كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن 16 ناۋرىزدا جاساعان جولداۋىندا ساياسي رەفورمالار پاكەتىن جاريالادى. ماسەلەن, پرەزيدەنت كونستيتۋتسيالىق سوت ينستيتۋتىن قۇرۋدى, پروكۋراتۋرا جانە ادام قۇقىعى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدار قابىلداۋدى ۇسىندى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن قىسقارتۋ, پارلامەنت پالاتالارىن قالىپتاستىرۋ ءتارتىبىن جانە ونىڭ بىرقاتار فۋنكتسياسىن قايتا قاراۋ, پارلامەنتتەگى زاڭ شىعارۋ پروتسەسىنىڭ جاڭا ەرەجەلەرىنە, ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدىڭ قاجەتتىگىنە ەرەكشە ەكپىن بەردى.
5 ماۋسىمدا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم ءوتىپ, كونستيتۋتسياعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. جاڭارعان اتا زاڭدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق قۇجاتتار ازىرلەۋ كەرەك ەكەنى تۇسىنىكتى. سودان كەيىن دەپۋتاتتار, زاڭگەرلەر مەن قوعام بەلسەندىلەرى وسى باعىتتا زاڭ جوبالارىن ازىرلەپ پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا بەرگەن-ءدى. ەكى پالاتا دا قۇجاتتى قابىلداعاننان كەيىن پرەزيدەنت وعان قول قويدى. ەندى وسى زاڭداردىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالساق.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋداعى ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى – كونستيتۋتسيالىق سوت تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى. بۇل قۇجات 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كۇشىنە ەنەدى. ەندى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي وسى ورگاندا قورعاي الادى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇزىرەتىنە سايلاۋدى وتكىزۋدىڭ دۇرىستىعىن تەكسەرۋ, پارلامەنت قابىلداعان زاڭدار مەن حالىقارالىق شارتتاردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قاراۋ, سونداي-اق ونىڭ نورمالارىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ قۇزىرەتى ەنگەن. اتا زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس, اتالعان قۇزىرەتتى ورگان ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا تىكەلەي قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگىن قارايدى. سونداي-اق كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنۋ قۇقىعى باس پروكۋرور مەن ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە بەرىلدى.
جالپى, كونستيتۋتسيالىق سوت ۇعىمى ءبىزدىڭ ەلگە تانىس. تاۋەلسىزدىك العان كەزدە توعىزىنشى تەرريتوريادا وسىنداي مەكەمە قىزمەت ەتتى. ول 1992 جىلدان 1995 جىلعا دەيىن ەلىمىزدە نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا ساي كەلۋىن قاداعالايتىن ورگان بولىپ كەلدى. ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, كونستيتۋتسيالىق سوتتى قايتا قۇرۋ اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن وسى ورگان ءتيىمدى قامتاماسىز ەتپەك.
پرەزيدەنت قول قويعان تاعى ءبىر ماڭىزدى قۇجات – ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل تۋرالى زاڭ. ايتا كەتەرلىگى, ومبۋدسمەننىڭ مارتەبەسى, قۇزىرەتى مەن دەربەستىك كەپىلدىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلگە مۇنداي ەرەكشە ءمان بەرىلۋى ونىڭ قوعامداعى دا, مەملەكەتتەگى دە ماڭىزىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.
ءار مەملەكەت ءۇشىن ادام باستى قۇندىلىق ەكەنى بارشاعا بەلگىلى اكسيوما. اتا زاڭىمىزدىڭ ءبىرىنشى بابىندا مۇنى شەگەلەپ جازىپ, قازاقستاننىڭ «ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» ەكەنىن اتاپ كورسەتتىك. دەمەك ومبۋدسمەن تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ قابىلدانۋى وسى باعىتتا جاسالعان سونى قادام دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
بۇل قۇجاتتىڭ قانداي ەرەكشەلىكتەرى بار؟ بىرىنشىدەن, ۋاكىلدىڭ قۇزىرەتى كەڭەيەدى. ومبۋدسمەن ادامنىڭ كونستيتۋتسيادا بەكىتىلگەن قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنا قاتىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ كونستيتۋتسياعا سايكەستىگى ماسەلەسى بويىنشا كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى. سونداي-اق باسقا مەملەكەتتەردىڭ شاقىرۋى بويىنشا ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا بايقاۋشى رەتىندە بارادى. ۋاكىلدىڭ ارناۋلى الەۋمەتتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن ۇيىمدارعا جانە قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىنە كەدەرگىسىز بارۋ قۇقىعى بەرىلدى.
وسى ورايدا, ەلىمىز كەيىنگى بىرنەشە جىلدا ادام قۇقىقتارىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. قازاقستان 2020 جىلى ءولىم جازاسىنا تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قوسىلدى. حالىقارالىق قوعامداستىق بۇل قادامدى ىستىق ىقىلاسپەن قابىلدادى. Amnesty International حالىقارالىق قۇقىق قورعاۋ ۇيىمى قازاقستاننىڭ ءولىم جازاسىنان باس تارتۋى تۋرالى شەشىمىن ء«ولىم جازاسىن جويۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام» دەپ باعالادى.
سونىمەن قاتار بىلتىر بۇل سالانى ۇزاق مەرزىمدە جانە كەشەندى تۇردە دامىتۋعا باعىتتالعان ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ودان ارعى شارالارى تۋرالى جارلىققا قول قويىلدى. وسىلايشا, ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى جۇمىس زاڭدى جالعاسىن تاۋىپ وتىر. ومبۋدسمەن مارتەبەسىنىڭ بەكىتىلۋى بۇل ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنىن تاعى ءبىر مارتە ناقتىلاي ءتۇستى.
پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى العاش رەت كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن رەتتەلگەنىن ايتا كەتكەن ابزال. قۇجاتتا پروكۋراتۋرانىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى ايقىندالعان. بارلىق قىزمەت باعىتتارى بويىنشا پروكۋرورلاردىڭ قۇزىرەتتەرى تىزبەلەنگەن. بۇل ەڭ الدىمەن ازاماتتار ءۇشىن ماڭىزدى. وسىلايشا, پروكۋروردىڭ زاڭدا بار قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرىن تولىق بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق جۇيەلى تۇردە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن پروكۋرورلار قانداي مىندەتتەر اتقارۋعا ءتيىس ەكەنى ناقتى كورسەتىلگەن.
سونداي-اق زاڭداردا قازاقستاننىڭ ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە ءوتۋ ءتارتىبى ايقىندالعان. ەندى ءماجىلىس پەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىر بولىگى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بارلىعى ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وكىلدى ورگاندار شىنايى حالىق بيلىگى تارماعىنا اينالادى. زاڭناماداعى وزگەرىستەرگە سايكەس, اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى دە سايلانادى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋعا ۇمتىلىسىمىزدىڭ ناقتى ايعاعى.
بۇدان بولەك, پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن قىسقارتۋعا قاتىستى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلدى. ەندى جاڭا نورماعا سايكەس مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان ادام 7 جىلعا سايلانادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر رەتتەن ارتىق پرەزيدەنت مىندەتىن اتقارا المايدى. 20 قاراشاعا جوسپارلانعان كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى وسى وزگەرىستەر ەسكەرىلە وتىرىپ وتكىزىلمەك. زاڭدا سەنات پەن ءماجىلىستىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسىندەگى فۋنكتسيالارعا قاتىستى جاڭا نورمالار دا بار. وسى جانە باسقا دا وزگەرىستەر ازاماتتاردىڭ سۇرانىستارى مەن مۇددەلەرىن ەسكەرەتىن جاڭا ساياسي مودەل قالىپتاستىرۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى.
قورىتا ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ تۇعىرىن نىعايتاتىنى ءسوزسىز. ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جول اشىپ, جالپىۇلتتىق ديالوگتى ورنىقتىرۋعا ۇلەس قوسادى. ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ىرگەتاسىن بەرىك ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ ماڭىزدىسى, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ىقپال ەتىپ, دەموكراتيانىڭ داڭعىل جولىنا باستايدى.
