سوت جۇيەسىنە ەنبەيتىن قازىرگى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس 1995 جىلى قۇرىلعان. الايدا پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتىلعان قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن كۇشەيتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسىنىڭ ءادىل تورەلىگى قاجەت بولدى. وسى ماقساتتا كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. كونستيتۋتسيالىق سوت 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا جۇمىسىن باستايدى. مۇنداي ينستيتۋت بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا بار.
– كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قىزمەتى ءۇشىن زاڭنامالىق, قۇقىقتىق نەگىزدى قامتاماسىز ەتۋ, وعان كونستيتۋتسيامەن جۇكتەلگەن وكىلەتتىكتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلداندى. كونستيتۋتسيالىق زاڭ كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ جانە ونىڭ سۋديالارىنىڭ مارتەبەسىن, ولاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن, كەپىلدىكتەرى مەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تولىق اشادى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق ءىس جۇرگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءتارتىبى جان-جاقتى رەگلامەنتتەلگەن. كونستيتۋتسيالىق سوت ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا كونستيتۋتسيانىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ورگان بولىپ سانالاتىنىن جانە بيلىكتىڭ سوت تارماعىنا جاتپايتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى بۇل ماسەلە كونستيتۋتسيادا ناقتى شەشىلگەن. بۇل كونستيتۋتسيالىق سوت سوت شەشىمدەرىن قايتا قارامايدى نەمەسە كۇشىن جويمايدى دەگەندى بىلدىرەدى, – دەدى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى الما مۇقانوۆا.
ۆيتسە-ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەستەن ايىرماشىلىعى ازاماتتار قۇزىرلى ورگانعا تىكەلەي جۇگىنە الادى. ال كەڭەستە مۇنداي مۇمكىندىك قاراستىرىلماعان. ەندى كونستيتۋتسيالىق سوت ازاماتتاردىڭ وتىنىشتەرى بويىنشا ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي قوزعايتىن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى اتا زاڭعا سايكەستىگىن قارايدى. ەل تۇرعىندارىمەن قاتار, باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى.
جاڭا زاڭدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى دە كۇشەيتىلدى.
– كونستيتۋتسيانىڭ 83-1-بابىنىڭ نورمالارىمەن ۋاكىل قىزمەتىنىڭ مىندەتتەرى, ونىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىگى بەكىتىلگەن. بۇدان بىلاي ۋاكىلدىڭ قۇقىقتىق جاعدايى مەن قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن ايقىندالادى. ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى كۇشەيتىلدى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيا نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ۋاكىلدىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قوزعايتىن نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى ماسەلەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى كوزدەلگەن. ۋاكىلدىڭ قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ مەكەمەلەرىنە جانە ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدارعا كەدەرگىسىز كىرۋ قۇقىعى بەكىتىلدى. ۋاكىلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار, وزگە دە ۇيىمدار مەن ازاماتتار اراسىنداعى داۋلاردى رەتتەۋ جونىندەگى قوعامدىق ديالوگكە قاتىسۋ مۇمكىندىگى جانە ولارعا ءتيىستى ۇسىنىمدار بەرۋ مۇمكىندىگى بەكىتىلدى, – دەدى ا.مۇقانوۆا.
سونىمەن قاتار سايلاۋ زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە, كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋعا, ەسەپ كوميتەتىن جوعارى اۋديتورلىق پالاتاعا اينالدىرۋعا, ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مارتەبەسىن نىعايتۋعا بايلانىستى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكسكە ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى.
سايلاۋ زاڭناماسىندا اتاپ ايتساق, سايلاۋ پروتسەسىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى ۇگىت-ناسيحاتقا رۇقسات بەرۋ, اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسيالارىن كاسىبي نەگىزگە اۋىستىرۋ, سايلاۋ قورلارىنا ەرىكتى قايىرىمدىلىقتاردىڭ شەكتى مولشەرىن بەلگىلەۋ جانە تاعى باسقا دا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. اسىرەسە ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن بىرقاتار جەڭىلدىك قاراستىرىلعان.
– ساياسي پارتيالاردى تىركەۋ شەگىن 20 مىڭنان 5 مىڭ مۇشەگە دەيىن, ساياسي پارتيالاردىڭ وڭىرلىك وكىلدىكتەرىنىڭ ەڭ از سانىنا قويىلاتىن تالاپتار 600-دەن 200 ادامعا دەيىن, ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ باستاماشىل توبىنىڭ ەڭ از سانىنا قاتىستى تالاپتار 1 مىڭنان 700 ادامعا دەيىن تومەندەتىلدى. سونداي-اق مۇندا ساياسي پارتيا قۇرۋ جونىندەگى قۇرىلتاي سەزىن وتكىزۋ مەرزىمىن 2 ايدان 3 ايعا دەيىن ۇلعايتۋ بويىنشا تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن. بۇدان بولەك, جەرگە, ونىڭ قويناۋىنا, سۋلارىنا, وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنە, باسقا دا تابيعي رەسۋرستارعا قاتىستى حالىق مەنشىگىن بەلگىلەۋ بولىگىندە كونستيتۋتسيانىڭ 6-بابىنا قابىلدانعان تۇزەتۋلەرگە ۇقساس ناقتىلايتىن تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى, – دەدى ادىلەت ۆيتسە-ءمينيسترى.
بۇعان قوسا ارالاس سايلاۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. ەندى ءوڭىر ءماسليحاتتارى ماجوريتارلىق جۇيە بويىنشا 50, پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا 50 پايىز قاعيداتى بويىنشا قۇرىلادى.
– اۋدان ءماسليحاتتارى تەك ءبىر مانداتتى وكرۋگتەر بويىنشا قۇرىلادى. سايلاۋ پروتسەسىنىڭ ءوزى ۋاقىت تالاپتارىنا سۇيەنە وتىرىپ جەتىلدىرىلەدى. دەپۋتاتتىق مانداتتى قايتارىپ الۋدىڭ جاڭا ينستيتۋتى ەنگىزىلۋدە. يمپەراتيۆتى ماندات دەگەنىمىز – ەگەر ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانعان دەپۋتات قوعامنىڭ سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرماسا, مۇنداي دەپۋتاتتى قايتارىپ الۋ مۇمكىندىگى. شىن مانىندە بۇل سايلاناتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ تەتىگى جانە ولار مالىمدەگەن سايلاۋالدى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا ىنتالاندىرۋ. بۇل رەتتە مۇنداي مودەل كەزىندە دەپۋتاتتىڭ وكىلەتتىگىن توقتاتۋ دا ارالاس: نە كانديداتتى پارتيالىق تىزىمنەن شىعارۋ, ساياسي پارتيانى تاراتۋ نە سايلاۋشىلاردىڭ دەپۋتاتتى كەرى قايتارىپ الۋى, – دەدى ۆيتسە-مينيستر.
سونداي-اق اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلۋدە. اكىمدەردى سايلاۋ ءۇش كەزەڭدە وتەدى, 2023 جىلى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ – 25, 2024 جىلى – 25 پايىز, ال 2025 جىلى بارلىق اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردا وتەدى. بۇل رەتتە پيلوتتىق ءوڭىر وبلىس اكىمىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا وبلىس ءماسليحاتىنىڭ شەشىمىمەن بەلگىلەنەدى.
