جاقىندا قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مۇستافا شوقاي عىلىمي ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ارنايى جوبامەن فرانتسياعا ساپارلادى. ساپاردىڭ باستى ماقساتى – پاريجدەگى تىلدەر مەن وركەنيەتتەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان مۇستافا شوقاي مۇراسىمەن تانىسىپ, قاجەتتى ماتەريالداردى عىلىمي ورتالىققا جەتكىزۋ.
پاريجدە «الەم» قازاق-فرانتسۋز قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى مايرا ىسقاقوۆا جانە مۇستافا شوقاي اتىنداعى قازاق-فرانتسۋز قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ياشار ءدىنىش باستاعان دەلەگاتسيامەن كەزدەسىپ, ءبارىمىز مارنداعى نوجان قالاسىنا باردىق. مۇستافا مەن ماريا شوقاي وسى قالانىڭ سۋار دە لا فونتەن كوشەسىندەگى 7-ۇيدە سەگىز جىل (1933-1941) تۇرعان ەكەن.
بۇل ءۇي ەميگراتسياداعى مۇسىلمانداردىڭ كوشباسشىسى بولعان مۇستافا شوقاي سىندى تاريحي تۇلعانىڭ مەكەنى عانا ەمەس, «تۇركiستاننىڭ ۋاقىتشا استاناسى» اتانىپتى. ءارتۇرلى ساياسي قايراتكەرلەرمەن, عالىمدارمەن حات الىسىپ, حابارلاسىپ تۇرعان تۇلعانىڭ قوناعى دا از بولماسا كەرەك. مۇستافا شوقاي اڭگىمەسىنىڭ, ساياسي قىزمەتىنىڭ جانە شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ باستى تاقىرىبى تۇركىستان بولعاندىقتان بۇل ءۇيدىڭ وسىلاي اتالۋى زاڭدى دا.
بارلىعى ون بەستەي ءۇي جايعاسقان كوشەنىڭ باسىندا, وتە ءبىر قولايلى جەردە تۇرعان بيىكتىگى ءبىر مەتردەي ءتورت قىرلى مرامور تاستان جاسالعان ەسكەرتكىشتى كوردىك. تەمىردەن جاسالعان تاقتانىڭ بەتىنە فرانتسۋزشا «مۇستافا شوقاي 1890-1941. قازاقتىڭ بەلگىلى ساياساتكەرى, كوپتەگەن عىلىمي جانە ساياسي كىتاپتاردىڭ اۆتورى, ورتا ازيانىڭ بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن, قاسكويلەردىڭ قولىنان قازا تاپقان» دەگەن سوزدەر جازىلىپتى. بۇل تاس بەلگىنى 2001 جىلى 18 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى اقمارال ارىستانبەكوۆا مەن نوجان مەرى جاك مارتان قويىپتى. سودان بەرى بۇل جەر گۇل شوقتارىن قويىپ, مۇستافا شوقايدى ەسكە الاتىن ورىنعا اينالعان.
بۇل يگى باستاما كەيىن دە جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. مۇستافا شوقايدىڭ 120 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي 2010 جىلى قىزىلوردا وبلىس اكىمدىگىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن مادەنيەت جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ فرانتسياداعى ەلشىلىگى مەن مارنداعى نوجان قالاسىنىڭ مەرى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق كەلىسسوزدىڭ ناتيجەسىندە وسى جەرگە قولادان سومدالعان ەسكەرتكىش-بيۋست قويىلدى. وندا فرانتسۋزشا «مۇستافا شوقاي: 1890-1941. تاۋەلسiزدiك كۇرەسكەرi», ونان تومەنىرەك «قازاق حالقى تاراپىنان 28/10/2010» دەگەن جازۋ بار. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قالا مەرى جاك مارتاننىڭ «ەسكەرتكىشتەرىڭىز بىزدەگى دە گولدىڭ ەسكەرتكىشىنەن بيىك بولىپ كەتپەسىن» دەگەن ءازىل-شىنى ارالاس ايتقان ءسوزى وسى كەزگە دەيىن ەل اۋزىندا ءجۇر.
ەسكەرتكىش-بيۋست تەمىر شارباقپەن قورشالعان. بىزگە شارباقتىڭ ەسىگىندە تۇرعان ق ۇلىپتى ءوزىنىڭ كىلتىمەن اشىپ بەرگەن ياشار ءدىنىش باۋىرىمىزدىڭ ارەكەتى ەرەكشە اسەر ەتتى. مۇنى ءبىز وسىندا تۇراتىن تۇتاس اعايىننىڭ قۇرمەتىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ باعالادىق. ەسكەرتكىشتى قويۋ جاراسىمدى ىستەرمەن جالعاسىن تاپقان. كەيىن وسى ءبىر كىشىگىرىم الاڭ رەسمي تۇردە پاريج كارتاسىنا «شوقاي اتىنداعى ساياباق» دەپ تىركەلىپتى. قالاعا كەلگەن تۋريستەردى تاكسي جۇرگىزۋشىلەرى اتالعان ساياباققا جىلدام جەتكىزەتىن سەبەبى دە سول.
رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك. بۇل ەسكەرتكىشتىڭ اۆتورى – بەلگىلى ءمۇسىنشى امانكەلدى كەنەنباەۆ. وكىنىشكە قاراي, كوپشىلىك ونى تاني بەرمەيدى. سول سەبەپتى مۇنداي قۇندى دۇنيەلەرگە اۆتوردىڭ اتى-ءجونىن جازىپ وتىرۋ ارتىقتىق ەتپەيتىن ءتارىزدى.
ساپار بارىسىندا شەل قالاسىنداعى ماريا ياكوۆلەۆنا شوقايدىڭ بەيىتىنە گۇل شوقتارىن قويدىق. 1918 جىلدىڭ 18 ساۋىرىندە بولاشاق جارى مۇستافانىڭ تالاپ ەتۋىمەن ەسكى تاشكەنت مەشىتىندە ەكى وزبەكتىڭ كۋالىگىمەن مۇسىلمانشا نەكەلەرى قيىلعانىن ەسكەرىپ قۇران دا وقىدىق. بۇل بەيىت ماريا شوقايدىڭ قايتىس بولارىنان ءتورت جىل بۇرىن, ياعني 1965 جىلى دايىندالعان ەكەن. سول سەبەپتى بەيىتتە قايتقان جىل جازىلماعان-دى. ءبىز بەيىتتەگى «1969 جىل» دەگەن جازۋدى كورىپ تاڭىرقاستىق. سويتسەك مۇنى مۇستافا شوقايدىڭ ومىرىمەن جاقسى تانىس سامەتتين بالابان دەگەن تۇرىك تۋىسىمىز كەيىنىرەك جازدىرىپتى. س.بالابانمەن قازاقستان ەلشىلىگى رەسپۋبليكا كۇنىنە وراي وتكىزگەن ارنايى ءىس شارادا تانىستىق. ول ءبىزدىڭ قازاقستاننان كەلگەنىمىزدى بىلگەننەن كەيىن وزىنە جاقىن تارتىپ, شۇيىركەلەسە كەتتى. سوزىنە قاراعاندا قازاقستانعا ءجيى كەلىپ تۇراتىن سياقتى. قازاقشاسى دا جاپ-جاقسى.
ماريا شوقايدىڭ بەيىتى باسىندا ءبىراز جايت ەسكە ءتۇستى. مۇستافا شوقاي قايتىس بولعاننان سوڭ, ماريا كۇن كورىپ وتىرعان پيانينوسىن ساتىپ, جارىنىڭ بەيىتىنە ەسكەرتكىش-بيۋست ورناتقانى, ۇلى تۇلعانىڭ اسىل مۇرالارىن 1953 جىلى «جاڭا سوربوننا – پاريج ءىىى» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ شىعىس تىلدەرى مەن وركەنيەتتەرى ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتارالىق كىتاپحاناسىنا تاپسىرعانى قايراتكەردى ۇلىقتاۋدىڭ باسى عانا بولاتىن. ونىڭ «مەنىڭ مۇستافام» اتتى تاماشا ەستەلىك كىتاپ جازىپ, مۇستافاتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعانى, 28 جىل جالعىز ءومىر ءسۇرۋدىڭ بار قيىندىعىن كورگەنى, بىراق بۇل دۇنيەدەن اتتانعانشا «مەنىڭ مۇستافام» دەپ كەتكەن اسىل جاننىڭ تاباندىلىعى كىم-كىمدى دە تولعاندىرماي قويماسى انىق. ءوزىن كورمەسەك تە, ول كىسى تۋرالى وقىعاندارىمىز ەسكە ءتۇسىپ, ماريا شوقايعا دەگەن كوكەيگە قوناقتاعان قۇرمەت سەزىمى اسقاقتاي ءتۇستى.
ساپار بارىسىندا بەرليندەگى مۇسىلماندار قورىمىنا دا اتباسىن تىرەدىك. مۇستافا شوقاي 1941 جىلعى 27 جەلتوقساندا قايتىس بولعاننان سوڭ, 1942 جىلدىڭ 2 قاڭتارىندا, جۇما كۇنى وسى زيراتقا جەرلەنگەن ەكەن. بىردەن كوزىمىز تۋعان جانە قايتقان جىلدارىنا, ودان تومەنىرەك جازىلعان «قابىرىن جاساتقان سۇيىكتى جارى ماريام شوقاي» دەگەن جازۋلارعا ءتۇستى. بەيىت باسىندا دا, قاسىنداعى ءزاۋلىم سالىنعان مەشىتتە دە دۇعا جاسادىق. بۇل جەردى كەزىندە گەرمانيا باسشىسى وسمان پاتشاسىنا تارتۋ ەتكەن كورىنەدى. شاعىن عانا قورىم, بىراق بارىنشا تازا, كوككە ورانعان.
ەۋروپانىڭ ورتاسىندا تۇرىپ بۇكىل تۇركى الەمىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن, وسى ءۇشىن بار اقىل-پاراساتىن جۇمساعان مۇستافا شوقايدىڭ بۇكىل جوسپارى مەن ماقسات-مۇراتىن گەرمانيانىڭ كەڭەس ەلىنە سوعىس اشۋى تاس-تالقان ەتتى. وزدەرىنىڭ جاۋلىعى از بولعانداي, قاسكويلەر باسشىلىعى ەندى تۇركىستاندىق تۇتقىنداردان لەگيوندار قۇرۋدى جوسپارلايدى. وسىعان قاتىستى تۇتقىندار الدىندا ءسوز سويلەۋ ۇسىنىلعاندا مۇستافا شوقاي مۇنداي قادامعا بارا المايتىنىن ايتىپ, ونىڭ سەبەبىن جان-جاقتى تۇسىندىرەدى. الدىمەن سوڭعى ەكى جىل ىشىندە ەلمەن بايلانىسى ءۇزىلىپ, ماسكەۋ بولشەۆيكتەرى ۇلتتىق زيالى قاۋىمنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىن جويىپ جىبەرگەننەن كەيىن كەڭەستىك كەزەڭدە دۇنيەگە كەلگەن جاستاردى وزىنشە «تاربيەلەگەنىن», سوندىقتان ولاردىڭ كەڭەستىك وزگەرىستەرگە قالاي قارايتىنىن بىلگىسى كەلەتىنىن ايتادى. وسىعان كەلىسىم العان مۇستافا شوقاي تۇركىتىلدەس كوميسسيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ باسشىسى رەتىندە 1941 جىلى تامىزدىڭ اياعىنان قازان ايىنىڭ باسىنا دەيىن گەرمانيادا, شىعىس پرۋسسيادا, پولشا مەن ۋكراينادا ورنالاسقان پروستاكان, ەبەندورد, پاگەگەن, دەمبيتسا, سۋۆالكي, دەبا, ياروسلاۋ, دەبيس, لەمبەرگ جانە تاعى باسقا لاگەرلەردى ارالايدى. تۇتقىنداردىڭ اڭگىمەلەرى مەن ارىز-شاعىمدارىنان ەلدەگى جاعداي تۋرالى جان-جاقتى حاباردار بولادى. سونىمەن قاتار لاگەرلەردەگى تۇركىستاندىقتاردىڭ اۋىر جاعدايىن كوزىمەن كورىپ, قاتتى كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى. جارىنا جازعان ءبىر حاتىندا مۇنداي قورلىققا شىداي الماي ولگىسى كەلەتىنىن دە ايتادى. سونداي-اق 1941 جىلعى قازان ايىندا لاگەرلەردى ارالاعاندا وزىنە كومەكشى بولعان ءۋالي قايۋمعا اسا قۇپيا تۇردە «اسا سەنىممەن» دەگەن ەسكەرتۋمەن جازعان «مەن بۇل جولداردى ءسىز ءۇشىن عانا جازىپ وتىرمىن جانە مۇنى اسا قۇپيا ۇستاۋىڭىزدى سۇرايمىن» دەپ باستالاتىن نەمىس لاگەرلەرىندەگى كورگەن-بىلگەندەرىن بايانداعان حاتتى جولدايدى. ءۋالي قايۋم وسى حاتتى ءوزى عانا وقىپ, ونى ءوزى قىزمەت ەتەتىن نەمىس اكىمشىلىگىنە تانىستىرماۋى مۇمكىن بە؟ بولماسا, مۇستافا شوقايدىڭ نەمىس ارمياسىنىڭ گرۋپپەنفيۋرەرى س.يواحيمگە جازعان حاتىنداعى: «گەتە, فەيەرباح, باح, بەتحوۆەن, شوپەنگاۋەر سياقتى ۇلىلاردى تاربيەلەگەن ۇلتتىڭ تۇتقىندارعا جاساپ وتىرعان ز ۇلىمدىعىن كورە وتىرىپ, مەن تۇركىستان لەگيونىن باسقارۋ تۋرالى ۇسىنىستان جانە سىزدەرمەن ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتامىن» دەگەنىن وقي وتىرىپ, نەمىس باسشىلىعى حات يەسىنىڭ كوزىن جويۋدان باسقا نە ويلار ەدى؟ وسىلاردىڭ اياعى مۇستافا شوقايدىڭ 1941 جىلدىڭ 27 جەلتوقسانىندا بەرلين-
ءنىڭ «ۆيكتوريا» اۋرۋحاناسىندا قازا بولۋىنا اكەلدى.
مۇستافا شوقاي ەلدە جۇرگەندە دە بىرنەشە رەت اجالمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەدى. 1917 جىلعى ءساۋىر جانە مامىر ايلارىندا اقمەشىتتە بولىپ, جينالىس, ميتينگىلەرگە قاتىسقاندا اگاپوۆ باستاعان ورىستار تەمىر جولدا ونى ءولتىرۋ جونىندە ارنايى شەشىمدەر شىعارىپ, بىراق ونى جۇزەگە اسىرا المادى. سونان سوڭ بولشەۆيكتەر تۇركىستان مۇحتارياتىن قۇلاتىپ, ەلدەن قاشىپ شىققان مۇستافا شوقاي فەرعانا تاۋلارىن ارالاپ جۇرگەندە ەكى رەت اجال قۇشاعىنان امان قالدى. مۇنىڭ بارلىعىندا ونى سۇيىكتى حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسى, ولمەس رۋحى قورعاپ قالعان ەدى.
فرانتسياعا بارعانداعى نەگىزگى مىندەتىمىز قازىرگى تىلدەر مەن وركەنيەتتەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىنداعى مۇستافا شوقاي مۇراسىمەن جۇمىس ىستەۋ بولاتىن. الدىمەن تاريحشى كوشىم ەسماعامبەتوۆتىڭ العى ءسوزى جانە تۇسىندىرمەلەرىمەن شىققان مۇستافا شوقاي شىعارمالارىنىڭ ون ەكى تومدىق تولىق جيناعىن جانە بىلتىر عانا جارىق كورگەن «ۆ ەميگراتسي: ەپيستوليارنوە ناسلەديە مۋستافى شوكايا 1919-1941» اتتى كىتاپتىڭ ەكى داناسىن كىتاپحانا قورىنا تاپسىردىق. وسى كىتاپتاردى شىعارعان ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى مەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, قازاقستاننىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى باسشىلارىنىڭ ارنايى حاتتارىن دا قوسا ۇسىندىق. مۇستافا شوقايعا قاتىستى وسى جانە باسقا دا بىرنەشە كىتاپتىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن بەردىك.
ماريا شوقاي 1953 جىلعى 2 تامىزدا ىستانبۇلدا «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارعان, مۇستافا شوقايدىڭ ەڭ جاقىن سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى ابدۋلۋاقاپ وقتايعا حات جازعان بولاتىن. حاتتا ول جارىنىڭ 1922-1941 جىلدار ارالىعىندا جيناقتاعان جازبالارى مەن كىتاپتارىن ارحيۆكە تاپسىراتىنىن, شىعىس تىلدەرىن ۇيرەنۋگە پاريجگە كەلگەندەردىڭ بارلىعى وسىلاردى پايدالانۋىنا بولادى دەگەن ويىن جازادى. بۇل مۇراعات قورى جونىندەگى العاشقى ماعلۇمات «تۇركىستان» اتتى جۋرنالدا جارىق كورگەن «مۇستافا شوقايدىڭ مۇراعاتى مەن كىتاپتارى» دەگەن ماقالادا ايتىلادى. ەندى زەرتتەۋشىلەر مەن وقىرماندار وسى ارحيۆ ماتەريالدارى نەگىز بولعان تۇلعانىڭ ون ەكى تومدىق شىعارمالار جيناعىن دا پايدالانا الادى.
ارحيۆتەگى ماتەريالدارىنىڭ ەلەكتروندىق نۇسقاسىن الاتىنىمىزدى ەسكەرىپ, بىزدەر تۇرىك جانە ورىس تىلىندەگى ماتەريالداردى, سارعايعان كىتاپ, ماقالالار جازىلعان قاعاز بەتتەرىن كورىپ, ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن سۋرەتكە ءتۇسىرىپ الدىق. «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنىڭ تىگىندىلەرىن, كەزىندە مۇستافا شوقاي پايدالانعان, ارنايى ساقتالعان «پراۆدا», قازاقستان جانە وزبەكستاننىڭ ورتالىق باسىلىمدارىنىڭ قيىندىلارىن كورىپ, قولمەن ۇستاپ مۇستافا اتامىزدىڭ رۋحىن سەزىنۋگە تىرىستىق. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ماتەريالدارعا دەگەن ەرەكشە ىجداعاتتىلىعى, ولارعا ايرىقشا كۇتىممەن قاراۋى تاڭ قالدىردى. ارادا جەتپىس جىلداي ۋاقىت وتسە دە جاقسى ساقتالعان مۇراعا قاراپ, قىزمەتكەرلەرگە ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىردىك.
ال 23 قازان كۇنى «تۇركيا قازاقتارىنىڭ فرانتسياداعى قاۋىمداستىعى» اتتى ۇيىم مۇشەلەرى قازاق اعايىندارمەن كەزدەستىك. بۇل ۇيىم 1984 جىلى قۇرىلعان ەكەن. قازىرگى تاڭدا پاريجدە 260-تان استام قازاق تۇرادى. ولار نەگىزىنەن ءۇش مادەنيەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعاندار. اتا-بابالارى قازاقستاننان بولسا, وزدەرى كەشە تۇركيادا تۇرعان, بۇگىندە پاريج شاھارىنىڭ تۇرعىندارى. مۇنداعى قازاق اعايىنداردىڭ ۇلتتىق داستۇرلەردى, اسىرەسە تىلدەرىن ساقتاۋعا دەگەن ەرەكشە ۇمتىلىستارىن بايقادىق. كەلىندەر ورامال تاعادى. قىز ۇزاتۋ, ۇيلەنۋ تويلارى, ورازا, قۇربان ايت تا وتكىزىلىپ, جاراپازان ايتىلاتىن كورىنەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا مۇستافا شوقاي تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمە بولدى. جينالعانداردىڭ دەنى كەرەي رۋىنان بولعاننان سوڭ تاريحشى ساعات تايمانوۆ كەرەيلەر تاريحى جونىندەگى مالىمەتتەرىمەن ءبولىستى. قوشتاساردا اعايىندار ەلىمىزگە ىستىق سالەمدەرىن جولداپ جاتتى.
2021 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا قازاقستان مەن فرانتسيا اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارعا 30 جىل تولدى. وسىعان وراي پاريج قالاسىنىڭ كورنەكتى 16-اۋدانىنداعى «اقىندار ساياباعىنا» ارنايى اتباسىن بۇردىق. ساياباقتا اباي ءمۇسىنى ورناتىلعان. سونداي اق ءپاريجدىڭ ورتالىعىندا, سەنانىڭ وڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان الەمدەگى ەڭ ۇلكەن جانە ەڭ تانىمال لۋۆر ونەر مۇراجايىنىڭ كوركەم جانە تاريحي جادىگەرلەرگە باي گرەكيا جانە يتاليا زالدارىن تاماشالادىق.
وسىلايشا فرانتسياعا ارنايى ساپارىمىز كەزىندە مۇستافا شوقايدىڭ پاريجدەگى ومىرىنە شولۋ جاساپ قايتتىق. ءوز ەلىنەن قيىندىق كورگەندەرگە باسپانا بولىپ, ادىلەتتىلىك پەن زاڭدىلىقتى قاتاڭ ساقتاعان, ادامزات بالاسىنىڭ مۇددەسىن مۇرات تۇتقان تۇلعانىڭ فرانتسياداعى 20 جىلدان استام ەميگراتسيالىق ءومىر جولىن تاعى دا جادىمىزعا توقي تۇستىك.
مۇستافا شوقاي ءوزىنىڭ ساياسي كۇرەسى ءۇشىن ىڭعايلى ورتانى فرانتسيادان عانا تابا الدى, وندا 20 جىلداي ءومىر ءسۇردى. ونىڭ 8 جىلى, 1933-1941 جىلدارىن ءپاريجدىڭ جانىنداعى نوجان سيۋر مارن قالاسىندا وتكىزدى. وسى جەردە ءوزىنىڭ پۋبليتسيستيكالىق ەڭبەكتەرى مەن ساياسي كۇرەسى ارقىلى الەم مويىندايتىن تۇلعاعا اينالدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس بۇرق ەتكەندە, بۇكىل رەسەيلىك ەميگرانتتار باس ساۋعالاپ اقش پەن تۇركياعا قاراي جوسىلعاندا, مۇستافا شوقاي: «مەن فرانتسيانى تۋعان وتانىمداي كورەمىن دەپ وسى ەلدە قالۋدى قالادى. بىراق تاعدىرعا داۋا جوق, تاۋ تۇلعاعا بەرليننەن ماڭگىلىك مەكەن بۇيىردى.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى,
پروفەسسور
