سالىق زيمان ۇلىنىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعى مەن دۇنيەتانىمى سان الۋان. عالىمنىڭ عىلىمي مۇراسىنا زەر سالساق, زەرتتەۋ اۋقىمىنىڭ كەڭدىگىمەن, ناعىز عالىمعا ءتان ويلاۋ تاسىلىمەن, دارا ستيلىمەن ەرەكشەلەنەتىنىن بىردەن اڭعارۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن ول قازاقستان مەملەكەتى مەن قۇقىعىنىڭ تاريحىن زەردەلەۋ ماسەلەلەرىنە دەن قويىپ, ۇزاق جىلدار بويى قاجىرلى ەڭبەك ەتتى. قازاقستاننىڭ توڭكەرىسكە دەيىنگى جانە توڭكەرىستەن كەيىنگى مەملەكەتتىك-قۇقىقتىق ءومىرىنىڭ بىرقاتار كەزەڭدەرىن, سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ كەڭەستىك جانە پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى تاريحىنىڭ كەيبىر ماڭىزدى فاكتىلەرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەدى, تىڭعىلىقتى تالداۋلار جاساي وتىرىپ سيپاتتادى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ 1958 جانە 1960 جىلدارى شىققان «قازاقتاردىڭ XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قوعامدىق قۇرىلىسى» جانە «قازاقستاننىڭ XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ساياسي قۇرىلىسى» اتتى ىرگەلى مونوگرافيالارىن عىلىمي كوپشىلىك جىلى قابىلدادى. ول بۇل ەڭبەكتەرىن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ مەملەكەت جانە قۇقىق ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا رەتىندە ءساتتى قورعاپ, قازاق حالقىنىڭ مادەني-رۋحاني الەمىن تىڭ ولجامەن بايىتتى. عالىمنىڭ كوپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرى كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان كەزىندە جازىلدى, بىراق سالىق زيمانوۆ سول كەزدىڭ وزىندە-اق يدەولوگياعا تاۋەلدى بولعان جوق. سەبەبى كورەگەن عالىم بۇل تاقىرىپتارعا قانداي جولمەن بارۋ كەرەكتىگىن جاقسى ءبىلدى. اۆتور قازاقتاردىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن, قوعامدى قالاي باسقارعانىن كورسەتە كەلە, رۋلىق, تايپالىق قاۋىمداستىق جاعدايىنداعى قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنىڭ باسىم باعىتتارىن, اقساقالداردىڭ ءرولىن, قازاق تاپتارى مەن رۋلىق ەليتالاردىڭ وزىندىك باعىنىستىلىعىنا توقتالادى. ەجەلگى قازاق قوعامى ۇستانعان بارلىق تۇرمىس-سالتتى, اتا-بابا ءداستۇرىن, البەتتە, بۇگىنگى كۇنگە ءدال سول كۇيىندە جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, بىراق ءوزىن-ءوزى باعالاي ءبىلۋ ءۇشىن بۇگىنگى جاستارعا ولاردىڭ اتا-بابالارى قانداي بولعانىن, قانداي تۇرمىس كەشكەنىن, ۇلتتىق ءدىلىمىزدىڭ, مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىسىمىزدىڭ قانداي بولعانىن ۇعىندىرۋ ونىڭ باستى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى بولدى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ ەسىمى قازاقستاندا رەسپۋبليكانىڭ مەملەكەتتىلىك تاريحىن جاساۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ەرەكشە اتالادى. كونيۋنكتۋرالىق تۇسىنىكتەردى ەسەپكە الماعاندا, ول XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقتاردىڭ ساياسي قۇرىلىسىن العاشقى بولىپ زەرتتەگەندەردىڭ قاتارىندا بولدى. عالىمنىڭ ءار جىلدارى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ءومىرى جايىندا, قوعامدىق بيلىكتىڭ, ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ, سيپاتى مەن ارەكەت ەتۋ ءادىسىنىڭ ماسەلەلەرىن كوتەرگەن اۆتورلارمەن پىكىرتالاسقا تۇسە ءجۇرىپ, كەسىمدى دالەلدەرمەن جازعان «قازاقستاننىڭ XVIII عاسىردىڭ سوڭى مەن XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى ساياسي قۇرىلىسى» اتتى مونوگرافياسى اسا سالماقتى, تىڭ ەڭبەك. اۋقىمى ۇلكەن ناقتى تاريحي ماتەريالدار نەگىزىندە, مۇراعاتتىق جانە ادەبي دەرەكتەردى سالىستىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىلىك پەن بيلىكتىڭ, ونىڭ رەجيمىنىڭ كۇردەلى الەۋمەتتىك قۇبىلىس ەكەنىن اشىپ كورسەتەدى. يدەولوگيا مەن ساياسات ءوز كەزەگىندە قوعامنىڭ ءتۇرلى قاتپارلارىنداعى ەكونوميكالىق پروتسەستەردىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. ساياسي دەرەكتەردى تالداۋدا عالىم ولاردىڭ ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا, قازاقتاردىڭ قوعامدىق جانە ساياسي ءومىرىنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرىنە اسەرىن بايىپتايدى. سالىق زيمانوۆ عىلىمي زەرتتەۋلەرگە, ءتىپتى ولار كەڭ تارالعان بولسا دا, بىرجاقتى دوگماتيكالىق كوزقاراستارسىز كەلۋگە تىرىستى. ونىڭ تاريحي زەرتتەۋلەر بارىسىندا جاساعان كەيبىر تۇجىرىمدارىمەن, اتاپ ايتقاندا رەسەيگە قوسىلعانعا دەيىنگى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي-قۇقىقتىق فورماسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى پىكىرلەرىمەن قازاقستاندىق جانە رەسەيلىك تاريحشى-زاڭگەرلەردىڭ ءبىر بولىگى كەلىسپەدى. الەمدىك جانە ۇلتتىق ساياسي-ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق سانا تۇرعىسىنان س.زيمانوۆتىڭ مالعا مەنشىك ەمەس, جەردىڭ تۇبەگەيلى نەگىزگى ءمانى يدەياسىن نەگىزدەۋدەگى, كوشپەلى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك جانە بيلىك ەتۋ – ساياسي قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋداعى, قوعامدىق باستامالار مەن حالىق ءومىرىنىڭ جەكە-تۇلعالىق قۇندىلىعىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە جاڭعىرتاتىن رۋلىق ينستيتۋتتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن ساقتاۋداعى ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز.
اۆتوردىڭ حح عاسىردىڭ 50-60 جىلدارىنا تيەسىلى عىلىمي ازىرلەمەلەرىنىڭ قۇندىلىعى مەن وزەكتىلىگى ولاردىڭ باعا جەتپەس ماڭىزدىلىعىمەن ولشەنەدى, اسىرەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شىنايى ەگەمەندىگى كەزەڭىندە ونىڭ زەرتتەۋلەرى مازمۇنى جاعىنان حالقىمىزدىڭ رۋحاني سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەدى. ول وتكەن داۋىردەگى تاريحتىڭ بۇرمالانعان تۇستارىن, اسا ماڭىزدى وقيعالار مەن قۇبىلىستاردى تۇبەگەيلى قايتا قاراۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. زەرتتەۋشىلەردىڭ عىلىمي جەتىستىكتەرىنىڭ ەڭ سەنىمدى, بەيتاراپ ولشەمى – ۋاقىت. وسى تۇرعىدان كەلگەندە عالىمنىڭ مونوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءوزىنىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن ساقتاپ وتىر.
اكادەميك س.زيمانوۆتىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىعى بارىسىندا تولعاندىرعان باستى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ تاريحى, ونىڭ تابيعاتى, قۇرىلىمى مەن نەگىزگى ينستيتۋتتارى بولدى. ادەت-عۇرىپ قۇقىعى ماسەلەلەرى ارقاشان ونىڭ نازارىندا ءجۇردى. 1950 جىلدارى ونىڭ رەداكتسياسىمەن ت.كۇلتەلەەۆتىڭ قىلمىستىق قۇقىق تۋرالى ايگىلى كىتابى جارىق كوردى. 1981 جىلى س.زيمانوۆ س.فۋكستىڭ عىلىمي مۇراسى مەن ەسىمىنە ءىلتيپات رەتىندە ونىڭ «XVIII-XIX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى» اتتى ەڭبەگىن باسپاعا دايىندادى. 40-جىلداردىڭ اياعىنا جوسپارلانعان بىرنەشە تومدىق قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى جايىنداعى ماتەريالداردى باسىپ شىعارۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس سوڭىنا دەيىن جەتكىزىلمەي, تەك العاشقى جيناق قانا جارىق كورگەن ەدى.
قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىن زەرتتەۋ ماسەلەسى نەگىزىنەن 70-جىلداردان باستالدى. وسى بارىستا بىرقاتار ماقالا جاريالانىپ, قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ تابيعاتى مەن الەۋمەتتىك ماقساتىن, جەكەلەگەن ادەت-عۇرىپتىق قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى سيپاتتاۋعا ارنالعان, كەڭەس وكىمەتىنىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى ينستيتۋتتارىنا قارىم-قاتىناسى ماسەلەسى بويىنشا بىرنەشە كانديداتتىق ديسسەرتاتسيالار قورعالدى. 1989 جىلى ت.كۇلتەلەەۆتى ەسكە الۋعا ارنالعان كونفەرەنتسيا ماتەريالدارى توپتاستىرىلعان «قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ ماسەلەلەرى» اتتى جيناق جارىق كورىپ, وندا كەڭەستىك قۇقىق عىلىمىندا جەتكىلىكتى زەرتتەلمەگەن قازاق ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردىڭ كەيبىر قورىتىندىلارى جاريالاندى, قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنىڭ رەتتەۋشى, ادامگەرشىلىك, گۋمانيستىك جانە كريمينولوگيالىق اسپەكتىلەرى قاراستىرىلدى.
سالىق زيمان ۇلىنىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىنا دەگەن ستراتەگيالىق قىزىعۋشىلىعىنىڭ استارىندا «مادەني مۇرا» (2001-2008 جىلدار) باعدارلاماسى بويىنشا قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى تاريحىنا جانە بيلەر سوتىنا ارنالعان «قازاقتار قۇقىعىنىڭ ەجەلگى الەمى» اتتى ىرگەلى ون تومدىق باسىلىمدى دايىنداۋ نيەتى تۇردى. ونىڭ «قازاقتار قۇقىعىنىڭ ەجەلگى الەمى» دەپ اتالاتىن ون تومدىق ەڭبەگى – وسى سالاداعى العاشقى ىرگەلى ەڭبەك. وندا قازاقتاردىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعى مەن بيلەر سوتىنا قاتىستى بۇرىن عىلىمي جيناقتاردا, كىتاپتاردا, جۋرنالداردا, كوركەم شىعارمالاردا, گازەتتەردە كورىنىس تاۋىپ كەلگەن قۇندى ماتەريالدار جيناقتالدى. اكادەميكتىڭ بۇل سالاداعى زەرتتەۋلەرى ەرەكشە سيپاتقا يە. ونىڭ قۇقىقتىق نورمالار مەن ادەت-عۇرىپتىق-تۇرمىستىق قۇقىق (كوشپەلى قوعامنىڭ ادەپ نورمالارى) اراسىندا ايىرماشىلىقتىڭ بولۋى تۋرالى يدەيالارى وزگە زەرتتەۋلەر ءۇشىن ادىسنامالىق نەگىزگە اينالدى. «دالا قۇقىعى» تاقىرىبىنداعى ازىرلەمەسى كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ءادىل سوت تورەلىگىنە جانە ەسىمدەرى ەل ەسىندەگى تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەرگە جۇگىنگەن قازاقتاردىڭ عاسىرلىق ءداستۇر مۇراسىن قايتا قاراستىرۋعا كومەكتەستى. دالالىق ولكەنىڭ قۇقىقتىق نورمالارى كوشپەلى حالىقتىڭ رەسەي مەملەكەتىنەن جانە ۇلتىمىزعا جات جۇيەلەردىڭ ىقپالىنان سالىستىرمالى ەركىندىگىندە قاباتتاسا دامىدى, ولار قازاق كوشپەندىلەرىنىڭ قاسيەتتەرى مەن مۇراتتارىن بويىنا ءسىڭىردى. قازاق قۇقىعى وسىنىسىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. قازاق قۇقىعىنىڭ ماڭىزدىلىعى قازاقيانىڭ ەتنومادەني شەكاراسىنداعى ءوزىنىڭ رەتتەۋشى نورماتيۆتىك رولىنەن الدەقايدا اسىپ ءتۇستى. ول ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە, اتاپ ايتساق, رەتتەۋشىلىك, باسقارۋشىلىق, بىرىكتىرۋشىلىك, كۇزەتشىلىك جانە گۋمانيستىك فۋنكتسيالاردى اتقاردى. كەڭ ماعىناسىندا ايتساق, زاڭ ءارى بيلىك, قوعامدىق تۇرمىس پەن ادامگەرشىلىكتىڭ قاينار كوزى, ونەر مەن رۋحاني قۇندىلىق بولدى. كوشپەلى وركەنيەت اياسىندا ومىرگە كەلگەن بۇلجىماس زاڭدىلىقتار سول داۋىردەگى ادامزاتتىق ارماندار مەن ادامگەرشىلىكتەردىڭ كوپتەگەن قۇندىلىقتارىن بەينەلەدى. «دالا زاڭى ادامزات مادەنيەتىنىڭ ەرەكشە تۋىندىسى بولا وتىرىپ, تاريحي ماڭىزعا يە قۇقىقتىق جۇيەدە لايىقتى ورىنعا يە بولۋى ءتيىس», – دەگەن قورىتىندى جاسايدى عالىم.
وسى تۇستا سالىق اعا جايلى ءبىر ەستەلىك اڭگىمەمەن ءبولىسۋدى ءجون ساناپ وتىرمىن.
قوڭىر كۇز ەدى... سالىق زيمان ۇلى قاراعاندى قالاسىنا ساپارلاپ كەلدى. «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىدى. وقۋ ورنىنىڭ س.بايمۇرزين اتىنداعى ءدارىسحاناسىنا زاڭ, قۇقىق سالاسىنا ماماندانۋشى ستۋدەنت جاستار, عالىم-ماماندارمەن قاتار, اتى اڭىزعا اينالعان ادامنىڭ جارقىن ديدارىن كورۋگە, اتالى ءسوزىن تىڭداۋعا تالاپ بىلدىرگەن باسقا سالانىڭ وكىلدەرى دە لىق تولدى. زەردەلى عالىم جينالعاندار الدىندا بۇگىنگى, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ زاڭ سالاسىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ بارىسى, جالپى قوعامنىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماڭىزدى ماسەلەلەرى, ونى شەشۋ جولدارى تۋرالى كەڭ كولەمدى اڭگىمە قوزعادى.
جىلى شۋاقتى جۇزدەسۋلەردەن سوڭ نەگىزگى جۇمىسىنىڭ جاي-جاپسارىن بايان ەتتى:
– مەن ەرتەڭ اقجالعا (شەت اۋدانى, قاراعاندى وبلىسى. – ن.د.) ومىرلىك جارىم ءشاربان باتتالوۆانىڭ ەسىمى بەرىلگەن مەكتەپكە جۇرەمىن. ءشاربان مەنىڭ جۇبايىم, بالالارىمنىڭ اناسى عانا ەمەس, ەڭ ءبىرىنشى كەڭەسشىم, دوسىم بولدى. وقىعان-توقىعانى مول, كورگەنى كوپ اپاڭ مەنىڭ بار جاعدايىمدى جاساپ, ءۇيدىڭ شىرايىن, وتباسىنىڭ بەرەكەسىن كەلتىرۋدەن ەشقاشان اينىعان ەمەس. ۇزاق جىلدار بويى قانشاما اداممەن, جاقسى-جايساڭمەن دامدەس-تۇزداس, سىيلاس بولىپ, تۋىستاي ارالاسىپ كەتۋىمنىڭ ءتۇپ-توركىنى دە وسى ءشارباننىڭ الىمدىلىعىنىڭ, كىشىپەيىلدىگى مەن كەڭپەيىلدىگىنىڭ ارقاسى ەدى...
ونىڭ تۋعان جەرگە, اعايىن-تۋىسقا دەگەن ىقىلاسى, قۇرمەتى دە ەرەكشە بولاتىن. وسكەن ەلىن, ۇشقان ۇياسىن اركەز ىلتيپاتپەن ەسكە الىپ, مەيىرىم شۋاعىمەن القاپ وتىراتىن. ءوزى – كەرنەي, تۇيتە اتاسىنان عوي. جارىلعاپتاي باتىر, قۇلجانبەكتەي بولىس, بايسەيىتتىڭ نۇرلانىنداي مىرزالار, ديا قاجى سياقتى عۇلامالار شىققان تەكتى تۇقىم. سونىڭ بارلىعىن تاعىلىمدى اڭگىمە ەتىپ ءوربىتىپ, كەيىنگى جاس بۋىنعا ونەگە ەتۋدەن جالىقپايتىن.
الدا-جالدا ەل جاققا جول تۇسە قالسا, سوناۋ مويىنتىدان اسقان سوڭ جارىق ستانساسىنا دەيىن پويىز دالىزىنە شىعىپ الىپ, ساعىم بۋعان سارى دالاعا ۇزاق قاراپ, الابۇرتىپ وتىراتىن. تۋعان جەرىنىڭ ءاربىر بەل-بەلەسىن, تاۋ-تاسىن تانىپ, وندا وتكىزگەن بالاۋسا كۇندەرىن ەسكە تۇسىرەتىن بولۋى كەرەك. مۇمكىن ناۋبەت جىلداردىڭ جازىلماس جاراسى مازالايدى... ءبىز, مەن, بالالار بار, مۇنداي ساتتەردە ونىڭ ويىن بولمەۋگە, مازالاماۋعا تىرىساتىنبىز.
تەگى ءبىزدىڭ التىن قازىعىمىز, تۇعىرىمىز – تۋعان جەر مەن تۋعان ەل عوي. تىرشىلىك يىنىندە كوپ جىلدار بويى تۋعان جەرىنە بارا الماي كەتكەن ەدى. 1992 جىلى اقجولتاي اعىباي باتىردىڭ تورقالى تويىنا ارنايى شاقىرىلعان ەكەن. سودان ەلىمەن, اۋىل ادامدارىمەن قاۋىشىپ, ءبىر جاساپ قايتقان جارقىن ءجۇزى كۇنى كەشەگىدەي ەسىمدە...
ەرتەڭگى ساپار جونىندە اۋدان باسشىلارىنا ايتپا, اكىم-قارالاردىڭ قاجەتى جوق. مەن بۇل جولى اكادەميك زيمانوۆ ەمەس, ءشاربان باتتالوۆانىڭ جارى, سول ەلدىڭ كۇيەۋ بالاسى رەتىندە بارا جاتىرمىن, – دەدى.
ەرتەڭىنە اقجال كەنتىنە ساپار شەكتىك. حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءشاربان باتتالوۆا ەسىمى بەرىلگەن مەكتەپتى ارالاپ كوردىك. مۇندا اتقارىلىپ جاتقان يگىلىكتى شارالارعا كوڭىل توعايتتىق. سالىق اعاي قاناعات سەزىمىمەن:
– بۇل ءىستىڭ باسى-قاسىندا ەرالى (توعجانوۆ) ەكەۋىڭ ءجۇردىڭ عوي. اپالارىڭنىڭ ارۋاعى رازى, مەن دە ريزامىن. قولدان كەلگەن كومەگىمدى, قامقورلىعىمدى ايامايمىن. قانداي ماسەلە بولسىن ايتىپ, حابارلاسىپ تۇر, – دەدى ءسوز تۇيىنىندە.
ەل ءىشى قاشاندا كەڭقولتىق, پەيىلگە باي عوي. ارداگەر اعامەن كەزدەسۋ بارىسىندا ءتۇرلى, ايتا جۇرەر اسەرلى وقيعالار دا كوپ بولدى. ادەتتەگى اماندىق-ساۋلىق بارىسىندا ءبىر شيراق كەيۋانا سۋىرىلىپ شىعىپ:
– جەزدەكە, 90-عا كەلىپ قالدىڭ. جاسى ۇلعايعان ادامعا وتباسىندا شۇيىركەلەسىپ, شاي ءىشىپ وتىراتىن ادام وتە كەرەك. ءبىز دە ءبىراز جاسقا كەلدىك, امەڭگەرلىك جولمەن اپامىزدىڭ ورنىنا بىرەۋىمىزدى الامىن دەسەڭ, باسىمىز بوس, دايىنبىز, – دەپ ايتىپ قالدى.
جينالعان قاۋىم كۇلكىگە قارىق بولىپ جاتىر. ال اعامىز ءازىل-شىنى ارالاس ايتىلعان بۇل سوزگە دە ءمان بەرىپ, ورنىقتى جاۋاپ قاتتى:
– شىنىندا دا, بالدىزدارىمنىڭ اراسىندا ءالى دە بولسا سىنى كەتپەگەنى بارشىلىق ەكەن, ويلانىپ كورەم بە؟!.
كەنتتە جاڭا بالاباقشا اشىلىپ جاتىر ەكەن. اعاي مۇندا دا ارنايى بارىپ, جاس جەتكىنشەكتەرگە اتالىق باتاسىن بەردى. وسى جەردە دە ءبىر وقىس وقيعا ورىن الدى. ءبىر اتتى جىگىت ارىنداپ كەلىپ, ات ۇستىنەن: ء«اي, جەزدەكە, جاعدايىڭ قالاي؟» دەپ قويىپ قالدى. ءبىز ونىڭ بۇل قىلىعىن اسا وعاش كورگەن ەدىك, اعاي سونشالىقتى كوڭىلىنە المادى. جايدارى قالپىن بۇزباي, جاقسى جاۋاپ بەردى. «يمەەت پراۆو» دەپ ءبىر اۋىز سوزبەن قايىردى.
بۇل ساپاردان اعامىز ۇلكەن اسەرمەن قايتتى. ومىرلىك سەرىگى ءشاربان باتتالوۆا ەسىمىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ, ونىڭ ەسىمى بەرىلگەن وقۋ ورنىنداعى يگىلىكتى ءىس-شارالارعا قاتىستى ەل ازاماتتارىنا ريزالىعىن بىلدىرۋمەن بولدى.
ارادا ءبىر-ەكى جىل وتكەندە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءبىر توپ مامان-عالىمدارى «قاز داۋىستى قازىبەك بي» تۇلعالىق ەنتسيكلوپەدياسىن شىعارۋدى قولعا العان ەدىك. سوعان وراي قازاقتىڭ بيلەر ينستيتۋتىنىڭ بىلگىرى رەتىندە سالىق اعامىزعا قازىبەك بي تۋرالى باس ماقالا جازىپ بەرۋ جونىندە ءوتىنىش جاسادىق. اعاي ونى ىقىلاسپەن قابىل الىپ, جىلدام جازىپ بەردى. وكىنىشكە قاراي, بۇل زاڭ سالاسىنىڭ پاتريارحى, عۇلاما عالىمنىڭ ەڭ سوڭعى ماقالاسى ەكەن... ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي اعامىز ءفاني جالعاننان باقي دۇنيەگە وزدى.
ءسوز جوق, ادامنىڭ ادامدىق قاسيەتى ىستەگەن ءىسى, ەتكەن قىزمەتى, سىڭىرگەن ەڭبەگى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اينالاسىنا, ادامدارعا, كەيىنگى بۋىن وكىلدەرىنە كورسەتكەن قامقورلىعىمەن دە ولشەنەدى. س.زيمانوۆتىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارى ەڭ الدىمەن كۇلتەلەەۆ, فۋكس سىندى زاڭ سالاسى ماماندارىنىڭ ۇمىت بولا باستاعان ەڭبەكتەرىن قايتا جارىققا شىعارۋىنا مۇرىندىق بولۋىنىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. وتكەن تۇرماق, ءوز تۇرعىلاستارىن ارەڭ مويىندايتىن كەساپات زاماندا مۇنداي ەرلىككە ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيدى. ۇلى ۇستازدىڭ ۇلگى-ونەگەسى دەگەندە مەن ەڭ الدىمەن وسى – ورەلى تاريحتىڭ ومىرشەڭ سالت-داستۇرلەرىنە ساۋلە تۇسىرگەن تەرەڭ تانىمىن, كەمەل كەمەڭگەرلىگىن ەرەكشە اتار ەدىم.
تاعى ءبىر ءتامسىل, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارى, ويدان تۇساۋ, تىلدەن تيەك الىنعان الماعايىپ كەزەڭدە اكادەميك سالىق زيمانوۆ ىزدەنۋشى, تالاپكەر جاس عالىمداردى جيناپ الىپ, ەل مەن جەر تاريحى, عىلىمنىڭ ءتۇرلى سالالارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە زاڭ, قۇقىق عىلىمدارى, ورگاندارىنىڭ قالىپتاسۋ, دامۋ ءۇردىسى, ءداستۇرلى قۇقىقتىڭ قاينارلارى, نەگىزدەرى تۇرعىسىندا ءتۇرلى اڭگىمەلەر ءوربىتۋدى جانى قالايتىن. ءبىز دە وسىنداي تەرەڭ تاعىلىمدى اڭگىمە-اپسانالارعا ەرەكشە ىقىلاستى ەدىك.
بىردە فيلوسوفيا جانە قۇقىق ينستيتۋتىنىڭ ءبىر توپ جاس عالىمى سالىق زيمانوۆ اعامىزدى ورتامىزعا ارنايى شاقىرىپ, وسىنداي جىلى شۋاقتى كەزدەسۋ ۇيىمداستىردىق. تەلەگەي-تەڭىز ءبىلىم يەسى, نە نارسەنى بولسىن كەڭ ويلاپ, تەرەڭ تولعايتىن ابىز اقساقالدىڭ سول جولى ايتىلعان كوپ عيبراتتى اڭگىمەلەرىنىڭ قاتارىندا مىنا ءبىر ءتامسىل جادىمدا جاقسى جاتتالىپ قالىپتى:
«كەز كەلگەن ادامدى زامانى تۋدىرىپ, ءداۋىرى تاربيەلەيدى, وسىرەدى. تەك ادامعا سول زامان, سول ءداۋىر تالاپتارى دارەجەسىندەگى بيىك ينتەللەكت كەرەك. سىزدەر سياقتى, عىلىمعا دەن قويعان جاس عالىمدار ىزدەنۋ, تالاپتانۋ بارىسىندا دامۋدىڭ ءتورت ساتىسىنان وتەدى: 1) ءار نارسەگە ىنتالىلىق; 2) قول جەتكەنگە ماساتتانۋ; 3) ءوز-وزىنە سىن كوزىمەن قاراۋ; 4) اقىل-پاراساتقا جۇگىنۋ, توقتامعا كەلۋ.
اۋەلدە تۇرتىنەكتەپ ىزدەنىپ ءجۇرىپ, شاڭ باسقان ارحيۆتەردەن, كىتاپحانا قورلارىنان جاڭا, تىڭ دۇنيەلەر تاۋىپ الاسىز. سوسىن مول ولجاعا كەنەلگەندەي, كەۋدەڭىزگە نان ءپىسىپ, ماساتتانىپ, اينالاڭىزعا ماڭىزدانا قاراپ, ءتىپتى اعا بۋىن عالىمداردى, جەتەكشىلەرىڭىزدى «مەنسىنبەي» قالعان كۇي ورنايدى. بىراق الگى «اشقان امەريكالارىڭىزدىڭ» ءبارى بۇرىن قاراستىرىلعان, ءسوز بولعان, ءتاپ-ءتاۋىر تاقىرىپ ەكەنى انىقتالعاندا, قاراداي جاسىپ, ءوز-وزىڭىزگە كوڭىلىڭىز تولماي, سىن كوزىمەن قاراي باستايسىز. اينالىپ كەلگەندە, بار تاپقان-تايانعانىڭىز, تىنىمسىز ىزدەنىستەرىڭىز ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, جۇمىستار جۇيەلى جولعا قويىلعان كەزدە اقىل-ساناڭىز العا شىعىپ, پايىم-پاراسات ۇستەمدىك ەتەتىن بولادى.
تەك عىلىمدا ەمەس, ومىردە, قىزمەتتە دە سولاي... ادام دامۋدىڭ وسى ءتورت كەزەڭىن باستان وتكەرەدى. بۇل زاڭدى دا. تەك ءاربىر كەزەڭنىڭ ءوز ۋاقىتى بار. سونى بايقاۋ كەرەك. بىرەۋىندە كوپ اينالىپ قالساڭ, باسقاسى اقساپ, ومىرىڭە زيان كەلتىرۋى مۇمكىن...» – دەپ جىلى جىميىپ ەدى دانا ۇستاز.
كەزىندە قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ ءبىرى, ۇلكەن پاراسات يەسى سالىق باباجانوۆ قايتىس بولعاندا حالىق «سالىق ءولدى دەگەنشە, حالىق ءولدى دەسەيشى» دەپ قايعىرعان ەكەن. زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسقان ابىز اعامىز فانيدەن باقيعا وزعاندا دا كەڭسايعا بەت العان قارالى قاۋىم تاعى دا سونداي كۇيدى كەشكەن ەدى.
سايىپ كەلگەندە, سالىق اعا قىزمەتتە تالاپشىل, قاتال بولعانىمەن, بىلايعى ومىردە جۇرەگى جۇمساق, ماڭعاز جان ەدى. ارقاشان سالماقتى ويلارىمەن, ساليقالى سوزدەرىمەن ۇلتتىڭ ءسوزىن ايتا بىلگەن ابزال جاننىڭ ەلى مەن جەرى ءۇشىن سىڭىرگەن ەسەپسىز ەڭبەگى, عيبراتتى عۇمىرى قاشان دا قۇندى ءارى ماڭىزدى. وسىندايدا, شىركىن-اي, ۇرپاعى وسى كىسىنىڭ ەرەن تۇلعاسىن باعالاي الدى ما دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
الىپ تۇلعانىڭ ءبىر عاسىردان ەكىنشى عاسىرعا باتىل قادام باسقان وشپەس داڭقى مەن ادامشىلىق ابىز بەينەسىن ماڭگى جادىلاۋ, ونەگەسىن تالماي ناسيحاتتاۋ, ۇلىقتاۋ – ارتىندا قالعان حالقىنا سىن.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
