– اۋەلى ءسىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماڭىز جايلى اڭگىمە وربىتسەك. ونىڭ قاي باعىتىنا باسا نازار اۋدارىپ وتىرسىز؟
– قازاقستانداعى قازىرگى سايلاۋ ناۋقانى ەلىمىزدە ءورىس العان قوعامدىق ساياسات داۋىرىنە تۇسپا-تۇس كەلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ سايلاۋى قوعامىمىز بەن مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ۋاقتىلى جانە قاجەتتى شەشىم بولعانى ءسوزسىز. سوڭعى ونجىلدىقتاردا رەسپۋبليكانىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق ومىرىندە جيناقتالعان وزەكتى ماسەلەلەردى شەشەتىن كەز كەلدى. مەنىڭ دە كانديداتۋرامدى ۇسىنعان «اۋىل» پارتياسىنىڭ دا ماقساتى – وسى تاريحي مۇمكىندىكتى بارىنشا پايدالانۋ.
سايلاۋالدى باعدارلاماما كەلسەم, ول دالا دەموكراتياسىنىڭ پرينتسيپتەرى; جوعارى رۋحاني-ادامي مادەنيەت; قۋاتتى اگرارلىق سالا جانە باقۋاتتى وڭىرلەر ءتارىزدى ءبىزدىڭ باستى ۇلتتىق ارتىقشىلىقتارىمىزدى بارىنشا ىسكە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالعان. مەنىڭ باستامالارىمدى ۇلت قۇندىلىقتارىن قاستەرلەيتىن جانە ونىڭ بولاشاعى ءۇشىن الاڭدايتىن ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ قولدايتىنىنا جانە ولاردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن ودان ءارى دامىتۋ جولىنداعى ورتاق ىستە قوزعاۋشى كۇشكە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن.
– دالا دەموكراتياسىنىڭ پرينتسيپتەرى جايلى ناقتىراق ايتساڭىز؟
– دالا دەموكراتياسى دەگەنىمىز – ادىلەتتى قازاقستاننىڭ التىن دىڭگەگى. قازاقستان – ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ بىرەگەي جانە وزىنە عانا ءتان جۇيەسى بار كوشپەلى وركەنيەتتىڭ تاريحي ورتالىعى. دەموكراتيا قاعيداتتارى, بەرگىسىن ايتساق, كوشباسشىلار سايلاۋى اشىق, بەيبىت جانە جوعارى باسەكەلەستىك جاعدايىندا وتكەن قازاق حاندىعى كەزەڭىندە باستالدى. قازىرگى جاعدايدا بۇل ساياساتتىڭ نەگىزگى ءۇش كومپونەنتى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ پراگماتيزمى; ونى قورشاعان ورتانىڭ دانالىعى; ازاماتتىق قوعامداعى ادىلەتتىلىك ۇستەمدىگى ساقتالۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – وسىلاردى ساۋاتتى ۇيلەستىرۋ قاجەت.
بيىلعى قاڭتارداعى قايعىلى وقيعالار جالپىعا ورتاق يگىلىكتەردى بولۋدەگى ادىلەتسىزدىككە, بيلىككە جاقىن بايلار جانە كەدەيلەر مەن قاراپايىم حالىق, قالا مەن اۋىل اراسىندا وراسان الشاقتىقتىڭ ورناۋىنا بايلانىستى بولعانىن بىلەمىز. اۆتوريتارلىق جۇيە قوعامدا مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ مۇلدەم جاڭا فورماتسياسىن قۇرۋعا دەگەن ۇمتىلىستى وياتتى. مەنىڭ ماقساتىم – اتا زاڭدا جازىلعان «بيلىك حالىققا تيەسىلى» دەگەن ءسوزدى ومىردە جۇزەگە اسىرۋ, ەڭبەك ادامىنىڭ ءرولى مەن دارەجەسىن ارتتىرۋ, مۇعالىم, دارىگەر جانە وتان قورعاۋشى ماماندىعىن قاستەرلەۋ, قىزمەتكەرلەردىڭ وسى ساناتتارىنىڭ ەڭبەكاقى دەڭگەيىنىڭ قازىرگى قاجەتتىلىككە ساي بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن قاتار مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ, قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارىنىڭ, قوعام, مادەنيەت, عىلىم جانە ءبىلىم قايراتكەرلەرىنىڭ ىقپال ەتۋ سالاسىن كەڭەيتۋ جانە مارتەبەسىن ارتتىرۋ.
– كانديدات كۋالىگىن قولىڭىزعا العان ساتتە قانداي اسەردە بولدىڭىز؟
– مەن ءوزىمنىڭ قوعام, مەملەكەت جانە سايلاۋشىلار الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىمدى كانديدات رەتىندە ۇسىنىلعان ساتتەن باستاپ وتە تەرەڭ سەزىندىم. مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنا ۇمىتكەر بولۋ, حالىق ءۇمىتىن اقتاۋ, سەنىم ۇدەسىنەن شىعۋ – تۇسىنگەن, تۇيسىنگەن جانعا ءزىل باتپان جاۋاپكەرشىلىك ارتادى.
– پارتيانىڭ قولداۋىن سەزىنەسىز بە؟
– ارينە. مۇنداي جولدا جالعىز ادام ناتيجەگە جەتە المايدى. پارتيالاستارىما العىسىم شەكسىز. ولار ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىندا زور كومەك كورسەتىپ جاتىر. بۇل ماعان قوسىمشا كۇش-قۋات بەرەدى.
– پارتيالاستاردىڭ قولداۋى وتە ماڭىزدى دەيسىز عوي؟
– ءيا. 52 مىڭنان استام مۇشەسى بار قازاقستان فەرمەرلەرىنىڭ قاۋىمداستىعى دا قولداۋ كورسەتىپ جاتىر.
– ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە 6 كانديداتتى تىركەدى. ساياسي دودا قانشالىقتى تارتىستى بولادى؟
– بۇل ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك لاۋازىمعا سايلاۋ ناۋقانى بولعاندىقتان, باسەكەلەستىك بولادى. الدىن الا بولجام جاساي المايمىن. ونىڭ بارلىعىن سايلاۋشىلار شەشەدى. ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارى كەزىندە شتابىم قۇرعان جوسپارعا قاراي ءبىز ءوز مىندەتىمىزدى ورىنداپ جاتىرمىز. سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر وتكىزۋدەمىز. ءبىزدىڭ نەگىزگى باعىتىمىز – جاڭا, ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ. ونىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعىنا, اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە باسىمدىق بەرىپ وتىرمىز. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن شەشپەي, مەملەكەتتىڭ جاعدايى ەشقاشان جاقسارمايدى. اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىن ءبولىپ قاراۋعا ەش بولمايدى.
– وڭىرلەردەگى كەزدەسۋلەردە ءسىز ءوزىڭىزدىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماڭىزبەن شەكتەلەسىز. نەگە ءوزىڭىزدىڭ كاسىبي جولىڭىز تۋرالى ايتپايسىز؟
– كەزدەسكەن جەردە سايلاۋشىلار بۇل تۋرالى ساۋال قويسا, جاۋاپ بەرۋگە ءاردايىم ءازىرمىن.
– وقىرماندار ءسىزدى پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە عانا ەمەس, اۋىل شارۋاشىلىعىمەن, ەلدى مەكەندەردىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن ەتەنە جاقىن تانىس ازامات رەتىندە بىلەدى. ءوزىڭىزدىڭ كاسىبي جولىڭىز تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
– اۋىلدان شىقتىم. قاراپايىم وتباسىندا ءوستىم. ەڭبەكپەن تاربيەلەندىك. كولحوز جۇمىسىن ىستەدىك – ءشوپ شاپتىق, مال باقتىق. كومباين, تراكتور جۇرگىزدىك. ەڭبەك ادامىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وتە جوعارى باعالايتىنىم – سول قاراپايىم ەڭبەكتىڭ بەرگەنى.
اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باستى پروبلەماسى – اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كىرىستىڭ تومەندىگى. بۇل ماسەلە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ بولماۋىنان تۋىندايدى. اۋىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ سەرۆيستىك-تۇتىنۋ كووپەراتسياسى نەگىزىندە قۇرىلعان ينفراقۇرىلىم شارۋالاردان وندىرىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءادىل باعامەن ساتىپ الۋعا, ولارعا اگروونەركاسىپ وندىرىسىنە قاجەتتى تاۋارلاردى (ججم, قوسالقى بولشەكتەر, تۇقىمدار, تىڭايتقىشتار جانە ت.ب.) جەتكىزۋگە, ۆەتەريناريا, مەحانيكالاندىرۋ, وسىمدىكتەردى قورعاۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتۋگە, فەرمەرلەردى وقىتۋمەن اينالىسۋعا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, تۇقىمدار, اۋىلدارعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ تۋرالى اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس.
ەكىنشى ماسەلە – فەرمەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىنىڭ قولجەتىمدى بولماۋى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەردىڭ تەك 5-7%-ى عانا سۋبسيديالار مەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەردى پايدالانادى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – سۋبسيديا تۇرلەرىنىڭ كوپتىگى, سونداي-اق سۋبسيديالار مەن نەسيەلەر الۋ ءۇشىن فەرمەرلەرگە تاپسىرىلۋى كەرەك قۇجاتتاردىڭ دا كوپتىگى.
ءۇشىنشى ماسەلە – اۋىل شارۋاشىلىعىنا سالىق سالۋ جۇيەسىنىڭ وڭتايلى جۇرگىزىلمەۋى. ەڭ الدىمەن, قوسىلعان قۇن سالىعىنىڭ بولۋى اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى اينالىمىنىڭ باسىم بولىگىن كولەڭكەلى ەكونوميكاعا يتەرمەلەيدى. وسىلايشا اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن ساتۋدان تۇسكەن تابىستىڭ 90%-ىنا دەيىن الىپساتارلار السا, تەك 10%-ى عانا اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە جەتەدى.
قوعامدا وسى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ قۇرمەتتى ورنى بولسا دەپ ويلايمىن. ولاردى جوعارى باعالاۋ كەرەك. ادام باقىتىن ۇلكەن لاۋازىمنان ەمەس, ەڭبەكتەن تابادى.
سوڭعى ۋاقىتتاردا ەڭبەك ادامىن قۇرمەتتەۋ كەمشىن. بىزدە بۇرىن كوپ اقشا تابۋ كەرەك, ەكونوميكانى دامىتۋ كەرەك دەگەن يدەولوگيا بولدى. ال تاربيە ماسەلەسى كەنجە قالدى. ەندى جىبەرىلگەن كەمشىلىكتەردەن ساباق الىپ, ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋمىز كەرەك. بولاشاقتا ءبىز وسىنىڭ توڭىرەگىندە جۇمىس ىستەيمىز. بارلىق قوشەمەت-قۇرمەت ەڭبەك ادامىنا جاسالۋى كەرەك.
– سايلاۋالدى باعدارلاماڭىزدىڭ اياسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن قانداي باستامالار قولعا الىنباق؟
– ءبىزدىڭ ەل مۇناي, مەتالل جانە باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردى ەكسپورتتاي وتىرىپ, ۆاليۋتا باعامىنا وتە تاۋەلدى «شيكىزات شىلاۋىنا» اينالدى. جىل سايىن باعاسى كوتەرىلگەن يمپورتپەن بىرگە ينفلياتسيا دا ءوسىپ وتىر.
ۇكىمەت اگرارلىق سالانىڭ ەكونوميكانىڭ درايۆەرى بولا الاتىن الەۋەتىن ەلەمەيدى. بىزدە اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن اشۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق العىشارتتار – تاجىريبەلى جانە بىلىكتى كادرلار, كولەمدى اۋىلشارۋاشىلىق القاپتارى, كەن ورىندارى مەن سۋ رەسۋرستارىنىڭ قوماقتى قورى, ەكسپورتتىق نارىقتارداعى سۇرانىس بار ەكەنىن بيلىك جاقسى بىلەدى.
مەنىڭ ماقساتىم – قازاقستاندى اگرارلىق دەرجاۆاعا اينالدىرۋ. مەن اگروبيزنەستى قۇرۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋدا, جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەۋدە, فيسكالدىق ساياساتتا, ەڭبەك نارىعىندا, ستارتاپتاردى ىنتالاندىرۋدا, سونداي-اق جەر, تەحنيكالىق (وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن جاساۋدى قالپىنا كەلتىرۋ) جانە اقپاراتتىق رەسۋرستاردى كەدەرگىسىز الۋدا ەڭ جاقسى جاعدايلار جاساي وتىرىپ, اوك جانە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى جاڭعىرتۋ جونىندەگى ۇزاق مەرزىمدى ۇلتتىق ستراتەگيانى زاڭ دەڭگەيىندە قابىلداۋدى ۇسىنامىن. ءبىز قالا تۇرعىندارىن كوممەرتسيالىق ۇستەمە باعاسىز ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن مەگاپوليستەردە, مونوقالالاردا, وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىندا تۇتىنۋ قوعامدارى مەن كووپەراتيۆتەر جەلىسىن قۇرۋ جانە دامىتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
بىزدە سوڭعى جىلدارى ماسىلدىق باسىم بولىپ بارادى. بارلىعىن ۇكىمەتتەن كۇتەمىز. ءبىز بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋدى ويلاۋىمىز كەرەك. ەڭبەك قادىرىن ءبىلىپ وسكەن جاس وتانشىل بولادى. ءوز وتباسىن قاستەرلەيتىن ادام قوعامدى دا, مەملەكەتتى دە قاستەرلەيدى. سوندىقتان ءبىز تاربيە جۇمىسىندا ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن مادەنيەتتى العا شىعارىپ, جاستارعا دۇرىس جول سىلتەۋىمىز كەرەك. بۇل – مەنىڭ پايىمىم!
– وسى رەتتە ادال, ءادىل ادامدى قالىپتاستىرۋ فاكتورى رەتىندە وتباسى ينستيتۋتىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايسىز عوي؟
– ارينە, بۇل – ەڭ باستى ماسەلە. مەن اتالعان باعىتقا ءوزىمنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامامدا ەرەكشە توقتالدىم. سوڭعى جىلدارى ادامداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىنىڭ «جەڭىل اقشاعا» قۇشتارلىعى شامادان تىس ارتقانى بايقالىپ وتىر. سونىڭ سالدارى كولەڭكەلى ەكونوميكا مەن سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ارتۋىنا, باعانىڭ نەگىزسىز ءوسۋى مەن شەنەۋنىكتەردىڭ ارەكەتسىزدىگىنە, تاۋەلدىلىك پەن تۇتىنۋشىلىق كوزقاراستىڭ پايدا بولۋىنا, جاستاردىڭ الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ادەپسىز مىنەز-قۇلقى جانە تاعى باسقا جاعىمسىزدىقتارعا اكەلدى. بۇل رەتتە شەشىمدى كۇرەس جۇيەسىنەن نەمەسە تاسىلدەرىنەن ەمەس, ادامداردىڭ وزىنەن, ولاردىڭ رۋحاني-ادامي تاربيەسىنەن ىزدەۋ كەرەك. ول, ارينە, وتباسىدان باستالادى.
سول سەبەپتى مەن ەڭبەكقورلىقتى, جاۋاپكەرشىلىكتى, اعا بۋىنعا قۇرمەت كورسەتۋدى, ويلاۋ ەركىندىگىن, ۇلتتىق داستۇرلەر مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋدى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا سىڭىرۋگە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە مەن مەكتەپتە ءبىلىم بەرۋدەگى تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەردى تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە بەل بۋدىم.
مەنىڭ ماقساتىم – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى كۇن شىندىعىنداعى ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدەگى اۋدارما ءتىل مارتەبەسىن جويىپ, ونى قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قارىم-قاتىناس قۇرالىنا اينالدىرۋ. بۇل جاعدايدا ءوزىم ۇلگى بولۋعا دايىنمىن.
اڭگىمەلەسكەن
اسەل قاسىمقانوۆا
تاپسىرىس بەرۋشى: Ə.ج.قاسىمقانوۆا. ماقالا اقىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ج.دايراباەۆتىڭ سايلاۋ قورى قاراجاتىنان تولەندى. وسى ماتەريالدى شىعارعان ۇيىم, ونى باسىپ شىعارعان جەرى جəنە تارالىمى تۋرالى مəلىمەت شىعىس دەرەكتەرىندە كورسەتىلگەن.
