىندار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ ءۇشىن جاعداي جاساي وتىرىپ, تسيفرلىق ەلگە كوشۋ باستاماسىنا باسا ءمان بەرىلدى.

تسيفر­لىق ەكونوميكانى دامى­تۋ­داعى پراكتيكالىق جەتىستىكتەر تسيفرلىق ەكونوميكا ەكى ەل ارا­سىن­داعى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ ما­ڭىزدى مۇمكىندىگى مەن سالاسىنا اينالعانىن جانە جاقسى نا­تيجەگە يە ەكەنىن كورسەتەدى. 2017 جىلى استانادا وتكەن ەكسپو كەزىندە قا­زاقستان مەن قىتاي «تسيفرلىق جىبەك جولى» باس­تاماسىن جانە قازاقستاننىڭ «تسيفرلىق قازاقستان» ستراتەگيا­سىن ىلگەرىلەتۋدى قوسا العاندا, كە­لى­سىمدەردى ورناتۋدىڭ ءتورت اس­پەك­تىسىنە نازار اۋدار­­دى.

2018 جىلعى 22 قاراشادا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق دامۋ جانە رەفورمالار كوميسسياسى مەن قازاقستان رەس­پۋبليكاسى اقپارات جانە كوم­مۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى تسيفرلىق ەكونوميكا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جو­نىن­دەگى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. ەلىمىز «تسيفرلىق قازاقستان» جوس­پارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 169 ملرد تەڭگە (شامامەن 510 ملن دوللار) ينۆەس­تيتسيا تارتۋدى جوس­پارلاپ وتىر. بۇل قازاقستان ەكونوميكاسىنا 30 پايىزدىق ءوسىم اكەلىپ, 2 ترلن تەڭگەدەن (شامامەن 6 ملرد دوللار) اساتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە.

2019 جىلدىڭ 4 ماۋسىمىندا ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسى­نىڭ العاشقى فيزيكالىق جوباسى رەتىندە قازاقستان-قىتاي لوگيس­تي­كالىق بازاسى قازاقستان­نىڭ قۇرعاق پورتىمەن «تسيفرلىق جىبەك جولىن» بىرلەسىپ سالۋ جانە ونىڭ جاڭارتىلعان نۇسقا­سىن قۇرۋعا جەتەكشىلىك ەتتى. قىتاي­دىڭ ليانيۋنگان پويىزدارى بىرتە-بىرتە قازاقستان تەمىر جول­­­دارىمەن اقپارات الماسۋدى جۇزەگە اسىردى, پايدالانۋ تيىم­دىلىگىن, پويىزدار قوزعالى­سى­نىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە تولىق قاداعالانۋدى جاقسارتتى, سونىمەن قاتار 4 600 شاقىرىم قاشىقتىقتاعى قازاقستانداعى قۇرعاق پورتتار دا سينحرون­­­­­دى تۇردە قابىلداي الاتىنىن ءتۇ­سىندى. قىتاي-ەۋروپا پويىزدارىنىڭ جۇمىس ۋاقىتى 10 پا­­يىزدان 15 پا­يىز­عا دەيىن ۇنەمدەلىپ, تيىم­دى­لىگى ايتار­لىق­تاي جاقساردى. قازاقستان-قىتاي لوگيستيكالىق بازاسىندا «بەس بۋىن» تولىعى­مەن جۇزەگە استى. بازادان جىبە­رىل­گەن ترانسشەكارالىق پو­يىز­دار ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلىن­دە­گى 200-دەن استام ستانسانى قامتىدى جانە تاياۋ شىعىس پەن ەۋروپا ەلدەرىنە دەيىن سوزىلدى. ليانيۋنگان پورتى سونىمەن قا­تار 160-تان استام ەلدىڭ پورت­تا­رىمەن بايلانىس ورناتىپ, تە­ڭىز­دە, قۇرلىقتا ىنتىماقتاستىق ورناتتى. ەۋرازياداعى ارالاس تاسىمال جاڭا قىتاي مودەلى مەن قازاقستانعا ساياساتتى بايلانىس­تىرۋ جانە دامۋدىڭ ەڭ ۇلكەن ورتاق بولگىشىن ىزدەۋ ءۇشىن تاسىمالداۋشى بولدى.

2020 جىلعى 16 شىلدەدە قى­تاي­دىڭ مەملەكەتتىك كەڭەسشىسى جانە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىمەن جانە ورتالىق ازياداعى بەس ەلدىڭ باسقا دا سىرتقى ىستەر مي­­نيسترلەرىمەن «قىتاي + ور­تا­لىق ازيانىڭ بەس ەلى» سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ءبىرىن­شى بەينەكونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ولار ەپيدەمياعا قارسى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ, ەكونوميكانى قالپىنا كەل­تى­رۋگە جاردەمدەسۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋ سياقتى ءتورت نەگىزگى تاقىرىپ بويىنشا تەرەڭ پىكىر الماستى. جوعارى تەحنولوگيالىق سالا­لار­دا­عى ىنتىماقتاستىقتى بەلسەندى تۇردە كەڭەيتەتىندەرىن ايقىن بىل­دىرەتىن مالىمدەمە جاسادى. ەلەك­تروندىق كوممەرتسيا, سمارت قالالار, جاساندى ينتەللەكت جانە ۇلكەن دەرەكتەر تەحنولوگياسى قولدانبالارى رەتىندە تسيفرلىق سەرىكتەستىك قۇرۋعا كە­لىستى. كەزدەسۋدەن كەيىن ۆان ي مەن ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى­نىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ناتيجەلى كەزدەسۋ وتكىزدى. سەگىز تارماقتان تۇراتىن ورتاق پىكىر ارقىلى وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزىلدى, ءتورت ماڭىزدى قۇجات جاريالاندى جانە ەكىجاقتى بەس كەزدەسۋ ءوتتى. ورتاق بولاشاعى بار قاۋىمداستىقتىڭ داۋىرلىك ماڭىزى بار ەكەنى تاعى دا دالەلدەندى. «قىتاي + ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى» مودەلى ىسكە قوسىلىپ, قىتايدىڭ ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىق كەڭىس­تىگى كەڭەيدى.

2022 جىلدىڭ 6 مامىرىندا قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەل­شىلىگى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ اتى­نان دۇنيەجۇزىلىك تسيفرلىق ەكونوميكا فورۋمى حاتشىلىعىنا قىتايدىڭ تەحنولوگيالىق كومپانيالارىمەن دۇنيەجۇزىلىك تسيفرلىق ەكونوميكا فورۋمى ارقىلى بايلانىس ورناتۋعا جانە دامىتۋعا بىرلەسىپ جاردەم­دە­سۋ­گە نيەت بىلدىرگەن حات جولدادى. قازاقستان قىتايلىق تەح­نو­لو­گيا­لىق كومپانيالارعا اەرو­عا­رىش, ۇلكەن دەرەكتەر ورتا­لىق­تارى, 5G جانە 6G زەرت­تەۋ­لەرى, تسيفرلىق نارىقتار, كوم­مۋنيكاتسيالار, تۇرمىستىق قال­دىقتاردى باسقارۋ, باتارەيالار, مەديتسينالىق قىزمەت كور­سەتۋ جانە ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسى­رۋعا ەرەكشە مۇقتاج جانە ولار­دى قۇپتايدى دەپ اتاپ كور­سەتتى.

تسيفرلىق ەكونوميكا – الەمدىك ترەند جانە زاماننىڭ مۇمكىندىگى. قازىرگى ۋاقىتتا نارىق ويىنشىلارى تۇرعىسىنان, مەملەكەتتىك قولداۋ نەمەسە تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان قازاقستان مەن قىتاي ارا­سىن­داعى تسيفرلىق ەكونوميكا ىنتىماقتاستىعى بەرىك نەگىزگە يە جانە جارقىن بولاشاقتى كۇتۋگە بولادى.

داۋلەتالى اكبارقان,

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ قىتاي ءتىلى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى Phd,

يۋ مۋحونگ, قىتايدىڭ چجەتسزيان قارجى جانە ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى